Nếu người lớn dùng bản đồ và những đường biên giới vẽ bằng mực đỏ để phân chia thế giới, thì tụi con nít chúng tôi phân chia lãnh thổ bằng những vệt phấn và sự tưởng tượng. Trong thế giới của tôi, gầm bàn gỗ là hoàng cung, sân trước là chiến trường, và bãi cỏ sau nhà là vùng đất hoang dã chưa khai phá. Nhưng có một thế giới khác, nhỏ bé hơn, im lặng hơn và cực kỳ kỷ luật, luôn tồn tại song song với chúng tôi: Thế giới của loài kiến.
Tôi bắt đầu để ý đến loài kiến từ khi phát hiện ra một đường mòn đen mảnh như sợi chỉ chạy dọc theo chân tường phòng khách. Chúng đi thành hàng, đều tăm tắp, không đứa nào lấn làn, không đứa nào vượt ẩu. So với hàng ngũ lộn xộn của lớp tôi mỗi khi đi viếng lăng ông, loài kiến rõ ràng là những học sinh ưu tú hơn nhiều.
"Này Tí, mày có nghĩ tụi nó đang đi đánh trận không?" Hải sún ngồi xổm cạnh tôi, cái đầu hói vì vừa mới bị ba nó đè ra cắt tóc húi cua trông chẳng khác gì một quả dưa hấu lạc loài.
Tôi chống cằm, quan sát một con kiến đang vác trên lưng một mẩu xác ruồi to gấp đôi nó. "Không, tao nghĩ chúng nó đang chuyển nhà. Hoặc là đi chợ. Mẹ tao bảo sắp mưa to nên tụi kiến phải dời lên chỗ cao."
Hải sún lắc đầu, vẻ mặt quan trọng như một vị tướng về hưu: "Không đâu. Tao vừa đọc trong cuốn truyện tranh mượn của anh hai, loài kiến có những đế chế riêng. Có khi dưới nền nhà mày là một thành phố khổng lồ với cung điện và hầm ngầm. Con kiến đi đầu kia chắc chắn là đại tướng."
Thế là chúng tôi quyết định đặt tên cho con kiến đi đầu là "Đại tướng Đen". Để thử thách bản lĩnh của vị đại tướng này, Hải sún đã lấy một mẩu bánh quy rơi ra từ túi quần và đặt ngay giữa đường mòn của chúng.
Bạn biết chuyện gì xảy ra không? Thay vì hoảng loạn hay bỏ chạy, Đại tướng Đen dừng lại một giây, dùng hai cái râu quờ quạng như đang kiểm tra xem đây là món quà của thần linh hay là một quả bom nổ chậm. Chỉ một phút sau, bằng một cách truyền tin bí ẩn nào đó, cả đoàn quân kiến đã tập trung lại. Chúng không ăn ngay. Chúng xúm lại, kẻ đẩy người kéo, biến mẩu bánh quy thành một "cỗ xe tăng" thực phẩm và bắt đầu di chuyển về phía hốc tường.
"Nhìn kìa! Tụi nó đoàn kết kinh khủng," tôi trầm trồ. "Ước gì hồi chia phe đá bóng, đội mình cũng không cãi nhau xem ai làm thủ môn như thế này."
Hải sún hừ một tiếng: "Đoàn kết là vì chúng nó đều sợ kiến lửa. Mày biết kiến lửa không? Cái bọn màu đỏ, bé tí nhưng đốt một cái là sưng vù như quả chanh ấy. Đó mới là kẻ thù truyền kiếp."
Câu nói của Hải sún vừa dứt, tôi bỗng nảy ra một ý tưởng tồi tệ—thứ ý tưởng mà sau này khi lớn lên tôi mới biết người lớn gọi là "can thiệp chính trị". Tôi chạy ra sau vườn, tìm thấy một tổ kiến lửa đỏ quạnh dưới gốc cây ổi. Tôi dùng một chiếc lá khô, khéo léo "mời" vài cư dân màu đỏ lên đó rồi mang vào phòng khách, thả ngay cạnh mẩu bánh quy của đoàn quân kiến đen.
Chúng tôi nín thở chờ đợi. Một cuộc chiến nổ ra ngay lập tức. Không có tiếng súng, không có tiếng la hét, chỉ có những cú ngoạm bằng răng hàm nhỏ xíu và những cú quất đuôi đầy nọc độc. Kiến đen đông hơn, nhưng kiến lửa lại hung dữ và lì lợm hơn. Chúng chiến đấu như những cảm tử quân, không hề lùi bước trước kẻ thù to lớn.
"Dừng lại! Đừng đánh nữa!" Tôi bỗng thấy hối hận.
Cuộc chiến mà tôi vừa tạo ra để giải trí hóa ra lại là một bi kịch. Mẩu bánh quy—thứ mà tôi nghĩ là một món quà—giờ đây trở thành bãi chiến trường đầy xác kiến. Tôi lấy một tờ báo cũ, cố gắng tách hai phe ra, nhưng đã quá muộn. Những con kiến lửa vẫn không buông tha, và những con kiến đen vẫn cố bảo vệ miếng ăn của mình đến hơi thở cuối cùng.
