Trong dòng chảy hối hả của thời gian tại hẻm số 42, Tết không phải là một cột mốc trên tờ lịch treo tường, mà là một sự chuyển mình của vạn vật. Nó bắt đầu từ cái mùi hăng hắc của vôi mới khi các nhà bắt đầu quét lại tường, từ tiếng lạch cạch của những chiếc nong tre phơi củ kiệu, củ cải trắng trên vỉa hè, và rõ nhất là từ hương vị mứt gừng cay nồng tỏa ra từ gian bếp của nội tôi. Đối với lũ trẻ chúng tôi, Tết là một "vùng lãnh thổ" đặc biệt, nơi mọi hình phạt đều được xóa bỏ, mọi lỗi lầm đều được tha thứ, và quan trọng nhất, đó là thời điểm mà triết lý về sự đoàn viên được hiện thực hóa qua từng khay bánh mứt.
Thằng Tèo "triết gia", trong một chiều cuối năm khi đang ngồi phụ mẹ nó lặt lá mai, đã đưa ra một nhận định mang tính "vĩ mô":
"Bin này, mày có thấy Tết là một loại 'nút khởi động lại' (reset button) của nhân loại không? Người lớn cả năm cãi vã, tị hiềm, nhưng cứ đến Tết là họ lại ép mình phải cười, phải nói những lời tốt đẹp. Họ quét sạch bụi bặm trong nhà, nhưng thực chất là họ đang cố quét sạch những muộn phiền trong lòng. Tết là một sự thỏa hiệp vĩ đại giữa con người và định mệnh. Chúng ta giả vờ như mọi thứ đều mới mẻ để có đủ can đảm mà đi tiếp thêm một năm nữa."
Tôi vừa cầm cái vòi xịt nước rửa sân vừa cãi lại:
"Tao chẳng thấy thỏa hiệp gì cả. Tao chỉ thấy Tết là có tiền lì xì, có quần áo mới và được ăn mứt gừng thoải mái thôi!"
Tèo nhìn những nụ mai đang chúm chím, khẽ thở dài:
"Cái mứt gừng đó mới chính là triết lý, Bin ạ. Mày thấy không, gừng thì cay, đường thì ngọt. Để có được một miếng mứt ngon, người ta phải làm cho cái cay của gừng hòa quyện vào cái ngọt của đường qua sức nóng của lửa. Đoàn viên cũng vậy. Nó không phải là lúc nào cũng ngọt ngào. Nó có cả cái cay nghiệt của những lần va chạm, cái đắng chát của những hiểu lầm, nhưng khi tất cả ngồi lại quanh mâm cơm tất niên, cái lửa của tình thân sẽ khiến mọi thứ trở nên hài hòa. Nếu chỉ có ngọt, đó là kẹo; nếu chỉ có cay, đó là gia vị. Phải có cả hai, mới gọi là Tết."
Lời của Tèo ám ảnh tôi khi tôi quan sát không khí trong hẻm những ngày giáp Tết. Đó là lúc những gia đình vốn "cơm không lành canh không ngọt" bỗng nhiên tất bật cùng nhau gói bánh chưng. Ba tôi, người vốn nghiêm khắc và kiệm lời, bỗng trở nên hào hứng lạ thường khi dọn dẹp bàn thờ gia tiên. Mẹ tôi, dù than vãn về giá cả leo thang, vẫn không quên chuẩn bị những phong bao lì xì đỏ chót để tặng cho lũ trẻ trong hẻm.
Đoàn viên, hóa ra không chỉ là việc những người đi xa trở về. Nó là việc những tâm hồn đang ở gần nhau nhưng bấy lâu nay xa cách, cuối cùng cũng tìm được một nhịp cầu để bước qua.
