Ở làng tôi, sau khi những ngày Tết chính thức khép lại bằng nghi lễ hóa vàng, khi mùi khói nhang đã bắt đầu nhạt dần trên những cánh cửa bức bàn gỗ mít, thì một luồng sinh khí mới lại tràn về. Đó là thời điểm những dải cờ ngũ sắc rực rỡ bắt đầu tung bay trên ngọn tre cao nhất ở sân đình, và tiếng trống hội vang lên từng nhịp "tùng, tùng, tùng" thôi thúc, len lỏi vào tận từng giấc ngủ của lũ trẻ. Đó là giai đoạn mà làng quê chưa biết đến những khu vui chơi giải trí lấp lánh ánh đèn neon hay những trò chơi điện tử bấm nút vô hồn. Niềm vui của chúng tôi năm ấy được làm từ tre nứa, từ dây thừng, và từ lòng tự hào của những bậc bô lão trong làng.
Hội làng diễn ra vào những ngày nắng xuân hanh vàng, khi những bông hoa bưởi bắt đầu rụng trắng gốc, tỏa hương thơm thanh khiết khắp các ngõ nhỏ.
“Mùi ơi, dậy mau! Tiếng trống hội đánh đến hồi thứ ba rồi kìa!”
Thằng Hải gào lên ngoài cổng nhà tôi, trên tay nó là một chiếc mặt nạ giấy bồi hình ông Địa cười toe toét mà nó vừa được bố mua cho ở phiên chợ sớm. Thằng Hải vốn là đứa ham vui nhất hội, hễ ở đâu có tiếng trống là ở đó có cái đầu húi cua của nó thấp thoáng.
Tôi vội vàng vơ lấy chiếc áo khoác, chạy tót ra sân. Mẹ tôi gọi với theo:
“Ăn bát xôi gấc đã rồi đi đâu thì đi, con ơi!”
“Con không đói đâu mẹ ạ! Hội sắp bắt đầu rồi!”
Tôi và Hải chạy dọc theo con đường làng giờ đây đã rộn ràng người qua kẻ lại. Các bà, các chị mặc áo dài tứ thân, đầu vấn khăn mỏ quạ, cười nói rôm rả. Những cụ già chống gậy tre, thỉnh thoảng lại dừng lại vuốt râu nhìn đám trẻ con đang nô đùa. Cả ngôi làng dường như trút bỏ vẻ tĩnh lặng thường ngày để khoác lên mình một bộ cánh rực rỡ nhất.
Ở sân đình, tâm điểm của mọi sự chú ý chính là chiếc đu quay tre khổng lồ. Nó không chạy bằng mô-tơ điện, cũng chẳng có nhạc xập xình. Nó được dựng lên từ những cây tre già nhất, chắc nhất trong vùng, buộc bằng những sợi dây mây bền bỉ qua bàn tay của những lão nông lành nghề.
“Này Mùi, mày có dám lên đu với tao không?” - Thằng Tý "Triết gia" đã đứng đó từ bao giờ, mắt nó nhìn lên chiếc đu quay với vẻ vừa thèm thuồng vừa e dè.
Tôi ngước nhìn chiếc đu cao vút, nơi những thanh niên trong làng đang nhún nhảy khiến chiếc đu bay bổng lên tận ngọn cây đa. Mỗi lần chiếc đu vút lên cao, tiếng hò reo lại vang dậy cả một góc trời.
“Sợ gì chứ! Để xem đứa nào nhún cao hơn!” - Tôi vỗ ngực tự tin, dù trong lòng cũng thấy hơi rợn khi nhìn độ cao ấy.
Con Tủn đứng cạnh đó, tay cầm một xâu kẹo hồ lô màu đỏ rực, nhìn chúng tôi đầy thách thức:
“Hai ông mà nhún được cao bằng anh cả nhà tớ, tớ sẽ bao cả bọn một bữa bánh đa kê ở hàng bà béo!”
Lời thách thức của con Tủn giống như một liều thuốc kích thích hạng nặng. Chúng tôi xếp hàng đợi đến lượt mình. Khi hai đứa tôi bước lên bàn đu, cảm giác bồng bềnh dưới chân thật lạ lùng.
“Nhún đi Mùi! Một, hai, ba!” - Tý hét lớn.
Chúng tôi phối hợp nhịp nhàng, chân duỗi chân co, lấy đà từ mặt đất rồi tung mình vào không trung. Chiếc đu bắt đầu chuyển động, ban đầu chỉ là những nhịp ngắn, rồi sau đó nó vút lên cao dần. Gió tạt vào mặt mát rượi, mang theo mùi của hương trầm từ trong đình tỏa ra và mùi của cỏ non bị giẫm nát.
