Sau những ngày giông bão quét qua làm xơ xác rặng lá, bầu trời vùng nước dường như muốn bù đắp cho con người bằng những dải nắng vàng mật, trong vắt và ngọt lịm. Nắng xuyên qua những tán lá dừa nước còn đọng sương, nhảy múa trên mặt mương đã bắt đầu lắng phù sa đỏ quạnh. Và khi những buồng dừa trên cao bắt đầu chuyển từ màu xanh non sang sắc vàng rám nắng, cả xóm nhỏ lại bước vào một mùa náo nhiệt nhất trong năm: mùa thu hoạch "vàng xanh" của đất bãi bồi.
Đối với lũ trẻ chúng tôi, mùa thu hoạch dừa không chỉ là chuyện tiền nong của người lớn, mà là một ngày hội của âm thanh và những món quà vặt. Từ sáng sớm, khi sương còn bảng lảng trên những ngọn tràm, tiếng bước chân thình thịch của những người thợ hái dừa chuyên nghiệp đã vang lên rộn rã khắp các ngõ nhỏ. Họ là những người đàn ông vạm vỡ, nước da sạm màu đồng đúc, đôi bàn chân có những ngón tỏe ra để bám chặt vào thân cây xù xì.
"Tèo ơi, dậy mau! Đội thợ của chú Tư 'Đèo' tới vườn nhà mày rồi kìa!"
Tiếng thằng Hùng "Sứt" oang oang ngoài ngõ. Nó đứng trên cây cầu dừa, tay cầm một cái gậy tre, điệu bộ như một vị tướng đang đốc thúc quân lương. Tôi vội vàng bật dậy, chẳng kịp chải lại mái tóc bù xù, ba chân bốn cẳng chạy ra sân. Con Tí cũng đã có mặt từ lúc nào, nó xách theo một cái rổ tre to tướng, đôi mắt lấp lánh sự chờ đợi.
"Cẩn thận nha mấy đứa! Đứng xa ra một chút kẻo dừa rơi trúng đầu là mất Tết đó con!"
Ba tôi vừa dặn dò vừa cầm một cuộn dây thừng dài, loại dây chắc chắn để kéo những buồng dừa từ trên ngọn cao xuống. Chú Tư "Đèo" - người thợ giỏi nhất vùng - nở một nụ cười nhe hàm răng ám khói thuốc rễ. Chú thắt chiếc đai lưng bằng da trâu, ngậm con dao rựa sắc lẹm vào miệng rồi bắt đầu leo.
Đôi bàn tay và bàn chân chú phối hợp nhịp nhàng như một con sóc rừng. Chỉ trong nháy mắt, dáng người chú đã nhỏ lại, chìm khuất sau những tàu lá dừa xanh ngắt trên đỉnh cao. Chúng tôi ở dưới đất nín thở dõi theo. Một tiếng "phập" vang lên, rồi tiếng chú Tư hô lớn:
"Nè! Đón lấy nhé!"
Một buồng dừa nặng trĩu, trái tròn căng như những quả cầu xanh, từ từ được thả xuống bằng dây thừng. Khi buồng dừa chạm đất, tiếng "bộp" trầm đục vang lên nghe thật vui tai. Thằng Hùng nhanh nhảu chạy lại, dùng con dao nhỏ của nó chặt lấy một trái dừa điếc - loại trái nhỏ không có nước nhưng cơm dừa bên trong lại bùi và béo vô cùng.
"Đây là lộc trời cho tụi mình nè Tèo, Tí!"
Chúng tôi ngồi bệt dưới gốc cây, chia nhau những miếng cơm dừa trắng muốt, ngọt thanh. Trong khi người lớn bận rộn phân loại dừa - trái to để bán cho ghe hàng tỉnh, dừa khô để làm mứt, dừa nước để lợp nhà - thì chúng tôi lại mải mê với những món quà từ trên cao rơi xuống.
Nhưng mùa thu hoạch dừa không chỉ có thế. Khi tin tức về mùa dừa lan rộng theo những con sóng, những gánh hàng rong từ các xóm lân cận cũng bắt đầu đổ về như những cánh chim di cư tìm hạt. Họ gánh trên vai những gánh hàng trĩu nặng, đôi chân trần bước thoăn thoắt trên con đường đê nhỏ hẹp, miệng rao những câu hát đầy vần điệu.
"Ai bánh cam, bánh còng không... Ai khoai lang nướng, bắp luộc nước cốt dừa đây..."
