Trong giới tài chính, người ta e ngại những gã mập mờ về con số. Nhưng trong giới vỉa hè, đối thủ đáng gờm nhất không phải là mấy gã đeo kính cận cầm máy tính, mà là những người đàn bà cầm dao pha. Đó là những "Chuyên gia quản trị chi phí" bẩm sinh, những kẻ có thể khiến bạn cảm thấy mình vừa thực hiện một giao dịch hời nhất thế kỷ trong khi thực tế bạn vừa bị họ "vặt lông" không còn một cọng.
Mười giờ sáng, khi phiên chợ bắt đầu vãn khách, "đối thủ chiến lược" của tôi xuất hiện: Bà Hiền bán cá.
Bà Hiền bước tới, tay xách theo cái xô nhựa còn thoang thoảng mùi tanh của bùn đất và sự thực dụng. Bà không bao giờ uống trà đá loại ba nghìn. Bà luôn gọi trà nóng, nhưng phải là "nước hai" – loại trà đã nhạt bớt vị đắng nhưng vẫn còn đủ mùi thơm, vì theo bà, đó mới là lúc "giá trị sử dụng" đạt mức tối ưu so với chi phí bỏ ra.
"Bảo này, hôm nay trà hơi nguội đấy nhé. Tôi trừ vào tiền nợ của cậu hai nghìn," bà Hiền vừa ngồi xuống đã tung ra một cú "áp đặt điều khoản" sắc lẹm.
Tôi thong thả dùng chiếc kẹp gắp một hòn than hồng bỏ vào bếp lò, mắt không rời bà Hiền. "Bà Hiền ạ, bà đang thực hiện một hành vi 'chiết khấu đơn phương' trái quy định. Trà nguội là do bà đến muộn mười phút so với 'khung giờ cam kết'. Trong kinh doanh, đây gọi là rủi ro do chậm trễ tiếp nhận hàng hóa. Tôi không tính phí lưu kho là may cho bà rồi đấy."
Bà Hiền cười khanh khách, đôi mắt sắc lẹm nheo lại. "Cậu đúng là thằng dẻo mỏ. Thế cái đống cá rô phi hôm qua cậu lấy về nấu canh, cậu tính sao? Cá tôi giao là 'hàng tươi sống loại A', mà cậu dám bảo là cá ngất để ép giá tôi xuống 30% à?"
Tôi nhấp một ngụm trà đặc, vị chát thấm vào đầu lưỡi. Đây chính là lúc cuộc đàm phán bước vào giai đoạn kịch liệt.
"Cá của bà đúng là còn bơi, nhưng đó là 'bơi trong vô vọng'," tôi bình thản đáp. "Mắt nó đục như nhìn thấy tương lai của thị trường chứng khoán, mang thì thâm như phổi của một gã nghiện thuốc. Tôi định giá 30% là dựa trên 'chỉ số tươi ngon khả dụng'. Nếu bà không đồng ý, tôi sẽ chuyển sang 'nhập khẩu' hàng từ sạp bà Thắm phía đầu chợ. Bà Thắm đang có chương trình 'Khuyến mãi lòng tin' cho khách hàng mới đấy."
Bà Hiền đập bàn, nhưng nụ cười vẫn không tắt. Bà biết tôi đang dùng kỹ thuật "Tạo ra sự lựa chọn thay thế" (BATNA). "Thôi được rồi, gớm, có mấy con cá mà cậu làm như đàm phán hiệp định thương mại. Hôm nay tôi đến đây không phải để cãi nhau tiền cá. Tôi muốn cậu 'chốt' hộ tôi một vụ."
Bà hạ thấp giọng, kéo cái ghế nhựa lại gần tôi hơn. "Thằng con trai tôi, nó đòi bỏ học đại học để đi làm 'Broker' chứng khoán. Nó bảo ngồi văn phòng máy lạnh, gõ bàn phím kiếm tiền tỷ dễ hơn là đi bán cá với mẹ. Cậu xem, cậu vốn là 'Sói già' gì đó, cậu mắng cho nó tỉnh ra hộ tôi cái."
Tôi nhìn vào đôi bàn tay thô ráp, nứt nẻ vì ngâm nước đá của bà Hiền. Đô thị này luôn gieo vào đầu những đứa trẻ những ảo mộng về việc "làm giàu không khó" bằng những thuật ngữ bóng bẩy, để rồi chúng quay lưng lại với những giá trị nền tảng đã nuôi sống chúng.
