Nếu trường học là nơi người lớn bắt chúng tôi ngồi ngay ngắn trên những chiếc ghế gỗ cứng ngắc để nhồi nhét vào đầu những con số khô khan, thì gốc cây khế sau nhà chính là "đại học đường" của tụi tôi. Ở đó, không có bảng đen, không có phấn trắng, chỉ có những tán lá xanh um che rợp một góc sân và những chùm hoa tím li ti rơi đầy trên tóc như những hạt bụi tiên.
Cây khế nhà tôi là một "lão làng" thực thụ. Thân nó xù xì, đầy những hốc nhỏ mà tôi tin chắc là nơi trú ngụ của các vị thần lùn giữ của. Đặc biệt, khế nhà tôi là khế ngọt. Đó là một đặc ân, bởi khế ngọt trong xóm này hiếm như răng của thằng Hải sún vậy. Đa số nhà khác đều trồng khế chua, loại mà chỉ cần nhìn thôi cũng đủ làm người ta chảy nước miếng vì rùng mình.
"Hôm nay, chúng ta sẽ học môn Toán học thực tiễn!"
Tôi đứng trên một chiếc rễ cây trồi lên mặt đất, tay cầm một cành củi khô làm thước chỉ huy. "Học sinh" duy nhất của tôi là Hải sún và con Tủn điệu. Hải sún đang bận cạy đất dưới móng tay, còn con Tủn thì mải mê tết vòng hoa bằng những cánh hoa khế rụng.
"Toán thực tiễn là cái gì hả Tí? Có ăn được không?" Hải sún ngước lên hỏi, mắt nó vẫn không rời khỏi cái túi nilon đựng mấy quả khế vừa hái được.
"Ăn được! Chính là học cách chia khế sao cho công bằng đấy," tôi dõng dạc trả lời. "Bây giờ, chúng ta có mười quả khế, mà có ba người. Làm sao để chia cho đều mà không đứa nào phải khóc?"
Con Tủn giơ tay: "Dễ ợt! Chia mỗi đứa ba quả, còn một quả... cho em!"
"Tại sao lại cho bà?" Hải sún nhảy dựng lên. "Bà chỉ ngồi tết hoa, có leo trèo cực khổ như tụi tui đâu!"
"Tại vì em là con gái! Ba em bảo con trai phải nhường con gái, đó gọi là lịch sự tối thiểu," Tủn điệu vênh mặt, cái nơ trên đầu nó rung rinh như cánh bướm.
Bài toán về sự công bằng bỗng chốc trở nên phức tạp. Ở trường, cô giáo dạy mười chia ba bằng ba dư một. Nhưng ở dưới gốc cây khế này, "số dư" ấy không đơn giản chỉ là một con số trên giấy. Nó là nguồn cơn của những cuộc nội chiến, là thước đo của tình bạn, và là bài kiểm tra đầu đời về cái gọi là "đạo đức hiệp sĩ".
Tôi nhìn quả khế thứ mười—quả to nhất, mọng nước nhất, màu vàng rực như được đúc bằng nắng. "Trong thế giới người lớn, quả khế này sẽ thuộc về người có quyền lực nhất, hoặc người giàu nhất. Nhưng ở đây, chúng ta sẽ không làm thế."
Hải sún tò mò: "Thế mày định làm gì? Cắt nó ra làm ba à? Thế thì nước chảy hết ra đất, phí lắm."
"Chúng ta sẽ tổ chức một cuộc đấu giá tâm hồn," tôi tuyên bố, một thuật ngữ mà tôi vừa nặn ra sau khi nghe ba thảo luận về việc đấu thầu xây dựng. "Đứa nào kể được một việc tốt nhất mình đã làm trong tuần này, đứa đó sẽ được quả khế cuối cùng."
Hải sún gãi đầu gãi tai, vẻ mặt khổ sở như đang cố nhớ lại xem mình có lỡ tay đập chết con ruồi nào không. Cuối cùng, nó nói: "Tuần trước, tao đã nhịn ăn một cái kẹo để dành cho con mèo mướp nhà tao. Dù nó không ăn kẹo, nhưng tao đã có lòng thành!"
