Trong kinh tế học, có một thuật ngữ gọi là "Sunk Cost Fallacy" – chi phí chìm. Đó là khi người ta lỡ đâm đầu vào một dự án tồi tệ, tốn quá nhiều thời gian và tiền bạc đến mức không nỡ từ bỏ, dù biết càng giữ càng lỗ. Hôn nhân đô thị đôi khi cũng vận hành theo đúng logic đó. Người ta giữ lấy nhau không phải vì còn yêu, mà vì tiếc cái "vốn đối ứng" là mười năm thanh xuân, một căn chung cư trả góp và cái danh diện với hàng xóm.
Bốn giờ chiều, cái giờ mà năng lượng của các tòa văn phòng chạm mức "cạn kiệt" và dòng người bắt đầu có dấu hiệu quá tải. Trước quán trà đá của tôi, một "thương vụ giải thể" đang diễn ra căng thẳng hơn cả phiên tòa phân chia tài sản của các tập đoàn đa quốc gia.
Chị Hoa, một người phụ nữ tầm bốn mươi, gương mặt in hằn những lo toan của một "Trưởng phòng thu mua" tại gia, đang đập một tờ giấy nhăn nhúm lên chiếc bàn gỗ của tôi. Đối diện là anh Bình, chồng chị, người đang nhìn chằm chằm vào đôi dép tổ ong của mình như thể đang tìm kiếm giải pháp cho cuộc đời dưới những cái lỗ nhựa.
"Anh Bảo, anh ký làm chứng cho tôi. Tôi không thể chịu nổi cái 'hợp đồng liên doanh' lỗi thời này nữa rồi. Anh xem, mười lăm năm qua tôi đầu tư toàn bộ vốn liếng thanh xuân vào cái nhà này, cuối cùng lợi nhuận thu về là gì? Là một gã chồng chỉ biết 'outsourcing' toàn bộ việc nhà cho vợ và một đống nợ nần!"
Tôi thong thả cầm tờ giấy lên, liếc qua tiêu đề: Đơn thuận tình ly hôn.
"Chị Hoa này," tôi rót một ly trà đá đặc, đẩy về phía chị. "Trước khi chúng ta tiến hành thủ tục 'thanh lý tài sản' và 'chấm dứt tư cách pháp nhân gia đình', tôi cần làm một bản 'Due Diligence' – thẩm định chuyên sâu – về giá trị còn lại của thương vụ này."
Chị Hoa hậm hực: "Thẩm định gì nữa? Tài sản chỉ có cái nhà đang thế chấp ngân hàng và hai đứa con. Chia đôi là xong!"
Tôi nhấp một ngụm trà, phong thái đĩnh đạc như một cố vấn tài chính cao cấp đang ngồi ở vỉa hè. "Chị sai rồi. Chị đang nhìn vào tài sản hữu hình, mà quên mất các 'tài sản vô hình' có giá trị thương hiệu cực cao. Chị định ly hôn vào lúc này? Về mặt kinh tế, đây là thời điểm thoái vốn tồi tệ nhất."
Cả hai vợ chồng ngẩn ra nhìn tôi. Tôi lôi cuốn sổ tay ghi nợ ra, bắt đầu vẽ những sơ đồ hình sin phức tạp mà thực ra chỉ có tôi mới hiểu.
"Anh Bình hiện tại là một 'cổ phiếu' đang chạm đáy. Anh ấy lười, anh ấy vô tâm, đúng! Nhưng chị hãy nhìn xem, anh ấy đã có mười lăm năm 'lịch sử giao dịch' với chị. Anh ấy biết chị bị dị ứng tôm, biết chị hay đau đầu khi trời trở gió. Nếu chị 'bán tống bán tháo' anh ấy bây giờ, người mua tiếp theo – một cô nàng trẻ trung nào đó – sẽ được hưởng lợi toàn bộ cái 'hệ điều hành' đã được chị nâng cấp và sửa lỗi suốt mười lăm năm qua. Chị định dâng trắng công trình nghiên cứu và phát triển (R&D) của mình cho kẻ khác à?"
Chị Hoa hơi khựng lại, đôi mắt bắt đầu tính toán.
Tôi quay sang anh Bình, giọng lạnh lùng hơn: "Còn anh, anh Bình. Anh nghĩ mình sẽ 'tái cấu trúc' đời mình dễ dàng sao? Anh là một 'doanh nghiệp' đã quá tuổi lao động, nợ nần chồng chất và kỹ năng giao tiếp xã hội gần như bằng không. Nếu rời khỏi 'liên minh' với chị Hoa, anh sẽ lâm vào tình trạng phá sản ngay lập tức. Chị ấy là đơn vị duy nhất cung cấp 'dòng vốn' chăm sóc và 'logistics' sinh hoạt cho anh. Mất chị ấy, anh sẽ là một món hàng tồn kho không ai thèm ngó."
