Trong thế giới của tôi, những con số vốn dĩ rất hiền lành. Số 1 giống như cái cọc rào trước ngõ, số 2 trông như con vịt đang bơi dưới mương, còn số 0 thì đích thị là quả trứng gà mẹ vừa nhặt được trong ổ rơm. Thế nhưng, khi những con số này bước vào trong cuốn tập ô ly và nằm dưới ngòi bút máy bơm mực của tôi, chúng bỗng trở thành những sinh vật hung dữ, sẵn sàng cắn nát sự bình yên của một buổi tối miền quê.
Ánh đèn dầu trên bàn học tỏa ra một vầng sáng vàng vọt, tù mù. Mùi dầu hỏa hăng hắc quyện với mùi khói bếp còn sót lại tạo thành một thứ không khí đặc quánh, khiến đầu óc tôi quay cuồng giữa những phép tính cộng trừ có nhớ. Ngoài hiên, tiếng côn trùng kêu rỉ rả, và thỉnh thoảng, tiếng tàu dừa xào xạc lại vang lên như một tiếng thở dài của vị thần đứng nghiêng.
"Một cửa hàng có 45 bao gạo, sau khi bán đi một số bao thì còn lại 18 bao. Hỏi cửa hàng đã bán đi bao nhiêu bao gạo?"
Tôi đọc đi đọc lại đề bài toán lớp 2, cảm thấy ông chủ cửa hàng này thật là rắc rối. Tại sao ông ta không tự đếm lấy mà lại bắt một đứa trẻ đang tuổi ăn tuổi ngủ như tôi phải tính hộ? Hơn nữa, ở cái xóm này, người ta mua gạo theo từng lít, cùng lắm là vài ký trong cái túi lát, lấy đâu ra một lúc 45 bao gạo to đùng như thế?
Ba tôi ngồi phía đối diện, chiếc radio cũ bên cạnh đang phát những bản cải lương sầu thảm với tiếng đàn kìm ai oán. Ba không nhìn vào tập của tôi, ông đang mải mê ghi chép gì đó vào một cuốn sổ tay sờn gáy. Thỉnh thoảng, ba lại dừng bút, rít một hơi thuốc lào thật sâu, khói tỏa ra che lấp cả khuôn mặt khắc khổ.
"Xong chưa con? Bài toán đó có gì khó đâu, cứ lấy số lớn trừ số nhỏ là ra mà."
Ba lên tiếng, giọng trầm và hơi khàn. Tôi vò đầu bứt tai, lí nhí:
"Nhưng con không mượn được, ba ạ. 5 không trừ được 8, mà con mượn 1 của 4 xong rồi con toàn quên trả, thế là số 4 nó kiện con."
Ba bật cười, một nụ cười hiếm hoi trong những ngày gần đây. Ông kéo chiếc ghế lại gần, hơi thở nồng mùi thuốc lá bao vây lấy tôi:
"Để ba bày cho. Con mượn thì phải ghi nhớ trong đầu, hoặc chấm một cái chấm nhỏ dưới số bên cạnh để nhắc mình. Đời người cũng vậy, mượn cái gì cũng phải trả, không trả là nợ chồng nợ chất, khó sống lắm con ạ."
Tôi nhìn ba, cảm thấy bài toán gạo dường như đã biến thành một bài học đạo đức nào đó mà tôi chưa đủ lớn để hiểu. Ba bắt đầu giảng giải, ngón tay to bè, sần sùi với những vết chai sạn do cầm lái đò và dọn vườn chỉ vào những con số. Ngón tay của ba trông giống như những rễ dừa, vững chãi nhưng đầy những vết chém của thời gian.
Trong khi ba đang say sưa với phép tính 45 trừ 18, tôi lại mải mê quan sát những nếp nhăn trên trán ba. Chúng không giống những nếp nhăn vui vẻ của ông nội. Những nếp nhăn của ba sâu hơn, như những rãnh nước trên cánh đồng sau trận mưa rào, chứa đựng sự mệt mỏi và những lo toan mà ba không bao giờ nói ra.
"Ba ơi, sao dạo này ba hay viết sổ tay thế? Ba cũng đang làm toán lớp 2 giống con ạ?"
Ba khựng lại, nhìn cuốn sổ tay rồi nhìn sang dòng sông tối thẫm ngoài cửa sổ.