Ba tôi đi làm về, thấy hai đứa tôi đang quỳ mọp dưới sàn nhà với vẻ mặt đưa đám, ba liền hỏi: "Hai vị kiến trúc sư đang nghiên cứu công trình gì dưới đất thế?"
"Ba ơi, con làm sai rồi. Con làm cho tụi kiến đánh nhau," tôi thút thít, cảm giác tội lỗi nặng nề như chính mẩu bánh quy kia.
Ba đặt cặp táp xuống sofa, ngồi bệt xuống cạnh chúng tôi. Ba không mắng, ba chỉ nhìn vào đống hỗn độn dưới sàn rồi thở dài: "Con thấy đấy, Tí. Chỉ cần một chút khiêu khích, những sinh vật hiền lành nhất cũng có thể trở nên tàn bạo. Trong thế giới của kiến hay thế giới của con người cũng vậy thôi."
Hải sún hỏi: "Nhưng tại sao tụi nó không chia đôi mẩu bánh ra hả bác? Mẩu bánh to thế kia, cả hai tổ ăn cả tháng không hết mà."
Ba xoa đầu Hải sún, ánh mắt ba bỗng trở nên xa xăm: "Vì trong mắt chúng, đó không chỉ là miếng ăn, đó là 'danh dự' và 'lãnh thổ'. Khi con xâm phạm vào đường đi của một ai đó, hoặc ép họ phải đứng chung một chỗ với kẻ thù, họ sẽ chọn cách chiến đấu thay vì chia sẻ. Người lớn đôi khi còn tệ hơn loài kiến, họ đánh nhau vì những thứ còn nhỏ hơn mẩu bánh quy kia nhiều."
Tôi nhìn ba, chợt nhớ đến những cuộc họp ở cơ quan mà ba thường kể với mẹ. Những cuộc tranh luận về chức vụ, về những bản báo cáo, về việc ai được ngồi ghế nào. Có lẽ ở đó, ba cũng là một con kiến đen đang cố gắng vác mẩu bánh quy cuộc đời về cho gia đình, và thỉnh thoảng cũng bị những "con kiến lửa" ở công sở đốt cho đau đớn.
"Thế bây giờ làm sao để tụi nó hòa bình hả ba?" tôi hỏi.
Ba đứng dậy, lấy một chiếc khăn giấy ướt, nhẹ nhàng lau sạch khu vực chiến trường. "Cách tốt nhất để lập lại hòa bình là xóa bỏ nguyên nhân gây ra chiến tranh. Và quan trọng hơn, hãy cho mỗi bên một con đường riêng."
Ba lấy ra hai viên đường hóa học từ hũ gia vị của mẹ, đặt một viên ở góc tường này cho kiến đen, và mang viên còn lại ra tận gốc cây ổi cho kiến lửa. "Đấy, mỗi bên một giang sơn. Khi cái bụng đã no và không còn phải tranh giành, chúng sẽ lại là những cư dân chăm chỉ của khu vườn."
Tôi và Hải sún nhìn theo ba, cảm thấy ba bỗng nhiên trở nên vĩ đại như một vị thần hòa giải. Nhưng tôi biết, trong thâm tâm ba vẫn buồn. Người lớn có thể hòa giải cho loài kiến, nhưng họ hiếm khi hòa giải được cho chính mình.
Chiều hôm đó, tôi lại chui xuống gầm bàn. Lúc này, gầm bàn không còn là hoàng cung nữa, nó là một bảo tàng ký ức. Tôi nhìn những con kiến đen bắt đầu quay lại, lầm lũi và kiên trì. Chúng dọn dẹp những cái xác của đồng đội, rồi lại tiếp tục hành trình dang dở đến viên đường mới của ba. Loài kiến không có thời gian để buồn lâu. Chúng chỉ có thời gian để sống và để làm việc.
"Tí này, tao nghĩ tao biết tại sao người lớn không bao giờ chui xuống gầm bàn rồi," Hải sún đột ngột lên tiếng khi đang nằm ngửa, nhìn vào những đường vân gỗ trên mặt dưới của cái bàn.
"Tại sao?"
"Vì họ sợ thấy tụi kiến. Họ sợ thấy rằng dù họ có to lớn đến đâu, thì cách họ sống và tranh giành cũng chẳng khác gì loài sâu bọ. Họ thà đứng cao để nhìn vào những tờ báo, để thấy mình quan trọng, còn hơn là cúi xuống để thấy sự thật."
Tôi nhìn Hải sún. Đôi khi cái thằng thiếu răng này nói những câu làm tôi thấy lạnh cả sống lưng. Nó không còn là thằng bạn hay chảy nước mũi nữa, nó giống như một triết gia nhí đang bóc trần thế giới.
