Khi những ánh nắng gắt gỏng của ban ngày lùi sâu sau rặng tràm, nhường chỗ cho màn sương bảng lảng và một vầng trăng tròn vành vạnh nhô lên từ phía rẫy khóm, vùng sông nước quê tôi bỗng rũ bỏ vẻ lam lũ thường nhật để khoác lên mình một tấm áo huyền ảo. Ánh trăng tan ra trên mặt sóng, dát bạc lên những tàu lá dừa nước đang nghiêng mình soi bóng. Đây là lúc dòng sông không còn là con đường giao thương bận rộn, mà trở thành một sân khấu khổng lồ, nơi những tâm hồn đa cảm cất lên tiếng lòng mình qua những điệu hò, câu hát.
Đêm nay, xóm nhỏ yên tĩnh lạ thường. Gió từ ngoài sông lớn thổi vào mát rượi, mang theo mùi nồng nàn của đất bãi bồi và mùi hoa quỳnh nở muộn đâu đó bên hiên nhà. Tôi và con Tí, sau khi đã no nê bữa cơm chiều với cá linh kho lạt, lại rủ nhau ra ngồi trên cây cầu dừa lắt lẻo. Chúng tôi ngồi đung đưa đôi chân trần trên mặt nước, chờ đợi một "đặc sản" mà chỉ những đêm trăng thanh gió mát mới có: tiếng hò đối đáp trên sông.
"Tèo, mày nghe thấy gì không? Hình như ghe của anh Ba Hậu đang tấp gần bến nhà mình đấy."
Con Tí thầm thì, nó dỏng tai nghe ngóng. Từ phía khúc quanh của dòng sông, một ánh đèn dầu nhỏ nhoi treo trên mui ghe hiện ra, dập dềnh theo nhịp chèo khua nước "tỏm... tộp...". Tiếng chèo ấy như nhịp phách giữ cho không gian thêm phần tĩnh lặng. Và rồi, một giọng nam cao vút, ấm áp bỗng cất lên, xé toang cái tĩnh mịch của đêm trăng:
"Hò... ơ... Dòng sông chảy xiết, sóng biếc lững lờ... Thương em, anh đợi anh chờ... Chờ cho trăng lặn, đợi cho... hò ơ... đợi cho trăng tàn anh vẫn chờ em..."
Câu hò vừa dứt, âm thanh còn âm vang trên mặt nước thì từ phía bờ bên kia, nơi có rặng bần gie bóng mát, một giọng nữ thanh mảnh, ngọt ngào cất lời đáp lại ngay tức thì:
"Hò... ơ... Anh chờ chi cho trăng lặn trăng tàn... Thân em như dải lụa vàng... Phất phơ giữa chợ... hò ơ... phất phơ giữa chợ biết vào tay ai..."
Tôi và con Tí nín thở lắng nghe. Trong tâm trí non nớt của chúng tôi, những câu hò ấy chứa đựng một nỗi buồn man mác nhưng cũng đầy tình tứ. Người dân quê tôi là thế, họ không giỏi nói những lời hoa mỹ khi đối diện nhau, nhưng khi cách nhau một dòng sông, dưới ánh trăng vàng, họ lại có thể trút hết bầu tâm sự vào những câu hát mang âm hưởng của phù sa, của gió nội hương đồng.
"Tại sao họ không lại gần nhau mà nói cho nhanh nhỉ, cứ phải hò qua hò lại làm gì cho mệt?" Tôi thắc mắc, mắt vẫn nhìn theo ánh đèn dầu trên ghe.
Con Tí tặc lưỡi, ra vẻ người lớn:
"Đúng là đồ không có tâm hồn nghệ thuật. Hò như vậy mới gọi là tình, mới gọi là thử lòng nhau chứ. Mẹ tao bảo, hồi xưa ba tao cũng phải hò gãy cả lưỡi mẹ mới chịu bước xuống ghe đấy."