Từ trên đỉnh cao của vòng đu, tôi nhìn thấy một làng quê hoàn toàn khác. Tôi thấy những mái ngói rêu phong nhấp nhô, thấy dòng sông uốn lượn như một dải lụa bạc, và thấy hàng trăm gương mặt đang ngước lên nhìn mình. Trong khoảnh khắc đó, tôi thấy mình không còn là một cậu bé mười tuổi nữa, tôi thấy mình giống như một chú chim đại bàng đang làm chủ cả bầu trời.
“Mùi ơi! Nhìn kìa! Thế giới nhỏ bé quá!” - Tý hét lên, mắt nó sáng rực.
Đúng thật, khi đứng ở một độ cao nhất định, mọi rào cản, mọi nỗi lo về bài vở hay những trận đòn roi của người lớn đều biến mất. Chỉ còn lại tiếng gió rít qua kẽ tre và cảm giác tự do tuyệt đối.
Nhưng hội làng không chỉ có đu quay. Khi chúng tôi bước xuống đất với đôi chân vẫn còn loạng choạng vì say độ cao, cả bọn lại kéo nhau sang khu vực chơi cờ người. Những chàng trai, cô gái xinh đẹp trong làng đóng vai các quân cờ, đứng trên những ô vuông vẽ bằng vôi trắng. Mỗi nước đi của các cụ cao niên được minh họa bằng những điệu múa, những tiếng trống trận rộn rã.
“Tý, sao người ta phải dùng người để chơi cờ? Dùng quân gỗ không nhanh hơn à?” - Hải hỏi, tay nó vẫn mân mê cái mặt nạ ông Địa.
Tý khoanh tay trước ngực, giọng ra vẻ uyên bác:
“Mày không hiểu cái thú của người xưa rồi. Chơi cờ người là để nhắc nhở rằng mỗi bước đi trong đời đều có bóng dáng của con người ở đó. Con tướng hay con tốt đều có linh hồn, đều biết đau khi bị ăn mất. Người lớn dùng trò chơi này để dạy mình về sự tôn trọng đấy.”
Con Tủn gật gù như hiểu ý, rồi nó kéo tay chúng tôi:
“Thôi, đi xem múa rối nước đi! Các bác thợ vừa dựng xong buồng trò dưới ao đình rồi kìa!”
Ao đình làng tôi vào ngày hội trở thành một sân khấu huyền ảo. Những quân rối gỗ sơn son thiếp vàng, dưới bàn tay điều khiển tài hoa của những nghệ nhân núp sau màn tre, bỗng trở nên sống động lạ thường. Chú Tễu hiện ra với cái bụng phệ và nụ cười hóm hỉnh, dẫn dắt chúng tôi vào những câu chuyện cổ tích về lão nông đánh cá, về rồng phun nước, về những anh hùng cứu quốc.
Tiếng pháo nổ đanh gọn trên mặt nước, khói tỏa mù mịt quyện với làn sương sớm tạo nên một không gian hư hư thực thực. Chúng tôi ngồi bệt trên bãi cỏ ven ao, miệng há hốc vì kinh ngạc.
“Làm sao mà chú Tễu bơi giỏi thế hả Tý?” - Tôi hỏi.
“Bí mật nằm ở những sợi dây dưới mặt nước Mùi ạ.” - Tý thì thầm - “Nhưng đừng cố nhìn sợi dây làm gì. Hãy nhìn cái nụ cười của chú ấy kìa. Chú Tễu cười để mình biết rằng cuộc đời dù có bị giật dây thì mình vẫn phải cười thật tươi.”
Câu nói của Tý khiến tôi suy nghĩ mãi. Có lẽ người lớn trong làng cũng giống như những con rối ấy chăng? Họ cũng bị giật dây bởi mùa màng, bởi thiên tai, bởi những nỗi lo toan cơm áo, nhưng vào ngày hội này, họ đều cười tươi như chú Tễu, tạm quên đi những sợi dây trói buộc của cuộc đời.
Buổi trưa, cả bọn tập trung ở hàng bánh đa kê của bà béo như lời hứa của con Tủn. Miếng bánh đa giòn rụm, lớp kê vàng óng thơm nồng, quệt thêm chút đường cát và đậu xanh giã nhuyễn... Đó là một bữa tiệc hoàng gia đối với chúng tôi. Chúng tôi ngồi dưới gốc đa già, nhìn dòng người tấp nập qua lại, lòng ngập tràn một thứ hạnh phúc thuần khiết.
