Trong giới kinh doanh, khái niệm “khách hàng mục tiêu” thường mặc định phải là những người có khả năng chi trả. Bạn không thể duy trì một doanh nghiệp bằng cách bán hàng cho những kẻ túi rỗng tuếch. Nhưng ở sạp trà đá của tôi, phân khúc “khách hàng không có khả năng thanh toán” lại chiếm một tỷ lệ đáng kể trong biểu đồ doanh thu… tinh thần.
Sáu giờ chiều, khi ánh mặt trời rớt xuống những tầng kính của tòa cao ốc trông như một đống tiền vàng bị nấu chảy, thì ở dưới vỉa hè, bóng tối bắt đầu bò ra từ những con hẻm nhỏ.
"Ông Bảo... cho tôi gởi nhờ cái xe."
Đó là lão Quàng. Lão không phải người ở khu này, lão là một gã "vãng lai" chuyên nhặt nhạnh những gì đô thị vứt đi để đổi lấy vài đồng tiền lẻ. Lão Quàng có một chiếc xe đạp mà nếu đem bán sắt vụn, chắc người ta phải trả thêm tiền công để mang nó đi. Trên xe thồ đủ thứ: vỏ chai nhựa, bìa carton, và cả những mảnh vỡ của những giấc mơ công nghiệp.
Lão nhìn ly trà đá trên bàn tôi với vẻ thèm muốn, nhưng tay lão cứ vân vê gấu áo, tuyệt nhiên không chạm vào túi quần. Tôi biết cái "số dư tài khoản" của lão hiện tại: 0 đồng.
"Vào ngồi đi lão Quàng," tôi hất hàm về phía cái ghế nhựa xanh. "Hôm nay tôi đang chạy chương trình 'Trải nghiệm người dùng miễn phí' cho dòng sản phẩm trà đá thế hệ mới."
Lão Quàng lóng ngóng ngồi xuống, vẻ mặt đầy cảnh giác. "Tôi không có tiền đâu nhé."
Tôi rót một ly trà đầy, đẩy về phía lão. "Lão không cần tiền. Tôi đang cần 'dữ liệu'. Lão đi khắp các bãi rác đô thị, lão là 'Big Data' sống của cái thành phố này đấy. Nói tôi nghe, hôm nay người ta vứt đi những gì?"
Lão Quàng bưng ly trà, húp một ngụm lớn, vẻ mặt giãn ra như vừa thực hiện một giao dịch thành công nhất đời. "Hôm nay à... Hôm nay bãi rác dưới chân tòa nhà văn phòng đầy rẫy hộp xôi ăn dở, gậy chụp ảnh bị gãy, và... cả một xấp hồ sơ xin việc bị xé nát ông ạ."
Tôi nhếch mép. Đấy, bộ mặt thật của đô thị nằm ở bãi rác của lão Quàng. Sáng người ta xịt nước hoa thơm phức, nói về "kiến tạo giá trị", chiều về người ta vứt những hy vọng của kẻ khác vào sọt rác một cách không thương tiếc.
"Đấy chính là 'nghệ thuật của sự thương hại' mà tôi đang triển khai," tôi tự nhủ. Trong đa cấp, người ta dạy tôi phải khai thác triệt để những kẻ khát khao giàu sang. Nhưng ở đây, tôi học cách "bán" cho những kẻ nghèo khổ một chút lòng tự trọng.
Lúc đó, một gã đàn ông trung niên, mặc vest nhưng cà vạt lệch xệch, bước đến sạp với dáng vẻ liêu xiêu. Gã là một "chiến binh văn phòng" vừa thua trận. Nhìn vết đỏ trên trán, tôi đoán gã vừa bị sếp ném hồ sơ vào mặt. Gã ngồi xuống cạnh lão Quàng, vẻ khinh khỉnh hiện rõ trên khuôn mặt dù chính gã cũng đang thảm hại không kém.
"Cho cốc đen đá. Nhiều đường vào, đời đắng quá rồi," gã gằn giọng.
Tôi thong thả pha cà phê, mắt không rời gã. "Này cậu em, đường không giải quyết được 'khủng hoảng hệ thống' đâu. Cậu đang định giá mình quá thấp khi ngồi đây với cái mặt như sắp phá sản thế kia."