"Ba đang làm bài toán của người lớn, Măng ạ. Bài toán này khó hơn của con nhiều, vì nó không có đáp án sẵn ở trang cuối sách giáo khoa."
"Nó có bao nhiêu bao gạo hả ba?" Tôi ngây ngô hỏi.
Ba khẽ thở dài, gấp cuốn sổ lại:
"Nó không có gạo, nó chỉ có những chuyến đò vắng khách, có giá xăng dầu tăng cao, và có cả tiền học phí của anh em con sắp tới kỳ phải đóng. Bài toán của ba là làm sao để trừ đi mọi chi phí mà vẫn còn dư ra một ít nụ cười cho mẹ con."
Tôi lặng người. Hóa ra, nỗi buồn của ba không phải là thứ gì đó cao siêu, nó thực tế và nặng nề như cái bao gạo 50 ký mà ba thường vác từ dưới bến sông lên. Tôi nhìn xuống bài toán của mình, bỗng thấy 45 bao gạo kia thật nhẹ tênh. Tôi chỉ cần trừ đi là xong, còn ba, ba không thể trừ đi những hóa đơn, không thể trừ đi những lo âu đang bủa vây lấy ngôi nhà này.
Ngoài sân, ánh trăng bắt đầu len lỏi qua tán dừa, đổ những mảnh bạc vụn xuống nền đất. Cái Tí đã ngủ say trên giường, miệng còn hơi chúm chím như đang mơ thấy một cây kẹo mút khổng lồ. Mẹ tôi vẫn đang lúi húi dưới bếp, tiếng gáo dừa khua vào chum nước nghe lộc cộc. Cuộc sống đời thường cứ thế trôi đi, lặng lẽ và nhọc nhằn dưới mái nhà tranh vách lá.
"Ba có mệt không ba?" Tôi hỏi, tay vân vê mép vở.
Ba nhìn tôi, đôi mắt vốn nghiêm nghị bỗng trở nên dịu dàng lạ thường:
"Mệt chứ, nhưng nhìn con học hành chăm chỉ, ba thấy những con số trong sổ của ba dường như bớt đáng sợ hơn. Con cố gắng học cho giỏi, để sau này bài toán của con chỉ là làm sao để giúp đời, chứ không phải bài toán chạy ăn từng bữa như ba."
Tôi gật đầu, dù thực ra tôi chẳng biết "giúp đời" là cái gì. Trong đầu tôi lúc đó chỉ muốn làm sao để bài toán 45 trừ 18 này kết thúc thật nhanh để tôi có thể chạy ra gốc dừa nằm nhìn trăng.
Một lát sau, tôi cũng hoàn thành bài toán. Kết quả là 27. Tôi viết con số 27 thật to và nắn nót, như thể đó là một chiến công hiển hách. Ba kiểm tra lại, gật đầu hài lòng rồi bảo tôi đi ngủ.
Tôi nằm trên chiếc phản gỗ, nhìn bóng của cây dừa in lên vách đất. Bóng cây nghiêng nghiêng, che chở cho cả giấc ngủ của tôi. Tôi chợt nghĩ, cây dừa cũng có bài toán của riêng nó. Mỗi năm rụng bao nhiêu tàu lá, cho bao nhiêu trái ngọt, và phải chống chọi với bao nhiêu cơn gió chướng để không bị đổ nhào. Cây dừa đã đứng đó hàng chục năm, chứng kiến ba tôi từ một cậu bé trở thành một người đàn ông trụ cột, chứng kiến những bài toán của gia đình tôi càng ngày càng nhiều con số hơn.
Đêm miền quê tĩnh mịch đến mức tôi có thể nghe thấy tiếng tim mình đập và tiếng thở dài đều đặn của ba ngoài hiên. Ba vẫn chưa ngủ. Ba lại mở cuốn sổ tay ra dưới ánh đèn dầu. Có lẽ ba đang cố gắng "mượn 1 trả 1" với cuộc đời, cố gắng cân bằng những thiếu hụt để ngày mai khi thức dậy, anh em tôi vẫn thấy mẹ cười và thấy bát cơm vẫn đầy.