Con Tủn không chịu thua: "Còn em, em đã giúp mẹ nhặt rau mà không đòi đi chơi. Em còn không làm đổ nước ra sàn nữa!"
Đến lượt tôi. Tôi nhìn lên những tán lá, chợt nhớ về chú dế mèn hôm trước. "Tao đã trả tự do cho Chiến binh Đen. Tao đã hủy bỏ hợp đồng để chú ấy được về với đồng cỏ."
Cả đám im lặng. Gió thổi qua rặng tre, tiếng lá khế xào xạc như tiếng vỗ tay của thiên nhiên. Cuối cùng, Hải sún đẩy quả khế về phía tôi: "Thôi, mày thắng rồi. Thả dế là việc lớn lao hơn nhường kẹo cho mèo nhiều."
Nhưng tôi không cầm quả khế. Tôi nhìn hai đứa bạn, rồi nhìn quả khế vàng óng. Tôi chợt nhận ra rằng, sự công bằng không nhất thiết phải là sự sở hữu.
"Tao có ý này. Chúng ta sẽ đem quả khế này tặng cho ông nội. Ông cả ngày ngồi nghe radio rè rè chắc là khát nước lắm."
Cả Hải sún và con Tủn đều đồng ý ngay lập tức. Bài toán mười chia ba cuối cùng được giải theo cách mà không một cuốn sách giáo khoa nào nhắc tới: mười chia ba bằng ba, và số dư dành cho tình yêu thương.
Chúng tôi rồng rắn kéo nhau ra hiên nhà. Ông nội đang thiu thiu ngủ trên ghế mây, chiếc radio vẫn phát ra những tiếng nhạc không lời êm dịu. Tôi nhẹ nhàng đặt quả khế vào bàn tay nhăn nheo của ông.
Ông nội mở mắt, nhìn quả khế rồi nhìn ba đứa trẻ lấm lem bùn đất trước mặt. Ông mỉm cười, một nụ cười khiến những nếp nhăn trên mặt ông giãn ra như những làn sóng nhỏ trên mặt hồ.
"Khế ngọt quá. Nhưng mà ông già rồi, ăn hết cả quả thế này thì ê răng lắm. Hay là, mỗi đứa cắn một miếng với ông cho vui?"
Thế là, dưới hiên nhà vắng, bốn ông cháu cùng nhau chia sẻ một quả khế ngọt. Vị ngọt của nó không chỉ nằm ở đầu lưỡi, mà nó lan tỏa vào tận tim, làm dịu đi cái nắng gắt của buổi trưa hè.
Người lớn thường dạy chúng tôi về sự cạnh tranh. Họ bảo chúng tôi phải đứng đầu lớp, phải có điểm cao hơn bạn bên cạnh, phải giỏi giang hơn con nhà người ta. Họ biến cuộc đời thành một đường chạy marathon mà ai cũng muốn về nhất để giành lấy "quả khế" của riêng mình. Nhưng họ quên mất rằng, khi ta về đích một mình với quả khế trong tay, vị của nó thường sẽ chát đắng vì sự cô độc.
Ở "lớp học" dưới gốc cây khế, chúng tôi học được rằng: niềm vui chỉ thực sự trọn vẹn khi nó được bẻ đôi, được sớt lại, và được trao đi.
"Này Tí, sao người lớn không bao giờ ngồi dưới gốc cây để chia khế nhỉ?" Con Tủn hỏi, tay nó vẫn mân mê cái vòng hoa tím.
"Chắc vì họ bận xây hàng rào," tôi đáp, mắt nhìn sang bức tường gạch ngăn cách nhà tôi với nhà hàng xóm. "Họ mải mê phân chia ranh giới xem cây khế này thuộc về nhà ai, cành nào chìa sang sân nào, để rồi cuối cùng chẳng ai kịp nếm thử vị ngọt của nó cả."
Hải sún gật đầu: "Ba tao với bác Tám hàng xóm từng cãi nhau vì một cây xoài đấy. Cuối cùng xoài chín rụng đầy gốc, kiến ăn hết, chẳng ai thèm nhặt vì sợ mang tiếng 'lấn chiếm'."