Anh Bình toát mồ hôi hột, lúng túng nhìn vợ: "Thì... thì tôi cũng biết là tôi có lỗi..."
"Biết lỗi là một loại 'chi phí bù đắp' nhưng chưa đủ," tôi gõ mạnh cái muỗng vào thành ly. "Hai người đang muốn ly hôn vì cảm thấy 'mất cân bằng dòng tiền' cảm xúc. Nhưng ly hôn là một thương vụ mà cả hai phía đều lỗ nặng. Phí luật sư, phí chia tách tài sản, và đặc biệt là sự sụt giảm giá trị của 'thương hiệu gia đình' trước mắt con cái. Giải pháp tối ưu lúc này không phải là 'giải thể', mà là 'tái cơ cấu nợ'."
Chị Hoa nhíu mày: "Tái cơ cấu thế nào?"
"Anh Bình phải phát hành 'trái phiếu cam kết'. Mỗi tuần làm việc nhà ba buổi, nộp thêm 20% thu nhập vào quỹ dự phòng hạnh phúc, và quan trọng nhất, phải thực hiện các đợt 'kiểm tra tình cảm' thường xuyên bằng quà cáp hoặc những chuyến du lịch ngắn ngày. Nếu không thực hiện đúng, chị có quyền áp dụng các biện pháp 'trừng phạt kinh tế'."
Tôi đẩy tờ đơn ly hôn lại phía anh Bình. "Anh ký vào đây, nhưng không phải ký đơn ly hôn, mà ký vào 'Bản cam kết nâng cấp dịch vụ làm chồng'. Nếu anh không ký, tôi sẽ định giá anh ở mức 'rác thải đô thị' và khuyên chị Hoa thanh lý ngay lập tức."
Anh Bình vội vàng cầm bút, ký xoành xoạch vào mặt sau tờ đơn theo đúng những gì tôi vừa nói, như thể vừa thoát khỏi một bản án tử hình tài chính. Chị Hoa nhìn chồng, rồi nhìn tôi, khóe môi hơi nhếch lên một chút – một sự "chấp thuận giao dịch" ngầm định.
Khi cặp đôi rời đi, anh Bình lén quay lại dúi vào tay tôi một tờ năm mươi nghìn "phí tư vấn". Tôi thản nhiên nhận lấy, không quên dặn dò: "Nhớ bảo trì hệ thống thường xuyên, đừng để đến lúc sập nguồn rồi mới mang ra đây sửa."
Khi ngã tư bắt đầu lên đèn, tôi ngồi lặng lẽ nhìn những bóng người mệt mỏi tan sở. Đô thị này lạ thật, người ta có thể dành cả ngày để đàm phán những hợp đồng hàng tỷ đồng, nhưng lại không thể thỏa thuận nổi một bữa cơm chiều bình yên với người chung chăn gối. Người ta sẵn sàng kiện tụng nhau vì một mét đất tranh chấp, nhưng lại sẵn lòng vứt bỏ cả một công trình tình cảm mười mấy năm chỉ vì những tự ái cá nhân vụn vặt.
Tôi mở cuốn sổ tay, ghi thêm một dòng: Thương vụ số 04: Giải cứu liên minh Hoa - Bình. Trạng thái: Gia hạn hợp đồng. Lợi nhuận: 50 nghìn đồng và một chút hy vọng cho lũ trẻ.
Khoảnh khắc này, giữa ánh sáng nhạt nhòa của phố thị và cái tối tăm của những bí mật gia đình, tôi cảm thấy mình giống như một gã môi giới linh hồn. Tôi không bán trà, tôi đang bán cho họ một cơ hội để nhìn lại cái giá của sự đổ vỡ.
Nhưng, bản thân tôi thì sao? Tôi đã "thoái vốn" khỏi cuộc đời hào nhoáng ba năm trước để về đây sống nhàn hạ, nhưng có vẻ như cái "nghiệp bán hàng" vẫn đeo bám lấy tôi. Tôi đang chốt đơn cho người khác, hay thực chất tôi vẫn đang loay hoay tìm cách chốt đơn cho chính sự cô đơn của mình ở cái ngã tư lạc lối này?
"Ông Bảo! Cho ly trà đá, hôm nay sếp tôi lại 'delay' lương rồi!"
Tiếng gọi của một cậu shipper cắt ngang dòng suy nghĩ. Tôi đứng dậy, mỉm cười, lại bắt đầu một giao dịch mới. Đời là mấy tý, cứ chốt đơn cho thiên hạ trước, chuyện của mình... cứ để đấy mà tính sau.