Tôi và thằng Tèo thường dành hàng giờ đồng hồ để quan sát thế giới người lớn, giống như cách ông nội tôi dùng kính lúp để soi những con mọt gỗ trên chân bàn. Sau nhiều năm "nghiên cứu" từ gốc dừa ra đến sàn nhà, tôi rút ra một kết luận chấn động: Người lớn thực sự là một loài sinh vật rất kỳ lạ. Họ có những quy tắc sống mà trí thông minh của một đứa trẻ có thể thuộc lòng bảng cửu chương như tôi vẫn không tài nào thẩm thấu nổi.
Trước tiên, người lớn là những người thích làm khổ chính mình. Bạn cứ nhìn mẹ tôi mà xem. Mẹ có thể đứng dưới nắng cả buổi trưa để phơi những nong cá khô, mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt, nhưng hễ thấy tôi thò chân ra khỏi bóng râm cây dừa một chút là mẹ lại la toáng lên như thể tôi vừa bước chân vào vùng đất của quỷ dữ. Mẹ sợ tôi bị ốm, bị nhức đầu, nhưng mẹ lại chẳng bao giờ sợ chính mẹ bị những thứ đó. Dường như khi người ta lớn lên, làn da của họ trở nên cứng cáp như vỏ dừa, còn sức chịu đựng thì biến thành một thứ kim loại không gỉ.
"Mẹ ơi, sao mẹ không vào bóng mát mà đứng? Cây dừa nhà mình rộng lắm mà."
Tôi hỏi mẹ khi thấy mẹ đang cặm cụi lật từng con cá dưới cái nắng cháy da người. Mẹ không ngẩng lên, chỉ dùng vạt áo bà ba lau quẹt qua trán:
"Mẹ vào mát thì cá nó không khô, mà cá không khô thì lấy đâu ra tiền mua sách vở cho con?"
Lại là tiền. Luôn là cái thứ giấy xanh đỏ ấy xen vào giữa những câu chuyện của chúng tôi. Tôi nhìn túi cá khô, rồi nhìn mẹ, cảm thấy tiền bạc quả là một kẻ thù nguy hiểm. Nó bắt mẹ tôi phải đứng ngoài nắng, bắt ba tôi phải đi sớm về khuya trên những chuyến đò dọc dọc ngang ngang mà khuôn mặt lúc nào cũng ám đặc mùi dầu máy và khói thuốc.
Kỳ lạ hơn nữa là cách người lớn đối xử với niềm vui. Trẻ con chúng tôi vui là cười, buồn là khóc, muốn chơi là rủ nhau đi ngay. Người lớn thì khác. Họ có thể ngồi bên nhau cả buổi chiều trên bộ phản gỗ, tay cầm ly rượu đế, mặt buồn thiu nhưng lại bảo là đang "vui lắm".
Có lần, chú Út – người hàng xóm hay sang nhà tôi chơi – ngồi nhâm nhi chén rượu với ba dưới gốc dừa. Hai người đàn ông cứ nhìn ra dòng sông, thở dài sườn sượt rồi thỉnh thoảng lại vỗ vai nhau cười khà khà.
"Ông thấy đấy, đời như dòng nước, lúc đục lúc trong, biết đâu mà lần." Ba tôi nói, giọng trầm như tiếng mõ đêm.
"Thôi, cứ uống đi. Còn sức uống là còn sướng rồi." Chú Út đáp lại.
Tôi đứng sau gốc dừa, tò mò hỏi thằng Tèo đang đứng cạnh:
"Mày có thấy họ sướng chỗ nào không? Mặt ba tao trông như vừa bị mất sạch bi, còn chú Út thì như sắp khóc đến nơi."
Tèo sún tặc lưỡi, vẻ mặt ra chiều thông thái lắm:
"Người lớn họ cười bằng cái bụng, không phải cười bằng cái miệng như tụi mình đâu. Nội tao bảo đó là kiểu 'cười ra nước mắt'. Tao cũng đang tập cười kiểu đó mà chưa được."
Tôi nhìn Tèo sún cố nheo mắt, bặm môi tạo ra một khuôn mặt méo mó trông cực kỳ thảm hại, rồi hai đứa lăn ra cười bò trên đám cỏ. Người lớn chẳng bao giờ hiểu được tại sao việc một con chuồn chuồn đậu trên mũi con chó Mực lại có thể khiến chúng tôi vui cả ngày, trong khi họ lại có thể dành cả ngày để lo lắng về một cơn bão thậm chí còn chưa hình thành trên biển.