Câu chuyện của Hải sún làm tôi thấy buồn. Người lớn thật kỳ lạ. Họ có bộ não to hơn chúng tôi, họ biết làm những phép tính hàng triệu, hàng tỷ, nhưng họ lại thường xuyên thất bại trong phép chia đơn giản nhất: chia sẻ sự tử tế.
Họ gọi đó là "quyền sở hữu trí tuệ", "chủ quyền đất đai" hay "lợi ích cá nhân". Những từ ngữ đao to búa lớn ấy thực ra chỉ là những chiếc lồng sắt giam cầm trái tim họ. Họ cứ mải mê tích trữ những quả khế vàng trong kho, để rồi khi nhìn lại, chúng đã thối rữa từ bao giờ.
Chiều hôm đó, sau khi "tan học", chúng tôi nằm dài dưới gốc cây khế, nhìn qua kẽ lá thấy bầu trời chia thành hàng nghìn mảnh nhỏ li ti.
"Tí này, nếu sau này tao giàu, tao sẽ trồng cả một rừng khế ngọt," Hải sún mơ mộng. "Tao sẽ không xây hàng rào. Ai muốn ăn cứ việc vào hái, miễn là đừng bẻ cành là được."
"Tao thì sẽ chế tạo ra một loại máy tính," tôi tiếp lời. "Nó không dùng để cộng trừ nhân chia tiền bạc, mà nó dùng để tính xem hôm nay mình đã làm được bao nhiêu việc tốt. Nếu điểm số đủ cao, máy tính sẽ tự động phát ra một viên kẹo ú."
Con Tủn cười nắc nẻ: "Thế thì thế giới này chắc sẽ đầy kẹo luôn!"
Chúng tôi cười vang, những tiếng cười giòn tan tan biến vào không trung. Trong khoảnh khắc ấy, tôi ước gì thời gian có thể ngừng lại. Tôi ước gì chúng tôi mãi mãi là những đứa trẻ dưới gốc cây khế, với những bài toán chỉ có đáp số là sự bình yên.
Nhưng cuộc đời không phải là một gốc cây khế tĩnh lặng. Từ trong nhà, tiếng mẹ tôi lại vang lên, cắt đứt dòng suy nghĩ miên man: "Tí! Vào làm bài tập ngay! Cứ mải chơi với cái gốc cây ấy thì bao giờ mới giỏi bằng con nhà người ta?"
Tôi thở dài, lồm cồm bò dậy. Lại là câu "con nhà người ta". Một nhân vật huyền thoại, toàn năng, luôn đứng nhất lớp và chưa bao giờ biết trốn ngủ trưa. Người lớn dùng "con nhà người ta" như một cái thước kẻ để gõ vào lòng tự trọng của chúng tôi, bắt chúng tôi phải uốn mình theo những khuôn mẫu mà họ cho là hoàn hảo.
"Về đây tụi mày ơi, mai học tiếp môn 'Vũ trụ học' trên ngọn cây ổi nhé!" tôi vẫy tay chào Hải sún và con Tủn.
Tôi bước vào nhà, đối mặt với tập vở toán lớp ba. Những con số mười chia ba vẫn nằm đó, lạnh lùng và vô cảm. Tôi viết vào vở: 10 : 3 = 3 (dư 1). Cô giáo sẽ cho tôi điểm mười vì đáp số này. Nhưng trong lòng tôi, tôi biết mình vừa được một điểm mười khác, quý giá hơn nhiều, từ nụ cười của ông nội và vị ngọt của quả khế chia ba.
Ba tôi đi làm về, thấy tôi đang cặm cụi làm bài, ba ghé mắt nhìn vào vở rồi hỏi: "Học toán có khó không con?"
"Dạ không khó ba ạ. Chỉ có phép chia là hơi rắc rối một chút."
Ba ngồi xuống cạnh tôi, tay lơ đãng gõ nhịp trên mặt bàn gỗ. "Phép chia đúng là khó nhất đấy Tí. Chia tiền, chia quyền, chia đất... cái gì cũng dễ làm người ta đau lòng. Nhưng nếu con học được cách chia niềm vui, thì con sẽ là người giàu nhất thế giới."