"Ông biết gì mà nói?" gã gầm lên. "Tôi vừa bị cắt chức. Mười năm cống hiến, giờ trắng tay. Tôi lấy gì nuôi vợ con? Lấy gì giữ lấy cái danh dự của một trưởng phòng?"
Lão Quàng bên cạnh bỗng lên tiếng, giọng khàn đặc mùi khói bụi: "Mười năm là tốt rồi chú em. Tôi nhặt rác ba mươi năm, chưa bao giờ có cái 'chức' gì để mà bị cắt. Cái thùng carton chú em ném đi sáng nay, với tôi là bữa cơm chiều. Chú em vẫn còn bộ vest trên người, nghĩa là 'vốn điều lệ' vẫn còn cao lắm."
Gã trưởng phòng nhìn lão Quàng, rồi nhìn xuống đôi bàn tay lấm lem của lão. Một sự va chạm giữa hai thái cực đô thị. Gã sững lại.
Tôi đẩy ly cà phê ra, giọng thản nhiên: "Cậu em thấy chưa? Cậu đang có một 'phiên tư vấn' miễn phí từ một chuyên gia thẩm định giá trị phế thải. Cậu lo mất chức, nhưng cậu chưa mất khả năng lao động. Đô thị này lạc lối ở chỗ người ta luôn sợ mất đi cái mác mà quên mất cái lõi. Cậu nhìn lão Quàng xem, lão 'nhàn hạ' vì lão không có gì để mất. Còn cậu khổ vì cậu giữ cái danh dự hão như giữ một 'khoản nợ xấu' không thể tất toán."
Gã đàn ông lặng đi. Ly cà phê đen đặc sủi bọt trước mặt gã như một cái hố đen hút lấy những u uất. Gã cầm ly nước lên, nhìn lão Quàng một lúc rồi khẽ gật đầu. Đó là một "khoảnh khắc" mà sự tử tế và lòng tự trọng va vào nhau, không cần tiền bạc môi giới.
"Hôm nay tôi bao lão Quàng ly trà," gã đàn ông nói, rút ra tờ mười nghìn đặt lên bàn.
Tôi gạt tờ tiền lại. "Không. Ở đây không có khái niệm bao. Lão Quàng đã trả phí bằng thông tin thị trường cho tôi rồi. Cậu chỉ cần trả tiền ly cà phê của cậu, cộng thêm một khoản 'phí học tập' là hãy chỉnh lại cái cà vạt cho thẳng trước khi về nhà gặp vợ."
Gã đàn ông ngẩn người, rồi bật cười. Một nụ cười chua chát nhưng thực tế. Gã chỉnh lại trang phục, đứng dậy, bước đi vững chãi hơn một chút.
Lão Quàng nhìn gã đi xa, rồi quay sang tôi: "Ông Bảo này, ông đúng là thằng cha bán hàng quái chiêu. Ông chẳng bán trà, ông bán 'thuốc an thần' thì đúng hơn."
Tôi cười, thu dọn ly tách. "Lão sai rồi. Tôi đang bán cho họ một 'gương soi'. Tôi soi cho họ thấy rằng trong cái thành phố sáng trưng này, ai cũng có những khoảng tối, và ai cũng có thể trở thành 'phế liệu' nếu không biết tự tái chế bản thân."
Khi lão Quàng đạp chiếc xe cũ đi khuất vào bóng đêm, tôi mở cuốn sổ tay, ghi vào mục doanh thu: 0 đồng. Lợi nhuận: Hai tâm hồn vừa được trục vớt.
Đêm đô thị bắt đầu ồn ào với tiếng còi xe hối hả. Tôi ngồi lại một mình, tự hỏi mình đang làm cái quái gì ở đây. Tôi đang sống nhàn hạ thật sao? Hay tôi đang dùng kỹ năng của một kẻ lừa đảo đa cấp để "chốt đơn" những niềm hy vọng vụn vặt cho những kẻ lạc lối?
Nhưng nhìn cái sạp trà bé xíu dưới chân tòa cao ốc, tôi chợt nhận ra: Đôi khi, bán một chút sự thật cho người không có tiền còn khó hơn bán cả một dự án ma cho đám nhà giàu. Bởi vì người nghèo không có tiền để mua sự dối trá, họ chỉ có thể thanh toán bằng chính cái mạng của mình.
Đời là mấy tý. Sáng mặc vest làm "Sói", tối quần đùi làm "Người".