Tôi bỗng thấy thương ba vô hạn. Trong mắt tôi trước đây, ba là một người khổng lồ không biết sợ hãi, người có thể một tay nhấc bổng cả mớ lưới nặng trịch hay leo thoăn thoắt lên ngọn dừa hái trái. Nhưng tối nay, dưới ánh đèn dầu, ba trông nhỏ bé và cô độc giữa những con số. Người khổng lồ của tôi cũng có những lúc yếu lòng, cũng có những bài toán khiến ông phải thức trắng đêm.
"Ba ơi..." Tôi gọi khẽ.
"Sao con chưa ngủ?" Ba vọng vào.
"Mai ba cho con ra bến đò chơi với ba nhé. Con sẽ giúp ba đếm khách, con làm toán nhanh lắm, sẽ không để khách nào trốn vé đâu."
Ba im lặng một lúc, rồi tôi nghe thấy tiếng cười húng hắng của ông:
"Được rồi, đi ngủ đi ông tướng. Mai ba cho đi, nhưng không được nghịch nước đâu đấy."
Tôi mỉm cười, lòng nhẹ nhõm hẳn. Tôi biết mình không thể giải hộ ba bài toán cơm áo gạo tiền, nhưng ít nhất, tôi có thể ngồi bên cạnh ba trên chuyến đò, để ba thấy rằng ông không hề cô đơn giữa dòng sông mênh mông này.
Tuổi thơ của tôi là những ngày tháng đan xen giữa sự trong trẻo của trò chơi và sự thức tỉnh dần dần về thực tế. Những bài toán lớp 2 không chỉ dạy tôi cách trừ số, mà còn dạy tôi cách quan sát những khoảng trống trong tâm hồn người lớn. Tôi bắt đầu hiểu rằng, đằng sau sự nghiêm khắc của ba là một tình yêu bao la được gói ghém trong những lo toan thầm lặng.
Sáng hôm sau, khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua kẽ lá dừa, đánh thức lũ gà trống gáy vang cả xóm, tôi đã thấy ba chuẩn bị xong xuôi để ra bến. Tôi nhảy chân sáo theo sau ba, trong túi quần vẫn còn nguyên viên bi hổ phách và kết quả bài toán "27 bao gạo" vẫn còn nằm gọn trong đầu.
Cây dừa trước nhà rung rinh lá như đang tiễn hai cha con tôi. Dòng sông phía trước vẫn chảy, mang theo những chuyến đò và cả những bài toán chưa có lời giải của người dân quê tôi. Nhưng tôi không còn sợ nữa. Bởi tôi biết, dù cuộc đời có ra đề bài khó đến đâu, chỉ cần chúng ta còn đứng tựa vào nhau như những gốc dừa chung rễ, thì mọi phép tính rồi cũng sẽ tìm thấy đáp số của nó.
Dòng sông hôm nay xanh lạ lùng, nước vỗ rì rào vào mạn thuyền như tiếng vỗ tay của vị thần đứng nghiêng. Ba đứng ở lái, tay giữ mái chèo vững chãi, đôi mắt nhìn thẳng về phía trước. Tôi ngồi ở mạn thuyền, thò tay xuống làn nước mát lạnh, thầm nghĩ: "Hôm nay mình sẽ đếm thật kỹ, nhất định không để ba phải làm toán sai một con số nào."
Bài toán của ba, bài toán của tôi, và bài toán của cả cái xóm nghèo ven sông này, tất cả đều đang trôi đi trên dòng nước phù sa, dưới bóng mát của những hàng dừa nghiêng mình soi bóng. Một ngày mới lại bắt đầu, với những hy vọng mới được thắp lên từ chính những nhọc nhằn của ngày hôm qua.
Tôi nhìn về phía ngôi nhà nhỏ, thấy mẹ đang vẩy nước cho mấy luống rau mười giờ trước sân, thấy cái Tí đang lăng xăng đuổi theo một con bướm vàng. Bình yên đôi khi đơn giản chỉ là khi chúng ta biết rằng, dù bài toán có khó đến đâu, vẫn luôn có một bến đỗ để trở về, và có một vị thần đứng nghiêng luôn dõi theo từng bước chân ta đi.
Và thế là, bài toán lớp 2 của tôi đã kết thúc như thế – không phải bằng một điểm 10 đỏ chói, mà bằng một sự thấu hiểu lặng lẽ dành cho người đàn ông đang chèo lái cả gia đình tôi trên dòng sông đời bộn bề này.