Người lớn thường nhìn vào chúng tôi với một sự lo lắng thường trực về tương lai. Họ sợ chúng tôi không biết chữ, sợ chúng tôi không làm được toán, và sợ nhất là chúng tôi sẽ thua kém "con nhà người ta". Thế là họ dựng nên những ngôi nhà cao tầng với những chiếc bảng đen bóng loáng, bắt chúng tôi ngồi ngay ngắn trên những chiếc ghế gỗ cứng ngắc, và nhồi nhét vào đầu chúng tôi những con số khô khan về việc một vòi nước chảy vào bể thì bao giờ đầy. Tôi thấy thật kỳ lạ, tại sao phải tốn thời gian tính toán cái bể nước khi mà ngay bên ngoài cửa sổ, những đám mây đang thay đổi hình dạng mỗi giây và chẳng ai thèm dạy chúng tôi cách gọi tên chúng?
Chính vì thế, tôi cùng Tí Sún và cái Tủn đã quyết định thành lập "Học viện Gốc Đa". Đây là ngôi trường cao cấp nhất thế giới, tọa lạc dưới tán lá rộng mênh mông của cây đa đầu làng, nơi mà rễ phụ rủ xuống như những chiếc rèm nhung và tiếng ve sầu là tiếng chuông báo giờ vào lớp. Quy định quan trọng nhất của trường là: Không có bài tập về nhà, không có điểm số, và thầy giáo có thể bị đuổi học nếu bắt học sinh phải ngồi im quá năm phút.
"Chào mừng các học sinh đến với tiết học đầu tiên: Môn Ngôn ngữ của Gió!" Tí Sún hôm nay đóng vai giáo sư, nó đeo một cái gọng kính nhựa bị gãy một bên càng, tay cầm một cành củi khô để chỉ lên vòm lá.
Tôi và cái Tủn ngồi bệt trên lớp thảm cỏ mịn màng, mắt nhìn theo hướng chỉ của "giáo sư".
"Nghe này," Tí Sún thì thầm. "Khi gió thổi qua lá đa kêu 'xào xạc', đó là gió đang kể về chuyến du lịch của nó từ biển về. Còn khi gió làm rụng một quả đa chín, đó là gió đang muốn mời chúng ta ăn tiệc. Ai dịch được tiếng gió thổi qua kẽ răng thì được cộng một điểm tưởng tượng!"
Cái Tủn giơ tay: "Thưa giáo sư, gió vừa nói với em là mẹ em sắp gọi em về đi tắm. Em xin phép nợ tiết học này được không?"
Cả lớp cười vang. Ở ngôi trường này, sự thật luôn được ưu tiên hơn lý thuyết. Chúng tôi học về vạn vật không phải qua sách giáo khoa in trên giấy trắng mực đen, mà qua sự va chạm trực tiếp của da thịt với thiên nhiên. Chúng tôi học toán bằng cách đếm xem có bao nhiêu con sáo đậu trên lưng trâu. Chúng tôi học vẽ bằng cách dùng ngón chân di trên cát mịn sau cơn mưa. Và chúng tôi học đạo đức bằng cách chia nhau một quả ổi bị chim mổ dở nhưng ngọt lịm.
Người lớn thường đánh giá trí thông minh bằng những bài kiểm tra. Họ tin rằng đứa trẻ biết làm phép nhân nhanh là đứa trẻ có tương lai rạng rỡ. Nhưng họ lại không dạy chúng tôi cách nhân bản niềm vui hay cách chia bớt nỗi buồn. Họ bắt chúng tôi học thuộc lòng những bài thơ về quê hương, nhưng lại cấm chúng tôi chạy nhảy trên chính mảnh đất quê hương ấy vì sợ bẩn quần áo. Thật là một nghịch lý đau lòng.
Buổi chiều hôm ấy, khi lớp học đang đến phần thực hành môn "Nhìn mây đoán đồ ăn", ba tôi lại đi ngang qua. Ba đang trên đường đi làm về, chiếc cặp táp nặng trĩu trên tay như chứa đựng tất cả những lo toan của cả một văn phòng. Ba đứng lại dưới bóng mát của cây đa, nhìn ba đứa trẻ đang nằm ngửa, mắt lim dim nhìn lên bầu trời.
"Thế nào, hôm nay trường học có gì mới không?" Ba hỏi, giọng pha chút tò mò.
"Dạ, tụi con đang thi tốt nghiệp môn 'Trí tưởng tượng không gian' ba ạ," tôi đáp, tay chỉ lên một đám mây to sụ đang trôi lững lờ. "Ba nhìn xem, đám mây kia giống cái gì?"
Ba nheo mắt nhìn theo ngón tay tôi. Một lúc sau, ba thốt lên: "Giống một cái đùi gà quay khổng lồ!"
