Người lớn thật lạ. Họ dành cả đời để vươn lên cao, xây nhà cao tầng, đứng trên bục giảng, hoặc cố gắng để có một chức danh thật dài trên tấm danh thiếp. Nhưng khi tôi lên tám, tôi nhận ra rằng những điều thú vị nhất lại nằm ở dưới thấp. Cụ thể là dưới gầm giường của tôi.
Gầm giường trong căn nhà mái ngói cũ không chỉ là nơi chứa bụi và những món đồ bị bỏ quên. Đối với tôi, đó là một bảo tàng khảo cổ học, một trụ sở quân sự bí mật, và đôi khi là một triết viện nơi tôi suy ngẫm về sự vô lý của thế gian. Ở đó có một chiếc dép nhựa bị đứt quai mà mẹ tôi tưởng đã mất tích từ mùa lũ năm ngoái, có ba viên bi ve lấp lánh như mắt mèo bám đầy tơ nhện, và đặc biệt là có một "trụ sở bí mật" của đội quân kiến lửa.
Tôi thường nằm áp mặt xuống nền gạch bông mát lạnh, nín thở quan sát chúng. Nền gạch ấy, qua bao mùa mưa nắng, đã lên một lớp men mờ xỉn nhưng vẫn lưu giữ cái hơi lạnh của đất mẹ. Tôi nằm đó, thu nhỏ tầm nhìn của mình lại cho đến khi những hạt bụi li ti trông giống như những tảng đá khổng lồ trên một sa mạc mênh mông.
"Mùi! Con lại chổng mông lên trời làm cái gì thế? Ra nhặt rau cho mẹ nhanh lên!"
Tiếng quát của mẹ từ phía hiên nhà dội vào, làm rung chuyển cả "sa mạc bụi" của tôi. Tôi thở dài, một tiếng thở dài mang đầy sức nặng của một triết gia bị cắt ngang dòng tư duy. Tôi không trả lời ngay. Làm sao mẹ hiểu được tầm quan trọng của việc quan sát một con kiến đang vác một mẩu bánh quy nặng gấp mười lần cơ thể nó? Đối với người lớn, đó là sự lười biếng, là bẩn thỉu. Đối với tôi, đó là một bài học về nghị lực mà không cuốn sách giáo khoa nào ở trường tiểu học nhắc tới.
"Con đang nghiên cứu về sự phân chia tài sản trong xã hội loài kiến mẹ ạ!"
Tôi hét vọng ra, giọng nghẹt lại vì một nửa mặt vẫn đang dán xuống sàn. Đáp lại tôi là tiếng cười hừ hừ của bố và tiếng thở dài quen thuộc của mẹ. Ở thế giới bên trên gầm giường, người ta quan tâm đến việc rau muống hôm nay có héo không, giá thóc mùa này có tăng không. Còn ở dưới gầm giường này, tôi chỉ quan tâm đến việc liệu con kiến kia có về đến tổ trước khi một con nhện khổng lồ xuất hiện hay không.
Tôi bò ra khỏi gầm giường, tóc tai bù xù và quần áo lấm lem bụi trắng. Bố tôi đang ngồi ở phản, tay cầm tờ báo cũ, đôi mắt nheo lại sau gọng kính bạc. Bố nhìn tôi, rồi nhìn cái gầm giường, đoạn bảo:
"Dưới đó có kho báu hả con?"
"Dạ, có nhiều lắm bố. Có cả cái điều khiển tivi mà bố tìm suốt tuần qua nữa."
Bố bật dậy như bị điện giật. Đó là minh chứng rõ nhất cho việc người lớn đôi khi rất ngây ngô. Họ tìm kiếm những thứ quý giá ở khắp nơi, trong khi chỉ cần cúi người xuống một chút – thật sự thấp xuống – là sẽ thấy ngay.
Tôi bước ra hiên nhà. Nắng chiều nhuộm vàng cả một khoảng sân gạch. Những năm tháng ấy, bầu trời dường như cao hơn bây giờ rất nhiều. Từ hiên nhà nhìn ra, tôi có thể thấy những rặng tre xanh ngắt bao bọc lấy xóm làng như một vòng tay che chở. Phía xa hơn nữa là cánh đồng lúa đang thì con gái, xanh mướt mát và rì rào kể chuyện mỗi khi có cơn gió ghé thăm. Con đường đất đỏ chạy ngoằn ngoèo giữa các ngôi nhà, bụi tung mù mịt mỗi khi có chiếc xe đạp Phượng Hoàng của bác đưa thư đi ngang qua.
