Trong thế giới của những bản báo cáo tài chính và những thương vụ triệu đô mà tôi từng tham gia, có một loại tài sản luôn bị bỏ quên vì nó không thể đưa vào bảng cân đối kế toán: Sự tử tế. Ngày xưa, tôi dạy nhân viên rằng sự tử tế là một loại “mồi nhử” để xây dựng lòng tin, một bước đệm để tiến tới cái gật đầu của khách hàng. Nhưng ở cái ngã tư đầy khói bụi này, sự tử tế lại là một món hàng xa xỉ mà đôi khi người ta phải mặc cả từng chút một.
Mười giờ sáng, cái nắng bắt đầu gắt hơn, xuyên qua kẽ lá của cây phượng già, chiếu thẳng vào sạp trà đá – nơi tôi đang thực hiện công việc "kiểm toán đạo đức" cho khu phố.
Một bà cụ nhỏ bé, lưng còng sụp xuống vì gánh nặng của chiếc thúng đầy những gói xôi bọc lá chuối, dừng chân trước quán. Đây là bà cụ Tứ. Trong "hệ thống dữ liệu" của tôi, bà là một khách hàng tiềm năng âm điểm – nghĩa là chi phí vận hành việc chăm sóc bà luôn lớn hơn doanh thu mang lại.
"Bảo ơi, cho bà xin hớp nước."
Tôi không múc nước lọc. Tôi rót một ly trà xanh còn hơi ấm, pha thêm chút mật ong mà tôi giấu kỹ dưới gầm bàn.
"Nước này bà uống không tính tiền, nhưng bà phải trả bằng một 'báo cáo thị trường' khu tập thể sáng nay đấy nhé," tôi nói, giọng sặc mùi thực dụng để che đậy sự quan tâm.
Bà cụ cười, những nếp nhăn trên mặt xô lại như những đường đồ thị biến động. "Hôm nay khu tập thể yên ắng lắm, chỉ có nhà cái Lan lại cãi nhau. Nó bảo mẹ nó già rồi, tốn tiền thuốc thang quá."
Tôi nhấp một ngụm trà đặc, vị đắng ngắt tràn vào cuống họng. Ở đô thị này, đến cả lòng hiếu thảo cũng được người ta mang ra để tối ưu hóa chi phí. Con người ta sẵn sàng bỏ ra năm triệu đồng cho một bữa tiệc "networking" để tìm kiếm cơ hội, nhưng lại tính toán từng nghìn đồng tiền thuốc cho người sinh ra mình. Đó là một kiểu "quản trị rủi ro" đầy tàn nhẫn.
Đúng lúc đó, một chiếc xe tay ga bóng loáng đỗ xịch trước cửa. Một gã thanh niên bước xuống, tay cầm chiếc iPhone đời mới nhất, đưa lên ngang mặt để livestream.
"Chào mọi người! Hôm nay mình sẽ thực hiện chiến dịch 'Lan tỏa yêu thương'. Các bạn thấy bà cụ gánh hàng rong kia không? Mình sẽ mua hết chỗ xôi này để bà được về sớm."
Gã thanh niên bước tới chỗ bà Tứ, diễn một nét mặt đầy cảm thương. "Bà ơi, chỗ xôi này bao nhiêu? Con mua hết cho bà nhé. À, bà cười lên một cái để con chụp tấm hình kỷ niệm nào!"
Tôi ngồi sau khay trà, khoanh tay nhìn "vở kịch tiếp thị thương hiệu cá nhân" này diễn ra. Gã thanh niên rút ra tờ hai trăm nghìn, đưa cho bà Tứ với một phong thái hào phóng như thể vừa cứu rỗi cả nhân loại. Bà Tứ cảm động đến run rẩy, miệng liên tục nói: "Cảm ơn con, con tốt quá, cảm ơn con nhiều lắm."
Gã thanh niên quay lại điện thoại, giọng hân hoan: "Đấy các bạn thấy không, chỉ cần một chút lòng tốt, chúng ta có thể làm thế giới đẹp hơn. Nhớ Like và Share để mình có động lực làm thêm nhiều clip nhé!"
Khi gã chuẩn bị lên xe đi, tôi hắng giọng, gõ nhẹ chiếc muỗng vào ly thủy tinh: "Này cậu em, chưa thanh toán 'phí sử dụng bối cảnh' cho tôi đâu đấy."
Gã thanh niên nhướn mày: "Phí gì? Tôi làm việc thiện ở vỉa hè mà?"
