Ở cái vùng sông nước mà con mương, cái ao là hơi thở của sự sống, thì mỗi đứa trẻ khi vừa biết chạy đã kịp học được cách đọc vị của dòng nước. Đối với người lớn, nước ròng là lúc để dọn cỏ chân đê, bồi đắp phù sa cho gốc dừa. Nhưng với bộ ba "lẫy lừng" gồm tôi, con Tí và thằng Hùng "Sứt", nước ròng chính là lời hiệu triệu của một cuộc đại chinh phạt. Chúng tôi không đi bắt cá để cải thiện bữa ăn—việc đó là của ba mẹ—chúng tôi đi "săn thủy quái".
Trong trí tưởng tượng phong phú đến mức hoang đường của lũ trẻ, dưới lớp bùn nhão nhoét của những con mương không bao giờ có cá bình thường. Ở đó chỉ có những con cá lóc cụ khôn ranh như cáo, những con cá trê có râu dài đến tận mang tai và biết dùng phép thuật để lẩn trốn, hay đáng sợ nhất là loài "giải" trong lời kể của ông nội—một sinh vật không hình thù rõ ràng nhưng luôn trực chờ kéo chân những đứa trẻ không vâng lời xuống đáy bùn sâu.
"Hôm nay tao cam đoan con thủy quái nằm ở đoạn mương cụt nhà bà Năm," thằng Hùng "Sứt" tuyên bố, tay nó vác ngang một cái gàu sòng rách mướp. "Tao thấy nó quẫy đuôi một cái làm cả vạt rau muống lay động như gặp bão."
Con Tí xách cái giỏ tre, đầu quấn chiếc khăn rằn cũ của ba nó trông như một vị nữ tướng:
"Mày bốc phét vừa thôi Hùng. Nước mương nhà bà Năm sâu tới ngực, ba đứa mình tát tới Tết cũng không cạn. Hay là mình đánh du kích ở cái ao sen phía sau?"
Tôi nhìn xuống đôi bàn chân mình, đã bắt đầu ngứa ngáy vì thèm cảm giác bùn mát lạnh len lỏi qua các kẽ ngón chân:
"Đi mương nhà bà Năm đi! Ở đó có gốc dừa mục, cá lóc thường hay trú ngụ. Tao sẽ làm người canh gác phía hạ lưu, không cho con nào chạy thoát."
Chiến dịch bắt đầu khi cái nắng trưa bắt đầu gay gắt, tiếng ve sầu trên rặng tràm kêu râm ran như cổ vũ cho lòng dũng cảm của chúng tôi. Con mương cụt nhà bà Năm là một nơi đầy thách thức. Nước ở đây có màu nâu sậm của lá cây mục, và lớp bùn dưới đáy thì dày đến nỗi nếu bạn đứng im quá lâu, bạn sẽ cảm thấy mình đang bị đất mẹ nuốt chửng từng chút một.
Thằng Hùng và tôi bắt đầu công việc nặng nhọc nhất: đắp đập. Chúng tôi dùng tay vốc từng tảng bùn dẻo, trộn với cỏ khô để tạo thành một con đê chắn ngang dòng nước. Bùn bắn tung tóe lên mặt, lên tóc, hóa trang cho chúng tôi thành những chiến binh thực thụ của vùng đất sình lầy.
"Tát đi! Tát mạnh vào!" Con Tí đứng trên bờ hô hoán.
Chiếc gàu sòng của thằng Hùng và cái thau nhựa của tôi làm việc hết công suất. Từng gàu nước đổ ra ngoài, làm xáo động đám cỏ dại trên bờ. Khi mực nước bắt đầu hạ xuống, thế giới dưới đáy mương dần hiện ra với tất cả sự kỳ bí của nó. Những cái hang nhỏ li ti của loài cua đồng, những vệt bùn láng o nơi lũ cá vừa trườn qua.
"Kìa! Con thủy quái!" Thằng Hùng hét lên, mắt nó sáng rực.
Cách chỗ chúng tôi đứng không xa, một luồng nước đục ngầu cuộn lên, kèm theo một cái vảy bạc loáng thoáng hiện ra rồi biến mất. Trái tim tôi đập thình thịch. Đó không phải là cá con, chắc chắn là một "ông" cá lóc đã sống lâu năm dưới gốc dừa này.
