Trong thế giới cũ của tôi, KPI (Chỉ số hiệu quả công việc) là những con số lạnh lùng: doanh thu tháng, tỷ lệ chuyển đổi khách hàng, và số lượng "đàn em" tuyển mộ được. Nhưng khi bạn dời văn phòng từ tòa nhà chọc trời xuống một cái ghế nhựa vỉa hè, KPI bỗng nhiên biến hình thành một thứ kỳ quái hơn nhiều. Ở khu tập thể cũ này, chỉ số thành công không nằm ở số tiền trong ví, mà nằm ở chỗ bạn có bao nhiêu thông tin để "trade" (giao dịch) và liệu bạn có đủ sức để khiến những khuôn mặt ám mùi dầu mỡ kia giãn ra một chút hay không.
Tám giờ sáng, khi những "chiến binh cổ cồn trắng" đang tất bật quẹt thẻ chấm công ở tòa nhà đối diện, thì tại sạp trà của tôi, một cuộc kiểm toán nội bộ bắt đầu.
Vị khách không mời mà đến thường trực là bà Nga – tổ trưởng dân phố, người được mệnh danh là "Chief Operating Officer" (Giám đốc vận hành) của toàn bộ khu tập thể này. Bà Nga không đi bộ, bà "diễu hành". Trên tay bà là chiếc sổ tay bọc nilon, thứ chứa đựng toàn bộ bí mật từ việc nhà ai chưa đóng tiền rác đến việc nhà ai vừa mua cái điều hòa mới.
"Bảo này, dạo này cái 'chỉ số hạnh phúc' của tổ 15 thấp quá nhé," bà Nga ngồi xuống, đặt chiếc sổ lên bàn tôi với một phong thái quyền lực không kém gì một CEO đang đối chất với quản lý cấp dưới. "Nhà ông Tám thì cãi nhau vì con cái lười học, nhà cô Lan thì héo hắt vì chồng đi công tác xa. Tôi đang định triển khai một đợt 'nâng cấp tinh thần' cho cả khu, cậu xem có cao kiến gì không?"
Tôi thong thả rót ly trà xanh, thêm vào đó một viên đá nhỏ cho đúng điệu. "Bà Nga ạ, bà đang mắc sai lầm trong việc 'quản trị trải nghiệm cư dân' rồi. Bà cứ ép người ta phải vui vẻ bằng các buổi họp tổ dân phố khô khan, chẳng khác nào bắt nhân viên làm việc thêm giờ mà không trả lương. Đó là cách nhanh nhất để làm giảm 'tỷ lệ giữ chân hạnh phúc' (Happiness retention rate)."
Bà Nga nhướn mày, cái kính lão trễ xuống mũi: "Thế theo cậu thì phải làm sao? Chứ cứ để cái khu này mặt mày sưng sỉa thế kia, tôi đi báo cáo phường thế nào được?"
Tôi nhếch mép, lấy cuốn sổ tay "nợ" của mình ra, lật sang một trang mới. "Bà cần một chiến dịch 'Marketing truyền miệng'. Thay vì ép họ vui, hãy tạo ra một 'pain point' (nỗi đau) giả để họ quên đi cái khổ thật. Bà có thấy cái dự án sửa chữa đường ống nước của phường sắp tới không? Hãy tung tin rằng phường sẽ cắt nước luân phiên trong một tháng để 'tối ưu hóa hệ thống'. Khi đó, người ta sẽ không còn thời gian cãi nhau về việc con cái lười học nữa, mà sẽ bận rộn 'liên minh' với nhau để trữ nước. Một kẻ thù chung luôn là cách tốt nhất để xây dựng tinh thần đồng đội."
Bà Nga nhìn tôi bằng ánh mắt vừa kinh ngạc vừa thán phục. "Cậu đúng là... con cáo già. Nhưng làm thế có thất đức quá không?"
"Đó gọi là 'tâm lý học nghịch đảo' trong bán hàng, bà ạ," tôi cười, tay vò nát cái vỏ hướng dương. "Khi người ta nhận ra mình sắp mất đi những thứ cơ bản nhất, họ sẽ trân trọng những thứ mình đang có. Và sau ba ngày, bà chỉ cần 'chốt đơn' bằng việc thông báo phường đã lắng nghe dân ý và rút ngắn thời gian sửa chữa xuống còn hai ngày. Khi đó, nụ cười của cư dân sẽ là nụ cười của sự chiến thắng. KPI của bà sẽ đạt mức tối đa mà không tốn một xu kinh phí nào."