Tiếng rao của cô Năm gánh hàng rong nghe vừa thiết tha, vừa mời gọi. Cô Năm có dáng người mảnh khảnh nhưng đôi vai lại cực kỳ dẻo dai. Hai chiếc thúng của cô chứa đựng cả một thiên đường ẩm thực dân dã. Những chiếc bánh cam vàng rực, bên ngoài phủ một lớp đường mạch nha lấp lánh, bên trong là nhân đậu xanh béo ngậy. Những củ khoai lang mật được nướng trên bếp than hồng ngay tại chỗ, tỏa ra mùi hương nồng nàn quyện với mùi lá dừa khô đang cháy.
"Cô Năm ơi, cho con hai cái bánh cam!" Con Tí chìa ra những đồng tiền lẻ mà nó đã tiết kiệm được từ việc giúp mẹ nhặt tàu dừa khô.
Nó đưa cho tôi một cái, chiếc bánh vẫn còn ấm nóng. Cắn một miếng, cái vị giòn rụm của lớp vỏ bánh tan ra trong miệng, hòa cùng vị ngọt lịm của đường và vị bùi của vừng. Trong khoảnh khắc ấy, tôi bỗng cảm thấy mình là đứa trẻ hạnh phúc nhất trên đời. Sự ngọt ngào này không giống với kẹo kéo của bác thợ dạo, nó có chút gì đó mộc mạc và chân chất hơn, giống như chính tâm hồn của những người phụ nữ vùng sông nước này.
"Mùa dừa năm nay trúng đậm, mấy đứa nhỏ tha hồ mà ăn quà nhé," cô Năm cười bảo, tay quạt nhẹ vào bếp than nhỏ đặt trên thúng.
Xóm nhỏ vốn dĩ yên tĩnh giờ đây trở nên sống động với đủ loại âm thanh. Tiếng dao chặt dừa "chát... chát...", tiếng người mua kẻ bán mặc cả xôn xao bên bến mương, tiếng cười đùa của lũ trẻ và cả tiếng máy nổ của những chiếc ghe thu mua dừa đang cập bến.
Tôi nhìn những gánh hàng rong đi qua đi lại trên cây cầu dừa lắt lẻo. Họ bước đi một cách uyển chuyển, giữ thăng bằng tuyệt vời giữa một bên là gánh nặng cuộc đời và một bên là dòng nước chảy xiết. Mỗi gánh hàng mang theo không chỉ là món ăn, mà là cả một nhịp sống, một sự kết nối giữa những xóm làng xa xôi.
"Tèo, mày nhìn bác bán đồ chơi kìa!" Thằng Hùng chỉ tay về phía một người đàn ông lớn tuổi đang gánh một chiếc kệ gỗ nhỏ.
Trên kệ là những con tò he được nặn bằng bột màu, hình những con rồng, con phượng rực rỡ. Có cả những chiếc chong chóng lá dừa quay tít trong gió, tạo ra những âm thanh rì rào. Chúng tôi vây quanh bác, mắt dán chặt vào đôi bàn tay khéo léo đang biến một cục bột vô hình thành một chú chim sơn ca sinh động.
"Bác ơi, bác dạy con làm cái chong chóng này được không?" Tôi đánh bạo hỏi.
Bác thợ nhìn tôi, đôi mắt hiền từ dưới vành nón lá bạc màu:
"Được chứ con trai. Lại đây, chọn hai lá dừa thật xanh, thật dẻo, bác chỉ cho cách thắt nút."
Thế là, giữa mùa thu hoạch dừa bận rộn, tôi đã học được cách tạo ra niềm vui từ chính những thứ bình dị nhất quanh mình. Cái chong chóng lá dừa của tôi có thể không đẹp bằng của bác, nhưng khi nó bắt đầu quay tròn trong cơn gió từ sông thổi vào, tôi thấy lòng mình nhẹ tênh và bay bổng.
Ông nội tôi ngồi bên hiên nhà, vừa hút thuốc rễ vừa quan sát cảnh tượng náo nhiệt. Ông bảo:
"Mùa dừa là mùa của sự sẻ chia con ạ. Con nhìn xem, người hái dừa có công, người bán hàng rong có sức, người trồng dừa có trái. Tất cả đều nương tựa vào nhau mà sống. Đất đai không bao giờ bạc đãi kẻ chịu khó."
Lời của ông nội thấm sâu vào lòng tôi. Tôi nhìn ba tôi đang khiêng những bao dừa khô lên ghe, nhìn mẹ tôi đang mời cô Năm hàng rong vào nhà uống chén trà nóng cho đỡ mệt. Những cử chỉ quan tâm giản đơn ấy mới chính là thứ nhựa sống nuôi dưỡng tâm hồn con người ở vùng đất này qua bao đời nay.