"Đừng để nó vào hang! Chặn đường nó lại!" Tôi gào lên, lao mình xuống lớp bùn sâu, không còn quan tâm đến việc bộ quần áo mới mẹ vừa giặt đang biến thành một mớ giẻ rách đen kịt.
Cuộc rượt đuổi diễn ra vô cùng kịch tính. Con cá lóc khôn ngoan vô cùng, nó không chạy thẳng mà lẩn khuất dưới những tàu lá dừa mục, thỉnh thoảng lại bất ngờ quẫy đuôi tạo nên một màn sương bùn dày đặc để đánh lạc hướng. Con Tí trên bờ cũng không ngồi yên, nó cầm cái nón lá rách che chắn những lối thoát nhỏ nhất.
"Chộp lấy nó! Nó đang ở dưới chân mày đó Tèo!"
Tôi cảm thấy một thứ gì đó trơn tuột, mạnh mẽ vừa lướt qua bắp chân mình. Cảm giác lạnh lẽo và nhồn nhột khiến tôi rùng mình, nhưng khát khao chinh phục đã lấn át tất cả. Tôi cúi rạp người, thọc cả hai tay xuống bùn, mò mẫm trong bóng tối của dòng nước đục.
Và rồi, tay tôi chạm vào một khối thịt săn chắc, trơn nhớt. Tôi dùng hết sức bình sinh bóp chặt, nhưng con cá quẫy mạnh đến mức tôi suýt lộn nhào.
"Giữ chặt! Đừng để nó tuột!" Thằng Hùng lao đến hỗ trợ.
Hai đứa chúng tôi vật lộn với con cá trong làn nước bùn như thể đang chiến đấu với một con quái vật thực sự. Cuối cùng, với sự giúp sức của cái giỏ tre mà con Tí quăng xuống, "con thủy quái" đã bị khuất phục. Đó là một con cá lóc to gần bằng bắp tay tôi, vảy nó đen bóng, đôi mắt nhìn chúng tôi với vẻ đầy phẫn uất.
"Thấy chưa! Tao đã bảo mà!" Thằng Hùng đắc thắng, mặt nó dính đầy bùn chỉ còn thấy hàm răng sún trắng ở giữa.
Chúng tôi ngồi bệt xuống bờ mương, mệt lả nhưng sung sướng tột độ. Nhìn con cá đang quẫy đạp trong giỏ, tôi chợt thấy mình vĩ đại như những vị anh hùng trong truyện cổ tích của ông nội. Chúng tôi đã vượt qua nỗi sợ về "ma bùn", về "con giải" để mang về một chiến lợi phẩm huy hoàng.
"Nhìn này, nó có một vết sẹo ở đầu," con Tí quan sát kỹ. "Chắc nó đã từng chiến đấu với nhiều kẻ thù khác trước khi gặp tụi mình."
Câu nói của con Tí khiến tôi bỗng lặng đi một chút. Tôi nhìn con cá. Nó đã sống ở đây, dưới bóng mát của rặng dừa nhà bà Năm, có lẽ đã chứng kiến biết bao mùa mưa nắng qua đi. Nó là chủ nhân của con mương này, cho đến khi chúng tôi—những vị khách không mời và đầy phá phách—đến quấy rầy giấc ngủ của nó.
"Hùng này, hay là mình thả nó đi?" Tôi bất ngờ đề nghị.
Thằng Hùng trợn mắt nhìn tôi như thể tôi vừa bị con thủy quái bắt mất hồn:
"Mày khùng hả Tèo? Tốn bao nhiêu công sức mới bắt được, mang về mẹ mày kho tộ ăn cơm thì ngon nhất hạng."
"Nhưng mà... nó là thủy quái mà," tôi lý luận một cách yếu ớt. "Nếu mình ăn thịt thủy quái, lỡ sau này không còn ai canh giữ con mương này nữa thì sao? Với lại, nhìn cái sẹo kia kìa, nó là một chiến binh đó."
Con Tí im lặng một hồi, rồi nó cũng gật đầu:
"Tèo nói cũng đúng. Cá lóc thường thì đầy ngoài chợ, nhưng 'thủy quái' thì chỉ có một con thôi. Thả nó đi, để lần sau mình lại có cái mà đi săn chứ."
Thằng Hùng "Sứt" dù rất tiếc nhưng vốn là đứa nghĩa khí, nó tặc lưỡi:
"Thôi được rồi, hai đứa bây đa sầu đa cảm quá. Thả thì thả, nhưng lần sau bắt lại là tao không tha đâu nhé!"