Cuộc đối đáp cứ thế tiếp diễn, lúc trầm lúc bổng, lúc oán trách lúc lại tha thiết mong chờ. Những câu hò không có nhạc đệm, chỉ có tiếng sóng vỗ rì rào vào mạn ghe và tiếng gió thổi qua kẽ lá dừa làm nền, nhưng lại có sức lay động lòng người đến lạ lùng. Người lớn trong xóm cũng bắt đầu mở cửa sổ, hoặc bước ra hiên nhà ngồi nghe. Những điếu thuốc rễ lập lòe, những chén trà mạn tỏa khói hương, tất cả đều hướng về phía dòng sông lấp lánh ánh trăng.
Thầy Bình từng dạy chúng tôi rằng, tiếng hò chính là tiếng lòng của người dân lao động. Nó là cách họ vơi đi nỗi mệt nhọc sau một ngày bán lưng cho trời, bán mặt cho đất. Khi cất tiếng hò, người ta không còn thấy mình là những nông dân nghèo khổ nữa, họ trở thành những nghệ sĩ của dòng sông, những người nắm giữ linh hồn của vùng đất này.
"Này Tèo, nếu sau này tao đi xa, mày có hò cho tao nghe không?" Con Tí bỗng hỏi, giọng nó nhỏ xíu, gần như tan biến vào tiếng gió.
Tôi lúng túng, gãi đầu gãi tai:
"Tao có biết hò đâu. Giọng tao giống như vịt đực ấy, hò lên chắc cá dưới mương lặn hết không dám nổi lên."
Con Tí cười khúc khích, nhưng đôi mắt nó lại thoáng buồn. Nó nhìn vầng trăng đang treo lơ lửng trên ngọn dừa, rồi nhìn xuống dòng sông chảy xiết. Tôi biết, trong lòng nó đang có một cuộc đối đáp khác, giữa sự gắn bó với mảnh đất này và khát khao về một cuộc sống khác ở thành thị xa xôi.
Những đêm trăng như thế này chính là sợi dây vô hình thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Sau những câu hò đối đáp tình tứ, đôi khi lại là những câu hò đối vè vui nhộn, kể về những thói hư tật xấu một cách hài hước, khiến cả hai bên bờ sông vang lên những tiếng cười giòn tan. Sự thù hận hay những xích mích nhỏ nhặt về ranh giới ruộng vườn, về con gà con vịt dường như đều tan biến trong bầu không khí đượm tình ca dao ấy.
Ông nội tôi thường bảo, người miền sông nước có cái bụng rộng như dòng sông. Họ có thể nghèo tiền nghèo bạc nhưng không bao giờ nghèo tình nghĩa và cái chất nghệ sĩ trong máu. Tiếng hò không chỉ là giải trí, nó là sợi chỉ đỏ nối liền quá khứ và hiện tại, nối liền những thế hệ lớn lên bên cây cầu dừa và những mái lá đơn sơ.
"Hò... ơ... Nước chảy ròng ròng, nước trong chảy xiết... Tình anh với em, trời cao có biết... Trăng vàng làm chứng... hò ơ... trăng vàng làm chứng cho lòng đôi ta..."
Tiếng hò của anh Ba Hậu dần xa khuất khi chiếc ghe trôi dần về hạ lưu. Ánh đèn dầu chỉ còn là một đốm sáng nhỏ nhoi rồi mất hút sau rặng bần. Dòng sông trở lại với vẻ tĩnh lặng ban đầu, chỉ còn tiếng cá quẫy đuôi làm vỡ tan những mảnh trăng bạc trên mặt nước.
"Về thôi Tí, sương xuống lạnh rồi," tôi giục.
Con Tí đứng dậy, nó phủi phủi tà áo, rồi bất ngờ nói một câu khiến tôi đứng hình:
"Tèo này, sau này dù có đi đâu, tao cũng sẽ nhớ nhất là những đêm trăng ngồi đây nghe hò. Mày nhớ giữ lấy cái cây cầu dừa này nhé, để khi nào tao về, tao còn có chỗ mà ngồi."