Tuy nhiên, mùa thu hoạch dừa cũng mang theo những nỗi buồn thầm lặng của người lớn mà lũ trẻ đôi khi mới nhận ra. Có những lúc giá dừa xuống thấp, nhìn những buồng dừa chất đống bên bờ mương mà không thấy ghe thu mua ghé lại, gương mặt ba mẹ tôi lại hằn lên những nếp lo âu. Những lúc ấy, tiếng rao của những gánh hàng rong nghe cũng buồn hơn, lẻ loi hơn giữa không gian vắng lặng.
"Này Tèo, nếu sau này không còn ai trồng dừa nữa, xóm mình sẽ buồn lắm nhỉ?" Con Tí bỗng nhiên hỏi khi chúng tôi ngồi nhìn những chiếc ghe đầy ắp dừa từ từ rời bến.
"Sao lại không trồng? Dừa là cơm gạo của mình mà Tí."
"Mẹ tao bảo trên thành phố người ta không cần dừa nhiều như ở đây. Người ta uống nước trong chai, ăn kẹo trong hộp nhựa. Tao sợ một ngày nào đó, tiếng rao của cô Năm cũng sẽ biến mất."
Câu hỏi của con Tí khiến tôi bần thần. Tôi nhìn lại rặng dừa xanh mướt, nhìn những gánh hàng rong đang khuất dần ở cuối con đường đê. Liệu thế giới ngoài kia có thực sự tàn nhẫn đến mức xóa bỏ đi những vẻ đẹp bình dị này không? Tôi không biết câu trả lời, nhưng tôi biết rằng trong tim tôi, tiếng bước chân thình thịch của thợ hái dừa và vị ngọt của chiếc bánh cam sẽ mãi là những ký ức không bao giờ phai nhạt.
Mùa thu hoạch dừa cứ thế trôi qua, để lại những mảnh vỏ dừa khô vung vãi trong vườn và những nụ cười còn đọng lại trên môi lũ trẻ. Những gánh hàng rong lại tiếp tục hành trình của mình sang những xóm khác, mang theo những câu rao và những giấc mơ ngọt ngào đi xa.
Sau mùa dừa, ba tôi mua cho tôi một đôi dép nhựa mới và cho con Tí một cái cặp sách để chuẩn bị vào năm học. Những vật dụng ấy đều có mùi của nắng, mùi của mồ hôi và mùi của cơm dừa trắng muốt. Chúng tôi nâng niu chúng như những báu vật, vì chúng tôi biết đó là thành quả của cả một mùa lao động vất vả của cha mẹ.
Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình đang bay trên một chiếc chong chóng lá dừa khổng lồ, bay qua những rặng dừa ngút ngàn, qua những dòng sông chở nặng phù sa. Dưới chân tôi, những gánh hàng rong của cô Năm, của bác nặn tò he hóa thành những vì sao lấp lánh trên mặt đất, dẫn lối cho tôi đi về phía tương lai nhưng không bao giờ để tôi quên mất cội nguồn của mình.
Người ta thường nói về những mùa thu vàng ở phương xa, nhưng với tôi, mùa thu đẹp nhất chính là mùa thu hoạch dừa ở quê nhà. Đó là mùa của sự no đủ, mùa của tình người và là mùa mà những gánh hàng rong đã dệt nên một bức tranh ký ức rực rỡ nhất trong tâm hồn tôi.
Dù sau này tôi có đi đâu, dù có thưởng thức biết bao món ngon vật lạ trên đời, tôi vẫn sẽ luôn thèm cái vị bánh cam vàng rực của cô Năm dưới gốc dừa mùa thu hoạch. Tôi sẽ nhớ mãi dáng người thợ hái dừa treo lơ lửng giữa lưng chừng trời và tiếng gọi nhau í ới bên bến mương chiều.
Cây cầu dừa vẫn đứng đó, chứng kiến những gánh hàng qua lại, chứng kiến sự trưởng thành của chúng tôi qua từng mùa dừa. Mỗi mùa đi qua, rễ dừa lại bám sâu hơn vào lòng đất, và tình yêu quê hương trong tôi cũng theo đó mà lớn dần lên, bền bỉ và xanh ngắt như những tàu lá dừa vươn cao đón nắng.
Xóm nhỏ lại trở về với nhịp sống êm đềm, chờ đợi một vụ mùa mới, một sự tái sinh mới. Và tôi, cậu bé tác giả của những dòng hồi ức này, lại cầm bút ghi chép lại hơi thở của đất đai, để những gánh hàng rong và mùa thu hoạch dừa sẽ sống mãi, không bao giờ bị lãng quên giữa dòng chảy hối hả của thời gian.
"Bánh cam, bánh còng không... Ai mua quà cho con không..."
Tiếng rao ấy vẫn cứ vang vọng trong tâm tưởng, như một điệu hát ru dịu dàng đưa tôi vào những giấc mộng thanh bình nhất của tuổi thơ.