Tôi nhớ nhất là mùa Tết năm chúng tôi lên mười. Đó là năm ông nội tôi yếu đi nhiều. Cả nhà lo lắng, không khí có phần trầm lắng hơn mọi năm. Nhưng chính trong sự lo âu đó, tôi mới thấy được sức mạnh khủng khiếp của hai chữ "đoàn viên". Những người cô, người bác ở tận miền Nam, miền Bắc xa xôi, vốn chỉ liên lạc qua những lá thư thưa thớt, bỗng nhiên tề tựu đông đủ. Căn nhà hẻm 42 vốn chật chội nay trở nên chật ních người. Tiếng nói cười, tiếng bát đũa khua, tiếng trẻ con nô đùa tạo nên một bản nhạc rộn rã át đi nỗi sợ hãi về bệnh tật.
Đêm giao thừa năm ấy, tôi ngồi bên bếp lửa nồi bánh chưng cùng thằng Tèo. Tèo nhìn những tia lửa bắn lên trời đêm và nói:
"Mày thấy không Bin, đoàn viên là một loại năng lượng tự chữa lành. Ông nội mày dạo này nhìn tươi tỉnh hẳn lên không phải vì thuốc men đâu, mà vì ông thấy cái 'vòng tròn' của ông đã khép kín. Con người ta khi trẻ thì muốn bứt phá ra khỏi vòng tròn gia đình để đi tìm thế giới. Nhưng khi về già, hay khi gặp giông bão, người ta chỉ mong cái vòng tròn đó đủ vững chãi để ôm lấy mình. Tết chính là lúc chúng ta gia cố lại cái vòng tròn ấy."
Tôi nhìn vào nồi bánh chưng đang sôi sùng sục, ngửi thấy mùi lá dong, mùi đậu xanh quyện với mùi khói bếp. Đó là mùi của sự an tâm. Trong cái thế giới đầy biến động ngoài kia, có một nơi mà bạn luôn có một chỗ ngồi trang trọng nhất, có những người luôn sẵn sàng bỏ qua mọi khiếm khuyết của bạn để đón bạn vào lòng, đó chẳng phải là một phép màu sao?
Bây giờ, khi đã là một người trưởng thành sống trong những căn hộ chung cư cao cấp với hệ thống sưởi ấm hiện đại, tôi bỗng thấy sợ cái Tết của người lớn. Tết bây giờ mang vị của sự áp lực: áp lực về thu nhập, áp lực về những câu hỏi xã giao kém duyên, áp lực về việc phải thể hiện một diện mạo thành đạt. Chúng ta chạy trốn Tết bằng những chuyến du lịch nước ngoài, bằng việc tắt điện thoại để khỏi phải chúc tụng xã giao. Chúng ta gọi đó là "Tết tự do", nhưng thực chất, chúng ta đang tự làm đứt gãy cái vòng tròn đoàn viên mà cha ông đã dày công vun đắp.
Thằng Tèo giờ đây sống ở nước ngoài, nó thường gọi cho tôi vào những ngày cuối năm (lúc bên nó là nửa đêm). Giọng nó trầm ngâm qua màn hình điện thoại:
"Bin này, ở đây tao có đủ mọi thứ mứt, tao cũng có thể đặt một cái bánh chưng hút chân không gửi từ Việt Nam qua. Nhưng tao không tìm thấy cái mùi 'mứt gừng' của nội mày. Tao nhận ra rằng, đoàn viên không nằm ở món ăn, mà nằm ở cái không gian chung mà chúng ta cùng hít thở. Người lớn chúng ta sai lầm ở chỗ nghĩ rằng có thể thay thế sự hiện diện bằng tiền bạc gửi về. Nhưng mày biết không, một cái video call không bao giờ thay thế được cái chạm tay vào làn da nhăn nheo của mẹ, hay cái mùi khói bám trên áo ba."
Tôi nhìn xuống khay mứt gừng đặt trên bàn trà – loại mứt công nghiệp được đóng gói đẹp đẽ trong hộp nhựa cứng. Nó ngọt lịm, vàng ươm, nhưng nó thiếu đi cái vị "cay nồng" chân thật của miếng gừng già được giã tay và sên trên bếp than củi. Nó giống như cuộc sống của chúng ta hiện tại: quá bóng bẩy nhưng thiếu đi sự gắn kết sâu sắc.