Tôi ngạc nhiên nhìn ba. Hóa ra ba cũng biết bài học dưới gốc cây khế. Có lẽ ba cũng đã từng có một thời đứng trên rễ cây và dạy môn Toán thực tiễn cho những người bạn cũ. Chỉ là, khi bước vào thế giới của những hóa đơn và những bản báo cáo, ba phải cất cái "thước củi khô" ấy đi để cầm chiếc bút ký những bản hợp đồng căng thẳng.
Tôi bỗng thấy thương ba vô cùng. Tôi nắm lấy bàn tay ba, bàn tay to lớn nhưng đôi khi run rẩy vì mệt mỏi. "Ba ơi, mai con hái khế cho ba mang đi làm nhé. Để lúc nào ba thấy khó chia việc ở công ty, ba ăn một miếng cho ngọt lòng."
Ba sững lại một giây, rồi ôm tôi vào lòng. Tôi cảm nhận được mùi mồ hôi, mùi khói bụi đường phố và cả mùi của sự xúc động từ ba.
Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình và ba cùng ngồi dưới gốc cây khế khổng lồ. Cây khế ấy cao đến tận mây xanh, quả của nó to như những chiếc lồng đèn vàng rực. Mọi người trong xóm, cả bà cụ Điếc, cả bác Tám hàng xóm, cả "con nhà người ta", tất cả đều ngồi quây quần bên nhau. Không ai cãi nhau về hàng rào, không ai lo lắng về giá vàng. Mọi người chỉ việc đưa tay lên là hái được sự ngọt ngào.
Trong giấc mơ ấy, tôi thấy thế giới thật đơn giản. Nó chỉ là một bài toán mà đáp số cuối cùng luôn là một nụ cười.
Sáng hôm sau tỉnh dậy, nắng đã đậu trên cửa sổ. Tôi nhìn ra cây khế già, thấy một chú chim chào mào đang mải mê mổ một quả chín mọng. Chú chim không cần xin phép, cũng không cần trả tiền. Chú chỉ đơn giản là tận hưởng món quà của thiên nhiên và đáp lại bằng một tiếng hót trong trẻo.
Tôi nhận ra rằng, chúng ta thường làm phức tạp hóa cuộc đời bằng những quy tắc do mình tự đặt ra. Chúng ta xây lồng để nhốt chim, xây hàng rào để giữ khế, rồi lại than phiền rằng cuộc sống quá đỗi mệt mỏi và thiếu vắng âm nhạc.
Tôi lấy một tờ giấy trắng, viết lên đó những dòng chữ nắn nót: "Lớp học cây khế - Hôm nay nghỉ để đi thực hành sự tử tế". Tôi mang tờ giấy ra dán vào thân cây khế, hy vọng Hải sún và con Tủn khi nhìn thấy sẽ hiểu.
Cuộc sống thường nhật vẫn trôi qua, với những bữa cơm vội, những tiếng còi xe và những lo toan cơm áo. Nhưng dưới tán lá khế ấy, một vương quốc nhỏ vẫn tồn tại, nơi mà sự công bằng được đo bằng lòng trắc ẩn, và nơi mà mỗi quả ngọt đều mang trong mình một câu chuyện về sự sẻ chia.
Tôi sẽ giữ mãi bài học này trong túi áo, như một viên bi ve lấp lánh, để nhắc nhở mình rằng: Dù sau này có trở thành bất cứ ai, tôi cũng sẽ không bao giờ quên cách chia quả khế thứ mười.
Bởi vì, suy cho cùng, giá trị của một con người không nằm ở chỗ họ hái được bao nhiêu quả, mà nằm ở chỗ họ đã để lại bao nhiêu vị ngọt cho những người đi cùng.
Tiếng radio của ông nội lại vang lên từ hiên nhà, hòa cùng tiếng xào xạc của lá khế. Một ngày mới bắt đầu, và tôi biết, hôm nay sẽ là một ngày đầy những "số dư" hạnh phúc.