Một điểm kỳ lạ nữa là người lớn rất thích đặt những câu hỏi mà họ đã biết thừa câu trả lời. Ví dụ như bà Năm bán tạp hóa ở đầu xóm. Mỗi lần thấy tôi đi ngang qua, bà lại nheo nheo đôi mắt đầy vết chân chim, hỏi một câu muôn thuở:
"Măng hả con? Đi đâu đấy?"
Tôi lễ phép đáp:
"Dạ, con đi mua dầu nhị thiên đường cho nội ạ."
Bà Năm gật gù:
"À, đi mua dầu hả. Thế đi mua cho ông nội hay ông ngoại?"
Tôi thầm nghĩ, trong cái xóm này ai mà chẳng biết nội tôi hay đau nhức mỗi khi trở trời, còn ngoại tôi thì sống ở tận vùng đất đỏ xa xôi. Nhưng tôi vẫn phải trả lời, vì đó là phép lịch sự của "trẻ con ngoan". Người lớn dường như dùng câu hỏi không phải để tìm kiếm thông tin, mà để khẳng định rằng họ vẫn còn hiện diện trong cuộc đời của nhau.
Thế giới của người lớn cũng đầy rẫy những mâu thuẫn. Họ dạy chúng tôi không được nói dối, nhưng chính họ lại là những bậc thầy về việc che giấu sự thật. Tôi đã bao nhiêu lần thấy mẹ giấu nhẹm đi vết bỏng ở tay để ba không lo lắng, hay ba bảo "ba no rồi" để nhường miếng cá ngon nhất cho hai anh em tôi, mặc dù bụng ba đang kêu rột rột.
"Tại sao người lớn lại không nói thật hả nội?" Tôi hỏi nội khi hai ông cháu đang ngồi lột vỏ dừa trên sân.
Nội dừng tay, nhìn vào những thớ xơ dừa sần sùi:
"Vì đôi khi, sự thật giống như những cái dăm dừa vậy, nó sắc nhọn và có thể làm đau người mình thương. Người lớn học cách nói dối để bảo vệ nhau, Măng ạ."
"Nhưng cô giáo con bảo nói dối là xấu!" Tôi vặn lại.
Nội cười, nụ cười làm những nếp nhăn trên trán ông xô lại vào nhau như những làn sóng nhỏ:
"Cô giáo con dạy đúng, nhưng cô chưa dạy con về 'lời nói dối dịu dàng'. Khi nào con đủ lớn để gánh vác nỗi đau thay cho người khác, con sẽ hiểu tại sao người ta không thể lúc nào cũng nói thật."
Tôi gãi đầu, cảm thấy khái niệm "lớn lên" thật là rắc rối. Nếu lớn lên là phải học cách nói dối và phải chịu đựng nắng nóng để kiếm tiền, thì có lẽ tôi nên xin "vị thần đứng nghiêng" cho tôi mãi mãi ở lại tuổi lên tám.
Người lớn còn có một khả năng siêu nhiên khác: họ có thể nhìn thấy những thứ mà chúng tôi không thấy. Ba tôi có thể nhìn vào những đám mây đen ở đường chân trời mà đoán chính xác khi nào thì phải thu dọn rơm rạ. Mẹ tôi có thể nhìn vào cái dáng đi uể oải của tôi từ xa mà biết ngay tôi vừa mới trốn ngủ trưa để đi đào dế. Nhưng kỳ lạ là, họ lại hoàn toàn mù tịt trước những thứ rõ mười mươi.
Họ không thấy được con yêu tinh đang nấp sau bụi chuối mỗi khi trời sập tối. Họ không nghe thấy tiếng trò chuyện của những bông hoa mười giờ khi chúng bung nở dưới nắng sớm. Và họ tuyệt nhiên không tin rằng cây dừa lão trước nhà có thể cảm nhận được nỗi buồn của cả gia đình qua những lần nó rụng lá.
"Mẹ ơi, cây dừa đang buồn đấy, mẹ thấy không?" Cái Tí chỉ tay vào những tàu lá dừa khô héo đang rũ xuống.
Mẹ đang mải miết quét sân, chỉ trả lời hờ hững:
"Dừa thiếu nước thì nó khô thôi, buồn bã gì đâu con. Tí ra xách cho mẹ gáo nước tưới vào gốc nó đi."
Cái Tí nhìn tôi, thở dài:
"Người lớn khô khan như cái cán chổi vậy anh Măng nhỉ?"
Tôi gật đầu đồng tình. Người lớn dường như đã đánh mất một bộ phận nào đó trong tâm hồn có khả năng kết nối với thế giới huyền bí xung quanh. Họ chỉ tin vào những gì có thể cầm, nắm và cân đong được.