Tôi thong thả đứng dậy, chiếc quần đùi hoa đung đưa theo nhịp bước. "Cậu vừa dùng quán của tôi làm phim trường, dùng bà cụ làm đạo cụ để 'bán' sự tử tế lấy lượt tương tác. Theo báo cáo thị trường hiện tại, một lượt Share của cậu có giá khoảng năm trăm đồng, bài viết này dự kiến thu về mười ngàn Like. Trừ đi chi phí hai trăm nghìn mua xôi, cậu vẫn lãi ròng ít nhất ba triệu tiền quảng cáo gián tiếp. Tôi định giá lời cảm ơn của bà cụ vừa rồi là hàng 'độc quyền', cậu không được phép trục lợi từ nó mà không trả phí cho hệ sinh thái vỉa hè này."
Gã thanh niên nhìn tôi như nhìn một gã điên. "Ông hâm à? Tôi đang giúp bà cụ cơ mà!"
"Cậu không giúp bà ấy," tôi nói, mắt nheo lại như lúc đang soi xét một hợp đồng ma. "Cậu đang 'thu mua' nỗi khổ của bà ấy với giá rẻ mạt để 'tái chế' thành danh tiếng ảo. Sự tử tế thật sự là một thương vụ không có người làm chứng. Còn sự tử tế của cậu là một loại hàng giả kém chất lượng, chỉ có bao bì là bóng bẩy."
Gã thanh niên hầm hầm chửi thề một tiếng rồi rồ ga biến mất. Tôi quay lại, thấy bà Tứ vẫn đang cầm tờ tiền, gương mặt bần thần. Bà không hiểu về lượt Like, cũng chẳng biết về ROI, bà chỉ thấy lòng tốt vừa rồi sao mà chóng vánh và ồn ào quá.
"Bà Tứ này," tôi cầm lấy thúng xôi của bà, đặt vào một góc mát. "Chỗ xôi này bà cứ để đây. Ai đói thì tôi bán hộ, tiền vẫn của bà. Bà ngồi xuống đây uống nốt ly trà mật ong đi. Lần sau có ai đòi chụp ảnh, bà cứ đòi họ phí 'bản quyền nỗi đau' là năm trăm nghìn nhé."
Bà cụ cười móm mém: "Ông Bảo này chỉ được cái nói chữ. Đời bà đi bán xôi, ai cho gì thì nhận, chứ biết gì mà định giá với cả bản quyền."
Tôi nhìn bà, lòng bỗng thấy chùng xuống. Đô thị này lạc lối ở chỗ, những người sống thật nhất lại thường bị những kẻ sống ảo mang ra làm bàn đạp. Sự tử tế bị "chứng khoán hóa" thành những con số trên mạng xã hội. Người ta không còn giúp nhau vì người đó cần, mà giúp nhau vì camera đang quay.
Buổi trưa, khu phố trở nên vắng lặng hơn dưới cái nắng đổ lửa. Tôi ngồi đếm những lượt tương tác thật sự giữa con người với con người. Đó là lúc bác xe ôm nhắc bà bán cá cất cái điện thoại vào túi kẻo bị cướp; là lúc cô nhân viên văn phòng lặng lẽ mua thêm một chai nước suối để tặng anh shipper đang mồ hôi nhễ nhại. Những giao dịch này không có Like, không có Share, và chẳng bao giờ xuất hiện trên bảng tin của bất kỳ ai.
Tôi mở cuốn sổ tay, lật sang một trang trắng, viết vào đó một dòng: Sự tử tế thực sự: Giá trị vô hạn. Phương thức thanh toán: Bí mật.
Một cơn gió nóng thổi qua, mang theo mùi khói xe và hương xôi lá chuối. Tôi lại nằm ngả lưng ra chiếc ghế tựa cũ kỹ, tận hưởng sự nhàn hạ của một kẻ đã thấu thị những trò lừa lọc của đô thị. Tôi có thể là một bậc thầy bán hàng, nhưng ít nhất tôi biết rõ mặt hàng nào không bao giờ nên đem ra để chốt đơn.
Khi ánh sáng gắt gao của ban ngày bắt đầu dịu xuống, tôi nhìn thấy bà Tứ gánh thúng xôi không đi về, nụ cười của bà lúc này mới thật sự là một khoản "lợi nhuận" khiến tôi thấy mình vẫn còn là một con người, thay vì chỉ là một cỗ máy tính toán.
Cuộc sống vỉa hè này, đôi khi nhạt nhẽo như ly trà loãng, nhưng lại thấm thía hơn bất kỳ buổi thuyết giảng triệu đô nào về nhân cách.