"Sai rồi!" Tí Sún lắc đầu quầy quậy. "Đó là một chiếc phi thuyền đang chở đầy những viên kẹo dẻo màu hồng. Ba trượt môn này rồi!"
Ba cười khổ, đặt chiếc cặp xuống gốc đa rồi ngồi bệt xuống cạnh chúng tôi. Ba tháo đôi giày tây bóng loáng ra, để đôi chân trần được tiếp xúc với mặt đất mát lạnh. Tôi thấy ba khẽ thở phào, như thể cái gánh nặng của người lớn vừa được trút bỏ phần nào khi ba chạm vào cỏ.
"Ở trường của các con, có dạy cách làm sao để không phải lớn lên không?" Ba hỏi, giọng bỗng trở nên trầm mặc lạ thường.
Chúng tôi im lặng. Đây là một câu hỏi khó, khó hơn cả việc bắt một con dế trong bóng tối. Cái Tủn nghiêng đầu: "Dạ có chứ ba. Chỉ cần ba không bao giờ quên tên của con gấu bông cũ, và ba vẫn còn thấy buồn khi một cánh hoa rơi, thì ba sẽ không bao giờ thực sự lớn lên đâu."
Ba lặng đi một lúc. Đôi mắt ba nhìn sâu vào tán lá đa tầng tầng lớp lớp. Có lẽ ba đang nhớ về ngôi trường của riêng ba ngày xưa, nơi ba cũng từng là một học sinh xuất sắc trong môn "Bắn bi" hay "Đánh khăng". Người lớn vốn dĩ cũng từng là những "kiến trúc sư lâu đài cát", nhưng rồi những kỳ thi, những hóa đơn và những danh vọng đã bắt họ phải tốt nghiệp ngôi trường của niềm vui để nhập học vào ngôi trường của sự lo âu.
"Ba biết không," tôi tiếp lời, "Ở trường này, tụi con không có bài tập về nhà. Vì tụi con tin rằng cả thế giới này là nhà. Và khi mình ở nhà, mình không cần phải làm bài tập, mình chỉ cần sống thôi."
Người lớn coi việc học là một nghĩa vụ, một công việc vất vả để chuẩn bị cho một cuộc sống vất vả hơn sau này. Họ quên mất rằng học tập vốn dĩ là một bản năng của sự tò mò. Một đứa trẻ quan sát con kiến tha mồi là nó đang học về tinh thần đồng đội. Một đứa trẻ nhìn giọt sương tan trong nắng là nó đang học về sự vô thường của cái đẹp. Những bài học đó quý giá hơn nghìn lần những công thức hóa học hay những mốc thời gian lịch sử khô khốc mà chúng tôi buộc phải nhét vào đầu.
Học viện Gốc Đa của chúng tôi không có tường, nên kiến thức có thể bay vào từ mọi hướng. Một tiếng chim hót cũng là một bài giảng về âm nhạc. Một cơn gió mùa đông bắc cũng là một bài học về sự sẻ chia hơi ấm. Chúng tôi không cần bảng danh dự, vì mỗi khi một đứa trẻ biết cách an ủi bạn mình khi bạn ngã đau, cả trường đều được tặng một "huy chương của lòng tốt" trong trái tim.
"Này ba," Tí Sún lên tiếng, "Nếu ba muốn, ba có thể đăng ký học khóa ngắn hạn về môn 'Cười không cần lý do'. Học phí chỉ là một câu chuyện cười của ba thôi."
Ba bật cười thực sự. Tiếng cười vang lên dưới gốc đa, hòa cùng tiếng ve, tạo nên một bản hòa tấu rộn ràng. Ba bắt đầu kể cho chúng tôi nghe về những lần ba trốn học đi tắm sông, về những lần ba bị ông nội đuổi đánh vì tội hái trộm ổi. Những câu chuyện của ba sống động đến mức chúng tôi thấy như đang được xem một bộ phim hành động thực thụ.
Trong khoảnh khắc đó, ba là một học sinh giỏi nhất của Học viện Gốc Đa. Ba đã vượt qua bài kiểm tra khó nhất: bài kiểm tra về sự chân thành. Khi ba kể chuyện, đôi mắt ba sáng lên, và những con số mệt mỏi trong chiếc cặp táp ngoài kia dường như đã biến thành những hạt cát vô nghĩa.
Mẹ tôi đi tìm ba con tôi về ăn cơm. Thấy ba đang ngồi bệt trên cỏ, chân trần, mẹ định lên tiếng nhắc nhở về hình tượng của một "ông bố mẫu mực". Nhưng khi thấy khuôn mặt rạng rỡ của ba, mẹ bỗng dừng lại. Mẹ bước lại gần, ngồi xuống cạnh ba dưới bóng đa già.