"Bà Hiền, bà đang muốn tôi thực hiện một ca 'tái cấu trúc tư duy' cho con trai bà sao?" tôi hỏi, tay vân vê chiếc bật lửa. "Nhưng bà phải hiểu, Broker và bán cá thực chất là một nghề. Cả hai đều là môi giới. Một bên môi giới sự kỳ vọng, một bên môi giới protein. Vấn đề là con trai bà đang muốn bán thứ mà nó không hiểu rõ giá trị thực."
Đúng lúc đó, con trai bà Hiền – một thanh niên mặc sơ mi trắng đóng thùng chỉnh tề nhưng chiếc quần tây lại hơi ngắn so với đôi chân – bước đến. Cậu ta cầm chiếc điện thoại, mắt nhìn chằm chằm vào những đường đồ thị xanh đỏ đang lao dốc trên màn hình.
"Mẹ về đi, con đã bảo là con đang thực hiện chiến lược 'bắt đáy' mà!" cậu ta gắt lên.
Tôi hắng giọng, rót một ly trà đá loãng, đẩy về phía cậu thanh niên. "Bắt đáy à? Cậu có biết sự khác biệt giữa cái đáy của thị trường và cái đáy của thùng cá của mẹ cậu là gì không?"
Cậu thanh niên nhìn tôi, vẻ khinh khỉnh: "Anh biết gì về tài chính mà nói?"
Tôi nhếch mép, ánh mắt sắc như dao cạo từng khiến hàng ngàn nhà đầu tư phải khiếp sợ bỗng chốc quay trở lại. "Tôi không biết nhiều về tài chính, tôi chỉ biết về 'Định giá rủi ro'. Cái đáy thùng cá của mẹ cậu, dù có cạn thì bà ấy vẫn còn cá để bán, vẫn thu hồi được 'vốn lưu động' hằng ngày. Còn cái đáy mà cậu đang nhìn trên màn hình kia, nó không có giới hạn. Cậu đang dùng 'đòn bẩy cảm xúc' để chơi một trò chơi mà cậu không nắm quyền kiểm soát 'nguồn cung'. Trong bán hàng, kẻ nào không hiểu sản phẩm mình đang bán thì kẻ đó chính là... món hàng."
Tôi chỉ tay vào bà Hiền: "Mẹ cậu là một bậc thầy đàm phán. Bà ấy biết chính xác con cá nào sẽ chết trong một giờ tới để 'xả hàng' kịp lúc. Còn cậu, cậu thậm chí còn không biết tại sao cái nến đỏ kia lại dài ra. Cậu không phải Broker, cậu là một 'con nợ tiềm năng' đang tìm cách tối ưu hóa sự phá sản của gia đình mình."
Cậu thanh niên lặng đi, nhìn đôi bàn tay ám mùi cá của mẹ mình, rồi nhìn lại những con số ảo trên màn hình. Một sự tương phản đắt giá mà không khóa học làm giàu nào dạy.
Bà Hiền thở phào, đặt tờ mười nghìn xuống bàn. "Cảm ơn cậu Bảo. Ly trà này tôi trả đủ, không chiết khấu."
Tôi gạt tờ tiền lại. "Không. Phí tư vấn hôm nay là bà phải cho tôi một kg cá ngon nhất vào sáng mai, loại 'hàng tuyển' không có trong danh mục đại trà ấy. Tôi cần 'bồi bổ' cho cái sự nhàn hạ của mình."
Bà Hiền cười, lôi con trai đi. Tôi ngồi lại, nhìn bóng hai mẹ con khuất dần trong làn khói bụi của ngã tư. Đô thị này luôn tìm cách "đánh tráo khái niệm", biến những công việc lương thiện thành lỗi thời và những trò may rủi thành đẳng cấp. Người ta sẵn sàng cúi đầu trước một gã Broker lừa đảo mặc vest, nhưng lại cau mày khi đi ngang qua một sạp cá vỉa hè.
Tôi mở cuốn sổ nợ, viết thêm một dòng: Thương vụ số 07: Bảo hiểm tương lai cho con trai bà Hiền. Phí thu: 1kg cá rô phi thượng hạng. Ghi chú: Đừng bao giờ đàm phán với người phụ nữ cầm dao pha nếu bạn không có gì ngoài những con số ảo.
Phố xá bắt đầu lên đèn. Tôi ngồi nhìn ly trà đã cạn, tự hỏi mình đang cứu người ta hay đang làm họ mất đi những giấc mơ? Nhưng thôi, ở cái ngã tư lạc lối này, một giấc mơ vỡ vụn đôi khi vẫn tốt hơn một thực tại bị cầm cố.
Đời là mấy tý. Mai có cá ngon để nấu canh rồi.