Khi cái nắng hè bắt đầu dịu đi để nhường chỗ cho những cơn gió mang theo mùi nồng nàn của bùn đất và rơm rạ, đồng bãi phía sau xóm tôi bỗng chốc trở thành một sân khấu vĩ đại. Ở đó, không có những ánh đèn neon lấp lánh hay những tấm màn nhung đỏ rực, mà chỉ có màu xanh ngắt của cỏ mây và tiếng nhạc đệm râm ran của dàn đồng ca dế mèn.
"Chúng ta không thể cứ mãi làm hiệp sĩ hay nhà khảo cổ học được," Tí triết gia tuyên bố khi nó đang cầm một chiếc lồng tre nhỏ xíu tự đan. "Thế giới này cần sự giải trí. Chúng ta sẽ mở một gánh xiếc, và các nghệ sĩ chính là những sinh vật nhanh nhẹn nhất của đồng cỏ: bọn cào cào."
Dự án "Gánh xiếc Chuồn Chuồn và Cào Cào" chính thức được khởi xướng. Tôi, Hải còi và con bé Tủn được giao nhiệm vụ đi tìm kiếm "nhân sự". Theo lời thằng Tí, không phải con cào cào nào cũng có thể làm nghệ sĩ. Con cào cào "voi" với cái đầu nhọn hoắt và bộ áo giáp xanh mướt là những kẻ thích hợp nhất cho tiết mục nhảy xa; còn bọn cào cào "lá" dẹt mỏng thì chuyên về môn ngụy trang và đu dây trên ngọn cỏ.
"Nhìn kìa! Một con nghệ sĩ hạng A!" Hải còi reo lên khi nó vồ hụt một chú cào cào to bằng ngón tay út vừa búng mình lên không trung.
"Đừng có thô bạo thế," Tủn nhắc nhở, tay nó cầm một cái túi lưới nhỏ. "Nghệ sĩ là để nâng niu. Nếu mày làm gãy chân nó, nó sẽ chỉ còn là một kẻ tàn phế tội nghiệp, không thể biểu diễn tiết mục 'Cú nhảy thiên thu' được đâu."
Chúng tôi mất cả buổi chiều lăn lộn trên đồng. Quần áo đứa nào cũng dính đầy bông cỏ may, gấu quần thì bết bùn, nhưng bù lại, "đoàn xiếc" của chúng tôi đã tập hợp được sáu thành viên ưu tú. Tí triết gia đặt cho chúng những cái tên rất kêu: Đại lực sĩ Càng Xanh, Vũ công Cánh Mỏng, hay Phi công Không trọng lực.
Sân khấu được dựng lên từ một chiếc bàn gỗ cũ đặt dưới gốc cây khế. Tí dùng những sợi chỉ tơ mỏng nối giữa hai cành cây thấp để làm dây thăng bằng. Xung quanh, chúng tôi trang trí bằng những bông hoa dại lóng lánh sương chiều.
"Chào mừng quý vị đến với buổi biểu diễn duy nhất trong mùa hè này!" Tí bắt đầu bài thuyết trình, tay cầm một cành cây nhỏ làm gậy chỉ huy.
Người xem thực ra chỉ có ba chúng tôi và con Ki đang nằm vẫy đuôi hóng mát. Nhưng sự nhiệt huyết của Tí làm chúng tôi tin rằng mình đang ngồi trong một rạp xiếc trung tâm thành phố.
Tiết mục đầu tiên là của Đại lực sĩ Càng Xanh. Tí đặt nó lên một đầu của chiếc lá chuối khô được cân bằng trên một hòn sỏi. Khi Tí búng nhẹ vào đầu kia, con cào cào giật mình, tung đôi càng chắc khỏe và bay vút lên, đáp xuống đúng ngọn cỏ mây cách đó nửa mét.
"Tuyệt vời! Một cú nhảy phá kỷ lục vũ trụ!" Hải còi vỗ tay rào rào.
Tiết mục tiếp theo là của Vũ công Cánh Mỏng. Tủn nhẹ nhàng đặt nàng cào cào lá lên sợi chỉ tơ. Nàng ta loay hoay, đôi râu dài rung rinh như đang dò xét, rồi bất chợt vỗ đôi cánh mỏng tang, lướt đi trên sợi chỉ một đoạn ngắn trước khi bay vào bụi rậm.
"Ơ... nghệ sĩ bỏ trốn rồi!" Tủn kêu lên đầy nuối tiếc.
"Không phải bỏ trốn," Tí triết gia điềm nhiên giải thích. "Nghệ sĩ vừa thực hiện tiết mục 'Trở về với tự do'. Đó là tiết mục đỉnh cao nhất của mọi gánh xiếc. Nghệ thuật chân chính là không bao giờ được giam cầm."