Nhưng có một điều ở người lớn mà tôi vô cùng ngưỡng mộ, đó là sự kiên nhẫn. Họ có thể chờ đợi một mùa lúa chín suốt mấy tháng trời, chờ đợi một đứa con đi học xa trở về suốt mấy năm, hay chờ đợi một vết thương lòng nguôi ngoai suốt cả một đời người. Sự chờ đợi của họ không giống như cách tôi chờ đến giờ ra chơi, nó trầm mặc và tĩnh lặng hơn nhiều.
Dưới gốc dừa những buổi chiều muộn, khi sương mù bắt đầu bảng lảng trên mặt sông, tôi thường thấy ông nội ngồi im lìm như một pho tượng. Ông không làm gì cả, chỉ ngồi đó, nhìn vào khoảng không. Có vẻ như ông đang trò chuyện với quá khứ, với những người bạn đã nằm lại dưới lòng đất, hoặc với chính cái phần trẻ thơ mà ông đã lỡ đánh rơi ở đâu đó trên hành trình dài dằng dặc của cuộc đời.
"Nội đang đợi gì thế ạ?" Tôi sà vào lòng nội.
"Nội đang đợi gió về, Măng ạ. Gió từ phía bên kia sông sẽ mang theo mùi của những kỷ niệm."
Tôi hít hà thật sâu nhưng chỉ thấy mùi cá nướng nhà ai đang bay lên từ bếp. Có lẽ khứu giác của tôi vẫn chưa đủ "già" để ngửi thấy mùi của kỷ niệm.
Thế giới của người lớn là một mê cung rắc rối, nơi niềm vui và nỗi buồn đan cài vào nhau như những tàu lá dừa bện lại thành mái nhà. Họ vừa đáng sợ với những chiếc roi mây, vừa đáng thương với những nỗi lo cơm áo, nhưng cũng thật vĩ đại với đôi vai gánh vác cả bầu trời nhỏ cho chúng tôi.
Tôi và thằng Tèo sún vẫn tiếp tục quan sát "loài sinh vật lạ" này mỗi ngày. Chúng tôi học cách đoán biết tâm trạng của mẹ qua tiếng dép đi trên sàn nhà, học cách hiểu nỗi lòng của ba qua số lần ông rít thuốc lào. Và chúng tôi thầm hứa với nhau rằng, nếu sau này bắt buộc phải lớn lên, chúng tôi sẽ là những người lớn biết nói chuyện với kiến, biết nghe tiếng lòng của cây dừa và tuyệt đối sẽ không bao giờ hỏi những câu hỏi mà mình đã biết thừa câu trả lời.
Nhưng đó là chuyện của tương lai xa tít tắp, xa như cái ngọn dừa đang đâm toác cả tầng mây kia. Còn bây giờ, nhiệm vụ quan trọng nhất của tôi là phải lẻn vào bếp, lấy trộm một nắm muối ớt để cùng thằng Tèo thưởng thức mấy trái dừa sáp vừa rụng. Người lớn có thể lo lắng về tương lai, còn chúng tôi, chúng tôi chỉ lo lắng về việc muối ớt có đủ cay hay không mà thôi.
Bóng chiều đã đổ dài trên mảnh đất quê hương. Những con người hiền lành, chất phác nơi đây đang kết thúc một ngày lao động mệt nhọc. Tiếng trẻ con í ới gọi nhau, tiếng người lớn thúc giục cơm nước, tất cả hòa quyện vào nhau tạo nên một bản nhạc đời thường bình dị. Cây dừa lão vẫn đứng đó, nghiêng mình che chở cho cả hai thế giới – một thế giới đầy lo toan của người lớn và một thế giới tràn ngập phép màu của chúng tôi.
Tôi nhận ra, có lẽ người lớn không lạ lùng đến thế. Họ chỉ là những đứa trẻ đã quên mất cách mơ mộng, và nhiệm vụ của chúng tôi – những đứa trẻ thực thụ – là phải thỉnh thoảng nhắc nhở họ rằng thế giới này vẫn đẹp đẽ biết bao, ngay cả khi không có tiền trong túi.
"Măng! Lại trốn đi đâu đấy? Vào ăn cơm mau!"
Tiếng mẹ vang lên. Tôi mỉm cười, chạy vội vào nhà. Đó, "loài sinh vật lạ" của tôi lại bắt đầu một quy trình quen thuộc rồi. Và tôi, tôi sẽ bắt đầu quy trình "làm một đứa con ngoan" cho đến khi cuộc họp khẩn cấp dưới gốc dừa vào trưa mai lại được bắt đầu.