Tại sao chúng ta lại thấy Tết mệt mỏi? Có lẽ vì chúng ta đã quên mất triết lý của miếng mứt gừng. Chúng ta chỉ muốn cái ngọt ngào của sự khen ngợi, của tiền lì xì, mà không muốn đối mặt với cái "cay" của những lời nhắc nhở, của những trách nhiệm gia đình. Chúng ta muốn một sự đoàn viên hời hợt, nơi mọi người chỉ gặp nhau để chụp ảnh đăng mạng xã hội, thay vì ngồi lại để thực sự lắng nghe những nỗi đau và niềm vui của nhau trong suốt một năm qua.
Trẻ con yêu Tết vì chúng hiểu rằng đoàn viên là một đặc quyền. Với chúng, việc cả nhà ngồi quây quần bên nhau là một điều hiển nhiên và quý giá nhất. Người lớn lại coi đó là một nghĩa vụ. Sự khác biệt giữa "đặc quyền" và "nghĩa vụ" chính là thứ làm nên hương vị của mùa Tết.
Tôi nhớ mùa Tết cuối cùng của hẻm số 42 trước khi bị giải tỏa để xây dựng khu đô thị mới. Năm đó, ai cũng buồn vì biết rằng đây là lần cuối cùng cả hẻm được đón Tết cùng nhau dưới gốc bàng già. Bà cụ bán xôi khúc hôm đó không rao đêm nữa, bà ngồi nấu một nồi chè lớn đại diện cho cả hẻm để mời mọi người. Thằng Hùng mập mang đống gỗ vụn còn sót lại ra đốt một đống lửa trại giữa hẻm. Chúng tôi, những đứa trẻ sắp phải chia tay nhau mỗi đứa một phương, đã cầm tay nhau nhảy múa quanh đống lửa.
Tèo nhìn đống lửa và nói một câu mà tôi nhớ mãi:
"Bin này, đoàn viên không nhất thiết phải là mãi mãi. Có những cuộc đoàn viên chỉ diễn ra trong một khoảnh khắc, nhưng nó đủ để sưởi ấm trái tim mày trong suốt cả phần đời còn lại. Đống lửa này sẽ tắt, con hẻm này sẽ mất đi, nhưng cái cảm giác chúng ta thuộc về nhau tối nay là điều không ai có thể phá bỏ."
Triết lý đó đã giúp tôi đi qua những năm tháng bôn ba. Mỗi khi thấy cô đơn giữa những thành phố xa lạ vào đêm giao thừa, tôi lại nhắm mắt và hình dung về mùi mứt gừng của nội, về hơi ấm của đống lửa trại trong con hẻm nhỏ. Tôi nhận ra rằng, dù chúng ta có ở đâu, chỉ cần trong lòng còn giữ được ý niệm về sự đoàn viên, thì chúng ta sẽ không bao giờ bị lạc lối.
Hôm nay, tôi dắt con trai mình đi chợ Tết. Thay vì mua những hộp mứt đóng sẵn, tôi quyết định mua gừng già, mua đường cát về để hai cha con tự sên mứt. Con trai tôi nhăn mặt khi chạm vào củ gừng cay xè, nhưng khi thấy những hạt đường bắt đầu kết tinh trắng xóa quanh miếng gừng trên chảo nóng, nó reo lên thích thú:
"Ba ơi, nó đang biến hình kìa! Nhìn giống tuyết quá ba!"
Tôi mỉm cười, xoa đầu con:
"Đúng rồi con. Đó là cách mà cái cay biến thành cái ngọt. Cuộc đời sau này của con cũng vậy, sẽ có lúc con gặp những chuyện đắng cay, nhưng nếu con biết giữ lửa trong tim và có gia đình ở bên, mọi thứ sẽ trở nên ngọt ngào như miếng mứt này."