Tôi nhìn những con cào cào còn lại trong lồng, thấy chúng cứ đập cánh liên hồi vào nan tre. Bỗng nhiên, tôi cảm thấy cái gánh xiếc này có gì đó không ổn. Chúng tôi thấy vui, nhưng chắc gì những "nghệ sĩ" kia đã thấy hạnh phúc. Chúng có đôi cánh để bay lượn giữa bầu trời rộng lớn, chứ không phải để nhảy nhót trên một chiếc bàn gỗ hẹp hòi cho chúng tôi xem.
"Tí này," tôi nói, giọng hơi chùng xuống. "Tại sao con người lại thích xem xiếc nhỉ? Tại sao họ lại thích nhìn thấy những con vật làm những việc không tự nhiên?"
Tí im lặng một lúc. Nó nhìn sâu vào đôi mắt nhỏ xíu như hạt vừng của chú cào cào trong tay mình.
"Vì con người đã đánh mất khả năng bay lượn của chính họ, Mận ạ. Người lớn có đôi chân để đi nhưng họ chỉ đi trên những con đường mòn. Họ có đôi tay để làm nhưng họ chỉ làm những việc lặp đi lặp lại. Khi xem xiếc, họ đang gửi gắm giấc mơ bay lượn của mình vào những sinh vật khác. Họ vỗ tay vì họ thấy ghen tị với sự tự do đó."
Câu trả lời của Tí làm tôi nhớ đến ba mình. Ba luôn ao ước được đi xa, được thấy biển, thấy núi. Nhưng đôi vai ba bị đè nặng bởi những bản vẽ và những lo toan, khiến bước chân ba chỉ quẩn quanh từ nhà đến xưởng và từ xưởng về nhà. Ba giống như một chú cào cào bị nhốt trong một cái lồng mang tên "trách nhiệm".
"Nếu vậy thì mình có nên tiếp tục buổi biểu diễn không?" Hải còi hỏi, tay nó đang giữ một chú phi công đang cố gắng đào thoát.
"Không," Tí dứt khoát. "Chúng ta sẽ tổ chức một tiết mục cuối cùng: Đại nhạc hội Giải phóng."
Chúng tôi mang tất cả các con cào cào ra giữa đồng cỏ. Dưới ánh hoàng hôn đỏ rực như lửa, Tí mở nắp lồng tre.
"Bay đi, những người bạn! Hãy bay cho đến khi các bạn chạm vào những vì sao mà hôm qua chúng tôi đã gửi thư!"
Từng chú cào cào một tung mình vào không trung. Màu xanh của chúng hòa vào màu xanh của cỏ, màu đỏ của cánh hòa vào màu của ráng chiều. Chúng không còn là những nghệ sĩ xiếc vụng về trên chiếc bàn cũ, chúng trở thành những vị thần của sự tự do. Chúng bay theo những quỹ đạo không thể đoán trước, vẽ lên bầu trời những đường cong hoàn mỹ mà không có bất kỳ nghệ sĩ xiếc nào trên thế giới có thể bắt chước được.
Chúng tôi đứng im, dõi theo những chấm nhỏ xa dần cho đến khi chúng mất hút vào bóng tối của cánh rừng phía xa. Cảm giác lúc đó thật lạ lùng: vừa hụt hẫng vì mất đi đồ chơi, nhưng lại vừa thấy nhẹ lòng như chính mình vừa mọc ra đôi cánh.
"Mày có buồn không Tủn?" tôi hỏi.
"Không anh ạ. Em thấy chúng nó đẹp nhất là lúc bay đi."
Tí triết gia ngồi xuống vệ cỏ, nhổ một cọng cỏ mật nhai nhai trong miệng.
"Mày biết không Mận, người lớn thường thích sở hữu. Họ muốn nhốt chim vào lồng để nghe hót, nhốt cào cào vào túi để xem nhảy. Nhưng cái họ nhận được chỉ là cái xác của sinh vật đó thôi. Linh hồn của cái đẹp luôn nằm ở sự chuyển động và sự tự do. Khi mày thả một thứ gì đó đi vì mày yêu nó, chính là lúc mày sở hữu nó một cách trọn vẹn nhất trong ký ức."
Tôi chợt nhận ra rằng gánh xiếc của chúng tôi thực ra là một phép thử cho tâm hồn. Trẻ con thường dễ dàng tha thứ và buông bỏ. Chúng tôi có thể dành cả buổi chiều để bắt một con cào cào, nhưng cũng chỉ mất một giây để thả nó đi. Còn người lớn, họ nắm giữ mọi thứ quá chặt. Họ nắm giữ những hận thù, những tham vọng, và cả những nỗi sợ hãi cho đến khi chúng làm họ nghẹt thở.
Khi chúng tôi đi về nhà, ngang qua tiệm sửa xe của bác Năm, tôi thấy bác đang loay hoay với cái xích xe máy của một người khách. Bác trông mệt mỏi, dầu mỡ lấm lem cả mặt mũi.
"Bác Năm ơi! Bác có muốn xem xiếc không?" Hải còi hỏi một câu ngớ ngẩn.