Ở giai đoạn đó, làng tôi đang đứng trước những ngưỡng cửa của sự đổi thay. Một số nhà bắt đầu mua được đầu máy video, những bài hát tân thời bắt đầu len lỏi vào từng gia đình. Hội làng năm đó là một trong những lần cuối cùng tôi còn thấy được sự nguyên sơ của nó. Chỉ vài năm sau, chiếc đu quay tre bị dỡ bỏ để nhường chỗ cho những trò chơi điện tử chạy xu, và múa rối nước cũng vắng bóng nghệ nhân vì lớp trẻ đã bỏ làng lên phố làm thuê.
“Này, nếu sau này không còn hội làng nữa, tụi mình sẽ làm gì?” - Con Tủn hỏi, giọng nó hơi buồn.
“Thì tụi mình tự tổ chức hội!” - Hải dõng dạc - “Tao sẽ làm chú Tễu, thằng Mùi làm anh hùng cưỡi ngựa gỗ, còn thằng Tý làm ông Giáo già ngồi dạy bảo tụi mình.”
Cả bọn cười òa. Chúng tôi tin rằng chỉ cần có nhau, hội làng sẽ mãi mãi diễn ra trong trái tim mình.
Khi hoàng hôn buông xuống, nhuộm đỏ cả cánh đồng và những mái đình rêu phong, hội làng dần khép lại. Những dải cờ ngũ sắc vẫn còn tung bay nhưng tiếng trống đã thưa thớt dần. Mọi người bắt đầu lục đục trở về với nếp sống thường ngày. Bố tôi dắt tay tôi đi trên con đường làng, bóng hai cha con đổ dài trên nền đất đỏ.
“Con thích nhất trò gì trong hội hôm nay?” - Bố hỏi, giọng ông trầm ấm giữa không gian yên tĩnh.
“Con thích nhún đu bố ạ. Lúc ở trên cao, con thấy làng mình đẹp lắm.”
Bố im lặng một lúc rồi nói:
“Làng mình đẹp vì có những nhịp trống giữ hồn, có những cây tre già làm đu cho con nhún. Mai này con lớn, con sẽ thấy nhiều thứ đẹp hơn, hiện đại hơn, nhưng đừng bao giờ quên cái cảm giác bồng bềnh giữa trời xanh hôm nay nhé.”
Tôi nhìn bố, thấy đôi mắt ông phản chiếu ánh sáng cuối cùng của ngày hội. Tôi nhận ra rằng, hội làng không chỉ là nơi vui chơi, nó là sợi dây vô hình buộc chặt chúng tôi vào mảnh đất này. Nó dạy chúng tôi biết yêu những giá trị cũ kỹ, biết trân trọng những bàn tay lao động chai sần của cha ông.
Nhiều năm sau, khi tôi sống trong những căn hộ cao cấp giữa lòng đô thị, nơi mà người hàng xóm đôi khi còn chẳng biết mặt nhau, tôi lại thấy nhớ da diết cái không khí hội làng năm ấy. Tôi nhớ tiếng cười của bà béo bán bánh đa kê, nhớ cái mặt nạ ông Địa sứt quai của thằng Hải và nhớ cả triết lý về sự "giật dây" của thằng Tý.
Hội làng bây giờ đã được "hiện đại hóa". Người ta dựng sân khấu lớn, mời ca sĩ nổi tiếng về hát, pháo hoa nổ đùng đoàng trên trời. Nhưng tôi chẳng tìm thấy cái cảm giác bồng bềnh trên chiếc đu quay tre nữa. Mọi thứ trở nên bóng bẩy nhưng thiếu đi cái hơi ấm của lòng người, thiếu đi cái sự hồn nhiên của những đứa trẻ đứng xếp hàng đợi đến lượt được "bay".
Ký ức về ngày hội làng năm ấy giống như một bức tranh dân gian Đông Hồ, màu sắc có thể phai nhạt theo thời gian nhưng những đường nét thì vẫn vô cùng sắc sảo. Nó là lời nhắc nhở về một thời đại mà niềm vui được kiến tạo từ những thứ giản đơn nhất, nơi mà con người ta tìm thấy nhau qua một tiếng trống đình.
Tôi nhắm mắt lại, và dường như trong gió thoảng, tôi vẫn nghe thấy tiếng trống "tùng, tùng" vang vọng. Tôi thấy mình lại được bay lên cao, vượt qua những mái nhà, vượt qua những nỗi lo toan của cuộc đời người lớn, để một lần nữa được làm chú đại bàng nhỏ bé giữa vương quốc của những giấc mơ.
Hội làng có thể kết thúc, chiếc đu tre có thể bị dỡ bỏ, nhưng cái linh hồn của ngày hội thì vẫn luôn nằm lại đó, trong trái tim của những đứa trẻ đã từng một lần được chạm tay vào bầu trời xanh quê hương.