"Nhưng ba tao khác," tôi cãi lại. "Ba tao đã cứu tụi kiến mà."
"Ba mày là ngoại lệ. Vì ba mày vẫn còn giữ được mẩu máy bay giấy hôm qua mày kể đấy thôi."
Chúng tôi im lặng một lúc lâu. Tiếng máy quạt vẫn quay, tiếng mẹ đang băm thịt trong bếp nghe "cộc cộc" đều đặn. Cuộc sống đời thường cứ thế trôi qua, bình lặng như một dòng sông, che giấu dưới đáy của nó những trận chiến khốc liệt nhất của lòng người.
Tôi nhận ra rằng, lãnh thổ không phải là một miếng đất hay một gầm bàn. Lãnh thổ thực sự nằm ở trong lòng mỗi người. Khi lòng ta đủ rộng, ta có thể chứa cả một đàn kiến lửa mà không thấy đau. Nhưng khi lòng ta hẹp hòi, một hạt cát cũng có thể gây ra một cuộc chiến tranh thế giới.
Tối hôm đó, khi mẹ bắt tôi đi tắm, tôi cứ nhìn mãi vào những vết sẹo nhỏ trên chân mình—kết quả của những lần ngã cây, vấp đá. Mỗi vết sẹo là một cột mốc đánh dấu lãnh thổ của sự trưởng thành. Tôi tự hỏi, liệu sau này khi tôi lớn lên, tôi có mang theo "viên đường" của ba để đi hòa giải cho thế giới không, hay tôi sẽ trở thành một con kiến lửa hung hăng, sẵn sàng đốt bất cứ ai chạm vào mẩu bánh của mình?
"Tí! Có tắm không thì bảo? Nước nguội hết rồi!" tiếng mẹ giục giã từ nhà tắm.
"Con ra ngay đây mẹ ơi!"
Tôi chạy đi, nhưng không quên ngoái lại nhìn gầm bàn một lần cuối. Trong bóng tối lờ mờ, tôi thấy Đại tướng Đen đang đứng một mình cạnh chân bàn. Có lẽ nó đang tưởng niệm những người bạn đã ngã xuống, hoặc có lẽ nó chỉ đang nghỉ ngơi sau một ngày dài chinh chiến.
Tôi thầm hứa với nó rằng, từ nay về sau, tôi sẽ không bao giờ thả kiến lửa vào đường mòn của chúng nữa. Tôi sẽ chỉ thả những mẩu bánh quy thật ngon, và tôi sẽ học cách đứng nhìn chúng chia sẻ, thay vì bắt chúng phải đối đầu.
Người lớn thường nói "trẻ con thì biết cái gì". Nhưng thực ra, chúng tôi biết rất nhiều. Chúng tôi biết rằng một cuộc chiến luôn bắt đầu từ sự tò mò vô tâm, và hòa bình luôn bắt đầu từ một viên đường được đặt đúng chỗ. Chỉ là, khi người lớn dạy chúng tôi về lịch sử với những cuộc chiến tranh vĩ đại, họ thường quên mất không dạy chúng tôi cách dọn dẹp "mẩu bánh quy" trong lòng mình.
Đêm hôm ấy, mưa lại rơi. Cơn mưa to như lời dự báo của mẹ và của loài kiến. Tôi nằm trong chăn, nghe tiếng nước chảy róc rách qua ống xối. Tôi thấy an tâm vì biết rằng kiến đen đã có viên đường trong tổ, và kiến lửa cũng đã an toàn dưới gốc cây ổi.
Và ba tôi, hy vọng ba cũng đang ngủ ngon, không phải mơ về những cuộc họp căng thẳng hay những con kiến đỏ ở công ty. Tôi mong tất cả người lớn trên thế giới này đều có một buổi tối bình yên, để họ không còn cảm thấy cần phải tranh giành lãnh thổ với bất cứ ai, dù là vì một mẩu bánh hay một danh vị ảo huyền.
Thế giới bắt đầu từ gầm bàn, và có lẽ, hòa bình cũng nên bắt đầu từ đó. Từ sự thấu hiểu rằng dù là kiến hay người, chúng ta đều chỉ đang cố gắng vác mẩu đời mình về đến đích mà thôi.
Tôi nhắm mắt lại, mơ thấy mình và Hải sún hóa thành hai con kiến khổng lồ, cõng cả ngôi nhà của mình bay lên trời xanh. Ở trên đó không có biên giới, không có kiến lửa, chỉ có mây trắng bồng bềnh như những đám kẹo bông mà bà cụ Điếc vẫn hay kể.
Và trong giấc mơ ấy, tôi thấy ba mẹ đang mỉm cười đứng dưới sân, vẫy tay chào chúng tôi. Họ không còn bận rộn, không còn lo âu. Họ chỉ là những đứa trẻ cao lớn, đang tận hưởng vẻ đẹp của một buổi chiều không có chiến tranh.