Bác Năm ngước lên, quệt mồ hôi bằng cánh tay đen nhẻm, cười hì hì:
"Xiếc gì hả mấy đứa? Bác đang biểu diễn tiết mục 'Vật lộn với đống sắt' đây, xem không?"
Chúng tôi đứng lại, nhìn bác Năm làm việc. Những động tác của bác nhanh nhẹn, chính xác. Tiếng búa gõ "cạch cạch", tiếng dầu mỡ "xèo xèo". Bỗng nhiên tôi thấy bác cũng giống như một nghệ sĩ xiếc thực thụ. Bác đang biểu diễn giữa những bánh răng rỉ sét, đang dùng đôi bàn tay thô ráp để hồi sinh những con quái vật sắt thép.
"Bác Năm cũng đang bay đấy Tí ạ," tôi thì thầm.
"Ừ," Tí gật đầu. "Bác ấy đang bay trong thế giới của những con ốc vít. Mỗi người có một cách bay riêng, miễn là họ không cảm thấy mình đang bị nhốt trong lồng."
Tối đó, khi ngồi ăn cơm, tôi nhìn sang ba. Ba đang kể về một chiếc máy mới ở xưởng, đôi mắt ba sáng lên khi nói về những vòng quay và những lực đẩy. Tôi hiểu rằng đó chính là lúc đôi cánh của ba đang vỗ mạnh. Ba không cần phải bay lên mây xanh như những con cào cào, ba đang bay ngay tại chỗ, bằng niềm đam mê công việc của mình.
Tôi nhận ra một triết lý mới: Tự do không phải là việc bạn ở đâu, mà là việc bạn có yêu những gì mình đang làm hay không. Một người thợ máy yêu nghề còn tự do hơn một con chim bị buộc dây vào chân.
Trưởng thành không phải là lúc chúng ta bị nhốt vào lồng. Trưởng thành là lúc chúng ta tự đan cho mình một cái lồng bằng những thói quen tẻ nhạt, rồi lại than phiền rằng mình mất tự do. Nếu chúng ta vẫn giữ được cái nhìn của một đứa trẻ, ta sẽ thấy rằng mỗi ngày trôi qua đều là một buổi biểu diễn xiếc kỳ thú, nơi ta vừa là khán giả, vừa là nghệ sĩ, vừa là người mở lồng giải phóng cho chính mình.
Tôi nằm trên giường, tay đưa lên không trung làm động tác như một chú cào cào đang nhảy. Tôi thấy mình nhẹ bẫng. Tôi mơ thấy gánh xiếc của chúng tôi giờ đây đã trở thành một gánh xiếc xuyên lục địa. Nghệ sĩ là tất cả mọi người trong xóm. Mẹ tôi biểu diễn tiết mục "Vung chảo tạo khói", ba tôi biểu diễn "Cân bằng trên những bản vẽ", và bà ngoại biểu diễn "Thôi miên bằng những câu chuyện cổ tích".
Tất cả chúng tôi đều đang bay. Một cuộc bay lượn tập thể của những tâm hồn không còn sợ hãi.
Sáng hôm sau, tôi ra đồng cỏ sớm. Nắng ban mai làm những giọt sương trên cỏ lấp lánh như kim cương. Tôi thấy một chú cào cào nhỏ đang đậu trên nhành lá khế. Nó nhìn tôi, hay tôi tưởng thế. Rồi nó búng mình một cái thật mạnh, mất hút vào màu xanh bát ngát.
"Chào bạn nghệ sĩ!" tôi khẽ gọi.
Tôi hiểu rằng, buổi biểu diễn xiếc của những con cào cào sẽ không bao giờ kết thúc. Nó diễn ra hằng ngày, hằng giờ, ở khắp mọi nơi, miễn là có những đứa trẻ sẵn lòng dừng chân để lắng nghe và những người lớn dám một lần buông tay để thấy mình bay lên.
Giấc mơ bay lượn không phải là thứ chỉ có trong truyện cổ tích. Nó nằm ngay trong hơi thở của chúng ta, trong cách chúng ta mỉm cười với một người lạ, hay trong cách chúng ta thả đi một món đồ chơi cũ để nhường chỗ cho một niềm vui mới.
Cảm ơn những chú cào cào đã dạy tôi bài học về sự buông bỏ. Cảm ơn đồng cỏ đã là sân khấu cho những bài học đầu đời của chúng tôi. Và cảm ơn cả sự im lặng của những vì sao, nơi mà tôi tin rằng, linh hồn của những chú cào cào tự do đang dạo chơi cùng những lá thư chưa có lời giải đáp của chúng tôi.
Đời là một gánh xiếc vĩ đại, và chúng ta—những đứa trẻ hay những người lớn "bị hỏng"—đều có quyền được là những nghệ sĩ bay lượn tài ba nhất trên bầu trời của chính mình.