Đúng lúc đó, một cô gái trẻ tên Linh – người được khu phố gọi là "Nữ hoàng sống ảo" – bước tới. Linh mặc một bộ đồ tập gym bó sát, tay cầm cốc nước ép xanh lè, gương mặt không một tỳ vết nhờ lớp trang điểm "no-makeup". Linh đại diện cho phân khúc khách hàng "kiến tạo hình ảnh ảo".
"Anh Bảo, cho em nhờ cái góc này chụp tấm hình 'vibe vỉa hè' cái nha. Hôm nay em cần nội dung cho chủ đề 'Tìm thấy sự nhàn hạ giữa phố thị'."
Tôi đứng dậy, hất cái khăn lau bàn bẩn lên vai. "Năm mươi nghìn một tấm hình, phí 'thuê mướn sự nhàn hạ'. Em định bán cho người theo dõi của em một lời nói dối sang trọng trên nền cái ghế nhựa cáu bẩn này sao? Đó là hành vi 'thổi phồng giá trị tài sản' đấy Linh ạ."
Linh bĩu môi: "Anh cứ thực tế quá. Em đang truyền cảm hứng cho mọi người mà!"
"Em không truyền cảm hứng," tôi nói, giọng lạnh lùng như đang chốt một kèo bảo hiểm rủi ro cao. "Em đang tạo ra một 'bong bóng hạnh phúc'. Người ta nhìn vào hình em, thấy em 'nhàn hạ' bên ly trà đá, rồi họ lại quay về với cái văn phòng ngột ngạt và cảm thấy đời mình thảm hại. Em đang bán cho họ sự đố kỵ, không phải sự nhàn hạ. Một sản phẩm lỗi thời và độc hại."
Bà Nga nhìn Linh, rồi nhìn tôi, chợt nhận ra điều gì đó. Bà gập chiếc sổ tay lại. "Thôi, tôi không làm cái chiến dịch cắt nước của cậu đâu Bảo ạ. Nghe cậu nói về cái 'bong bóng hạnh phúc', tôi thấy mình cũng đang cố tô vẽ cái khu tập thể này quá. Thà để họ cãi nhau mà thật, còn hơn cười với nhau vì một lời lừa dối."
Bà đứng dậy, thanh toán tiền ly trà bằng hai tờ tiền lẻ phẳng phiu. "Hôm nay KPI của tôi là về nấu cho ông nhà tôi bát bún dọc mùng. Thế là đủ 'chỉ số hạnh phúc' rồi."
Bà Nga đi rồi, Linh cũng hậm hực bỏ đi vì không có được tấm ảnh "vibe" như ý. Tôi ngồi lại một mình, cầm cái vỉ đập ruồi gõ nhịp trên đùi.
Phố xá vẫn hối hả ngoài kia. Những con số KPI vẫn đang bóp nghẹt những cổ họng trong tòa nhà kính. Còn ở đây, dưới cái sạp trà này, tôi nhận ra một sự thật cay đắng: Đôi khi, việc bán đi một lời nói dối tốt đẹp lại dễ dàng hơn nhiều so với việc thuyết phục người ta chấp nhận một sự thật xù xì. Tôi đã từng là bậc thầy trong việc xây dựng những lâu đài bằng cát, và giờ đây, tôi đang dùng chính những kỹ năng đó để ngăn người khác không dẫm phải những vết xe đổ của mình.
Tôi nhìn xuống đôi dép tổ ong bạc màu. Đây mới là KPI thật sự của tôi hiện tại: Số ngày tôi có thể ngồi đây mà không cảm thấy thèm khát bộ vest Ý kia nữa.
Đoạn độc thoại nội tâm của tôi bị cắt ngang bởi tiếng còi xe rác. Một ngày làm việc của "Giám đốc điều hành vỉa hè" vẫn còn dài. Tôi tự hỏi, mình đang thực sự tìm thấy lối thoát, hay tôi chỉ đang "tái cấu trúc" sự lạc lối của mình thành một hình thái khác dễ chịu hơn?
Nhưng thôi, đời là mấy tý, cứ chốt đơn nốt bao hướng dương này đã.