Tôi gật đầu, lòng bỗng thấy nặng trĩu. Cây cầu dừa lắt lẻo này, dòng sông hiền hòa này, và cả những tiếng hò đêm trăng kia, hóa ra lại là những báu vật mà chúng tôi đang sở hữu mà không hề hay biết. Chúng tôi cứ mải mê mơ về những tòa nhà cao tầng, những ánh đèn điện rực rỡ, để rồi đôi khi lãng quên đi cái vẻ đẹp bình dị, thanh cao ngay dưới chân mình.
Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình đang chèo một chiếc ghe lớn trên dòng sông đầy sao. Tôi cất tiếng hò gọi con Tí, và từ phía bên kia bờ, nó đáp lại bằng một giọng hát trong trẻo như tiếng chuông. Giấc mơ ấy ngọt ngào và êm đềm như chính dòng nước phù sa đang ôm lấy xóm nhỏ của tôi.
Người ta bảo rằng, văn hóa là những gì còn lại sau khi mọi thứ khác đã mất đi. Sau này, khi những chiếc ghe máy ồn ào thay thế cho tiếng chèo tay, khi những bộ loa công suất lớn thay thế cho tiếng hò mộc mạc, tôi mới nhận ra mình đã mất đi một phần linh hồn của tuổi thơ. Những đêm trăng bây giờ vẫn sáng, nhưng cái không gian tĩnh lặng để tiếng hò có thể bay xa, để lòng người có thể chạm vào nhau qua khoảng cách một dòng sông, dường như đã trở thành một thứ xa xỉ.
Nhưng trong trái tim của một tác giả từng là cậu bé đứng bên bến mương năm nào, tiếng hò ấy vẫn chưa bao giờ tắt. Nó thấm đẫm vào từng trang viết, từng câu chữ, mang theo hơi thở của đất đai và linh hồn của những con người cần lao, trung hậu. Tiếng hò trên sông đêm trăng không chỉ là ký ức, nó là cội nguồn, là nơi tôi tìm về mỗi khi thấy tâm hồn mình trở nên khô cằn giữa phố thị hào nhoáng.
"Hò... ơ... Ai về vùng nước thì về... Đừng quên rặng liễu, đừng chê cầu dừa... Nhớ lời thề thốt buổi trưa... Nhớ câu hát đối... hò ơ... nhớ câu hát đối những trưa nắng hè..."
Dù đó là đêm trăng hay trưa nắng, tiếng hò vẫn luôn hiện hữu như một lời nhắc nhở về bản sắc. Nó dạy tôi biết trân trọng cái đẹp của sự dở dang, cái sâu sắc của những lời không nói hết, và cái bền bỉ của tình yêu quê hương.
Tôi nhìn ra cửa sổ, trăng đêm nay cũng tròn, nhưng cái mùi hương của rơm rạ, của bùn non và cái âm vang của câu hò trên sông dường như chỉ còn lại trong hoài niệm. Tôi tự nhủ, mình phải viết, phải kể lại cho thế giới nghe về cái vương quốc của những gốc rạ ấy, nơi mà một câu hò có thể làm đẹp thêm cả một đời người, và một đêm trăng có thể thắp sáng cả một tương lai.
Sông vẫn chảy, trăng vẫn sáng, và những lời thề dưới gốc dừa năm nào vẫn như còn vang vọng trong tiếng hò đêm trăng. Con Tí có lẽ giờ đang ở một nơi không có dòng sông trước cửa, nhưng tôi tin chắc rằng, mỗi khi nhìn lên vầng trăng tròn, nó cũng sẽ nghe thấy tiếng hò của anh Ba Hậu, thấy cái dáng nhỏ bé của tôi ngồi trên cầu dừa, và thấy cả một vùng trời tuổi thơ hiện về rực rỡ.
"Hò... ơ... Trăng lên tới đỉnh trăng tròn... Tình ta vẫn cứ vẹn toàn như xưa..."
Tiếng hò ấy sẽ mãi chảy trong huyết quản của tôi, như dòng phù sa bền bỉ bồi đắp cho tâm hồn, để mỗi bước chân đi xa là một lần trái tim thổn thức hướng về phía bến mương xưa, nơi có những đêm trăng huyền diệu và những câu hát làm say đắm cả lòng người.