Tôi muốn dạy con rằng, đoàn viên không phải là một món quà từ trên trời rơi xuống. Nó là một quá trình "sên mứt" kiên trì. Chúng ta phải bỏ thời gian, bỏ công sức, phải chấp nhận chịu nóng, chịu cay thì mới có được thành quả. Một gia đình hạnh phúc không phải là một gia đình không bao giờ có xung đột, mà là một gia đình biết cách hòa quyện những cá tính khác biệt vào nhau dưới hơi ấm của sự thấu cảm.
Tết này, tôi không đặt vé đi du lịch nữa. Tôi sẽ đưa con về quê, về lại căn nhà cũ nơi nội vẫn đang ngồi đợi bên hiên. Tôi muốn con được ngửi mùi khói bếp, được học cách lặt lá mai, và được nghe tiếng rao đêm (dù có thể chỉ còn trong ký ức của tôi). Tôi muốn con hiểu rằng, đỉnh cao của sự thành đạt không phải là việc bạn bay xa đến đâu, mà là việc bạn có bao nhiêu người mong chờ bạn quay về.
Thằng Tèo nói đúng, Tết là nút khởi động lại. Tôi sẽ nhấn nút đó để xóa bỏ những rào cản vô hình mà mình đã vô tình dựng lên với người thân. Tôi sẽ ngồi lại với ba, cùng nhâm nhi ly rượu thuốc và nghe ba kể những câu chuyện cũ rích mà tôi đã thuộc lòng. Tôi sẽ giúp mẹ dọn dẹp gian bếp, nghe mẹ càm ràm về việc tôi dạo này gầy đi.
Vì tôi hiểu rằng, những khoảnh khắc đó chính là "vàng ròng" của đời người. Tiền bạc có thể kiếm lại, địa vị có thể thay đổi, nhưng những người thân yêu thì không bao giờ có phiên bản thay thế.
Mùi mứt gừng bắt đầu tỏa ra ngào ngạt khắp căn hộ. Con trai tôi hào hứng nếm thử miếng mứt đầu tiên, nó nhăn mặt một cái vì vị cay, rồi ngay sau đó là một nụ cười rạng rỡ vì vị ngọt thanh tao.
"Ngon quá ba ạ! Vừa cay vừa ngọt!"
"Đó chính là vị của Tết đấy con trai."
Tôi nhìn ra cửa sổ, ánh đèn đường lấp lánh như những bao lì xì đỏ thắm. Ở đâu đó ngoài kia, những chuyến tàu, chuyến xe đang chở nặng những hy vọng về sự đoàn viên. Tôi thầm cầu chúc cho mỗi người đều tìm thấy con đường về nhà của mình, đều có một bếp lửa để sưởi ấm và một miếng mứt gừng để nhấm nháp vị đời.
Hẻm số 42 có thể đã biến mất trên bản đồ hành chính, nhưng tinh thần đoàn viên của nó vẫn đang sống trong tôi, trong Tèo, trong Tí. Chúng tôi là những hạt cát bị sóng đời đánh dạt đi muôn phương, nhưng mỗi khi xuân về, chúng tôi lại tự tìm thấy nhau trong tâm tưởng, cùng chia sẻ cái vị cay nồng và ấm áp của những mùa Tết xưa cũ.
Đoàn viên, hóa ra chính là việc tìm thấy chính mình trong mắt của những người yêu thương. Và tôi, sau bao nhiêu năm phiêu bạt, cuối cùng cũng đã thực sự trở về.
Mứt gừng đã sên xong, trắng muốt và nồng nàn. Tôi xếp chúng vào lọ thủy tinh, cảm thấy như mình vừa đóng gói được cả một mùa xuân vào đó. Sáng mai, khi nắng mồng một trải dài trên phố, tôi sẽ mang hương vị này về biếu nội, để kể cho nội nghe rằng: Đứa cháu nhỏ của nội ngày xưa, giờ đã hiểu thế nào là giá trị của một cái bắt tay, một nụ cười và một sự trở về đúng nghĩa.
Chúc mừng năm mới, hẻm số 42 của tôi. Chúc mừng sự đoàn viên bất diệt trong trái tim mỗi con người.