Chúng tôi mở nắp giỏ, nghiêng nhẹ vào dòng nước mương đang bắt đầu đầy trở lại khi đê bùn bị phá vỡ. Con cá lóc đứng im một giây, dường như nó cũng không tin được là mình vừa được trả lại tự do. Rồi với một cú quẫy đuôi mạnh mẽ, nó biến mất vào làn nước đục, để lại những vòng tròn đồng tâm lan tỏa trên mặt mương.
Chiều hôm đó, ba đứa chúng tôi trở về nhà với bộ dạng không khác gì những con trâu vừa lăn lộn dưới ruộng. Mẹ tôi thấy tôi thì đứng hình mất mấy giây, rồi tiếng roi mây vun vút vang lên hòa cùng tiếng cười của tôi. Tôi bị phạt đứng khoanh tay bên gốc dừa vì tội "phá làng phá xóm", nhưng trong lòng tôi lại thấy nhẹ tênh.
Tôi nhìn ra con mương, nơi bóng chiều đã bắt đầu đổ dài. Tôi biết rằng dưới kia, "con thủy quái" của chúng tôi đang tự do bơi lội, và câu chuyện về cuộc đi săn ngày hôm nay sẽ trở thành một huyền thoại mới trong "nhật ký tuổi thơ" của chúng tôi.
Người lớn thường bắt cá để lấp đầy dạ dày, còn trẻ con chúng tôi bắt cá để lấp đầy những giấc mơ. Sự khác biệt ấy chính là lý do tại sao cây cầu dừa đối với tôi luôn lắt lẻo và kỳ bí, còn với ba tôi, nó chỉ là một đoạn gỗ cũ.
"Này Tèo, mày có nghĩ con cá đó nó biết ơn mình không?" Con Tí thò đầu qua hàng rào hỏi vọng sang, lúc này nó đã tắm rửa sạch sẽ và thơm mùi xà phòng bông bưởi.
"Chắc là có. Nó sẽ kể cho con cháu nó nghe về ba đứa trẻ kỳ lạ đã tha mạng cho nó," tôi đáp, mắt vẫn nhìn về phía con mương im lìm.
Ông nội bước ra sân, cầm theo chiếc radio cũ. Ông nhìn tôi đứng phạt, rồi nhìn xuống con mương, khẽ mỉm cười:
"Cá lóc mà thả đi là nó mang theo cái vận may của con đó Tèo. Người biết buông tay đúng lúc mới là người mạnh mẽ nhất."
Lời của ông nội luôn sâu sắc như thế, dù tôi chẳng bao giờ hiểu hết ngay lúc đó. Tôi chỉ biết rằng, ngày hôm ấy, chúng tôi đã không mang về một bữa ăn ngon, nhưng chúng tôi đã mang về một bài học về sự trân trọng sự sống. Và trong vương quốc của những gốc rạ và mương sình, lòng nhân hậu đôi khi còn quý hơn cả những chiến lợi phẩm lẫy lừng nhất.
Con mương nhà bà Năm vẫn nằm đó, lặng lẽ và đầy bí ẩn. Đôi khi, trong những đêm trăng sáng, tôi vẫn nghe thấy tiếng cá quẫy đuôi rất mạnh từ phía gốc dừa mục. Tôi tin rằng đó chính là "con thủy quái" của chúng tôi đang chào tạm biệt những đứa trẻ đã lớn lên và sắp sửa bước đi trên những cây cầu lớn hơn của cuộc đời.
Sự hồn nhiên của tuổi thơ là một thứ phép màu, nó biến những con cá lóc bình thường thành quái vật, biến bùn đất thành chiến bào và biến những buổi trưa nắng cháy thành những chuyến phiêu lưu bất tận. Khi trưởng thành, người ta hiếm khi còn tìm thấy "thủy quái" trong những dòng nước đục, vì đôi mắt họ đã bị che phủ bởi quá nhiều thực tế. Nhưng tôi, tôi vẫn luôn giữ một góc nhỏ trong tâm hồn cho con mương ấy, cho cái giỏ tre của con Tí và cho cái vết sẹo trên đầu con cá lóc năm nào.
Vì ở đó, tôi luôn tìm thấy chính mình—một cậu bé đứng giữa bùn lầy nhưng tâm hồn lại đang bay bổng giữa những vì sao.