"Trường học hôm nay đông vui nhỉ?" Mẹ hỏi, nụ cười hiền hậu hiện trên môi.
"Dạ, mẹ cũng muốn nhập học không ạ?" Cái Tủn lanh chanh. "Mẹ có thể dạy môn 'Hương vị của yêu thương' qua món sườn xào chua ngọt!"
Mẹ cười, rồi cả nhà chúng tôi ngồi đó, dưới gốc cây đa đã đứng đây hàng trăm năm, chứng kiến biết bao thế hệ trẻ con lớn lên rồi lại già đi. Cây đa như một người thầy già hiền triết, lặng lẽ che chở cho những giấc mơ nhỏ bé và cả những tâm hồn người lớn đang khao khát tìm lại chính mình.
Tôi nhận ra rằng, giáo dục thực sự không phải là nhồi nhét cho đầy một cái thùng rỗng, mà là thắp lên một ngọn lửa. Và ngọn lửa đó sẽ cháy mãi nếu chúng ta biết cách trân trọng những điều giản đơn nhất. Học viện Gốc Đa có thể không cấp bằng cử nhân hay thạc sĩ, nhưng nó cấp cho chúng tôi một tâm thế vững vàng để bước vào đời: tâm thế của những người biết yêu thương, biết tò mò và biết cách tìm thấy vẻ đẹp trong mọi hỏng hóc của cuộc sống.
Khi chúng tôi đứng dậy để trở về nhà, nắng chiều đã tắt hẳn, chỉ còn lại những vệt màu tím sẫm trên bầu trời. Ba xách chiếc cặp táp, nhưng lần này ba bước đi nhẹ nhàng hơn. Ba không xỏ giày ngay, ba bảo muốn cảm nhận hơi ấm của đất thêm một chút nữa.
"Ba này," tôi nắm lấy tay ba, "Ngày mai ba lại đến trường học tiếp nhé?"
Ba gật đầu: "Chắc chắn rồi. Ba vẫn chưa hoàn thành xong môn 'Đuổi theo mặt trời' mà."
Đêm đó, nằm trong phòng, tôi nghe thấy tiếng gió thổi qua kẽ cửa. Tôi thầm cảm ơn cây đa, cảm ơn gió, và cảm ơn cả những đám mây không có bài tập về nhà. Nhờ có họ, tôi biết rằng việc học không bao giờ là một cực hình, mà là một cuộc hành trình khám phá không có điểm dừng.
Người lớn có thể tiếp tục xây dựng những trường học to lớn, nhưng tôi mong rằng họ sẽ không bao giờ chặt bỏ những cây đa, không bao giờ lấp đi những vũng nước sau mưa. Vì đó mới chính là nơi những bài học thực sự bắt đầu. Nơi mà trí tưởng tượng được bay bổng và nơi mà những đứa trẻ được là chính mình, trước khi bị cuộc đời nhào nặn thành những "người lớn nghiêm túc".
Sáng mai, khi tiếng ve lại râm ran, tôi sẽ lại ra gốc đa. Tôi sẽ dạy cho Tí Sún cách phân biệt mùi hương của các loại lá cây, và cái Tủn sẽ dạy tôi cách thêu những giấc mơ lên những cánh hoa rụng. Chúng tôi sẽ tiếp tục là những kiến trúc sư, những phóng viên, những bác sĩ và những nhà giáo dưới mái trường vĩ đại của thiên nhiên.
Và tôi biết, dù sau này tôi có đi xa đến đâu, có học ở những trường đại học danh giá nhất thế giới, tôi cũng sẽ luôn mang theo trong tim tấm bằng tốt nghiệp của Học viện Gốc Đa – tấm bằng được cấp bởi gió, được ký tên bởi mây và được đóng dấu bằng những tiếng cười giòn tan của một thời niên thiếu không có bài tập về nhà.
Cuộc đời vốn dĩ là một ngôi trường lớn, và bài kiểm tra quan trọng nhất không phải là trả lời đúng các câu hỏi, mà là đặt ra những câu hỏi đúng về hạnh phúc. Tôi mỉm cười, nhắm mắt lại, nghe tiếng trái tim mình đập những nhịp hồn nhiên, sẵn sàng cho một "tiết học" mới vào ngày mai – tiết học về cách yêu thương thế giới này bằng tất cả sự ngây ngô của một đứa trẻ.
Chương 11 khép lại khi cả xóm đã chìm vào giấc ngủ. Dưới gốc đa già, những linh hồn của niềm vui vẫn đang nhảy múa dưới ánh trăng, chờ đợi những bước chân nhỏ bé quay lại vào bình minh. Và ở đâu đó, trong giấc mơ của ba, chắc hẳn ba đang là thủ khoa của môn "Cười không cần lý do", với nụ cười rạng rỡ nhất mà tôi từng thấy.