Mẹ tôi đang ngồi trên chiếc ghế đẩu gỗ, trước mặt là rổ rau muống vừa hái ngoài vườn, vẫn còn vương những giọt sương muộn và cả vài con sâu xanh bé xíu. Mẹ vừa nhặt rau vừa lẩm bẩm về việc chiều nay phải đi đổi công gặt cho nhà bác bên cạnh.
"Mẹ này, tại sao người lớn cứ phải gặt lúa khi nó chín vàng ạ? Để nó xanh như thế không đẹp hơn sao?"
Mẹ dừng tay, nhìn tôi như nhìn một sinh vật đến từ hành tinh khác.
"Con ngốc quá, lúa xanh thì làm sao có gạo mà ăn? Lúa vàng mới là lúa chín, là mùa thu hoạch."
"Nhưng khi nó vàng, nó lại bị cắt đi. Vậy ra mục đích của việc trở nên rực rỡ là để bị tiêu diệt hả mẹ?"
Mẹ tôi lặng đi một giây, rồi dùng cái cuống rau muống gõ nhẹ vào đầu tôi.
"Học hành cho lắm vào rồi nghĩ toàn chuyện đâu đâu. Nhặt rau đi, không thì tối nay ăn lúa xanh nhé."
Tôi lủi thủi ngồi xuống cạnh mẹ. Đôi bàn tay nhỏ bé của tôi lóng ngóng bẻ những cọng rau. Tôi nghĩ về từ "thu hoạch". Người lớn dùng từ đó với vẻ mặt đầy tự hào và hạnh phúc. Nhưng tôi thấy trong đó có cả sự chia ly. Hạt lúa rời thân cây, thân cây biến thành rơm rạ, rồi rơm rạ lại bị đem đi đốt, khói cay xè mắt cả một vùng quê. Cái vòng tuần hoàn đó cứ lặp đi lặp lại, năm này qua năm khác, như cách bố tôi mỗi sáng đều thức dậy lúc năm giờ, pha một ấm trà đặc, thở dài một cái rồi mới bắt đầu ngày mới.
Thằng Hải "Sún" chạy xộc vào cổng, hơi thở hổn hển, mặt mũi đỏ gay.
"Mùi ơi! Ra bãi bồi nhanh lên! Cái Tí nó tìm thấy một ổ trứng vịt trời!"
Tôi quẳng nắm rau xuống rổ, quên béng cả lời dặn của mẹ.
"Mẹ ơi con đi cứu thế giới đây!"
Tôi nghe tiếng mẹ gọi với theo, nhưng gió đã cuốn phăng những lời càu nhàu ấy lại phía sau. Tôi và thằng Hải chạy dọc theo con đường nhỏ dẫn ra phía dòng sông. Dòng sông quê tôi mùa này nước trong xanh, in bóng những hàng dừa và rặng phi lao rì rào. Đất ở đây mềm và có mùi thơm của phù sa trộn lẫn với mùi cỏ dại bị giẫm nát.
Đối với chúng tôi, bãi bồi bên sông là một thánh địa. Đó là nơi không có quy tắc của thầy cô, không có những bài kiểm tra toán khó nhằn, và đặc biệt là không có những câu hỏi đại loại như "Lớn lên con muốn làm gì?". Ở đó, chúng tôi chỉ cần biết hiện tại chúng tôi đang là ai: những nhà thám hiểm vĩ đại.
Cái Tí đã đứng đó, hai tay chống nạnh, dáng vẻ của một vị chỉ huy thực thụ. Nó chỉ vào một lùm cỏ rậm rạp.
"Suỵt! Nhẹ thôi. Chúng mày mà làm chúng nó sợ là tao bắt đền đấy."
Chúng tôi rón rén tiến lại gần. Giữa đám cỏ xanh rì là năm quả trứng nhỏ, màu trắng hơi đục, nằm xinh xắn trong một cái ổ lót bằng lông tơ và rơm khô. Tôi nhìn những quả trứng, rồi nhìn dòng sông mênh mông phía trước.
"Tí này, mày nghĩ trong quả trứng này là gì?" – Thằng Hải hỏi, giọng thì thầm.
"Thì là vịt trời chứ là gì, đồ sún!" – Cái Tí bĩu môi.
"Không đâu," – Tôi chen vào, cảm giác triết học lại trỗi dậy – "Trong đó là cả một bầu trời đấy. Vì khi nó nở ra, nó sẽ bay lên trời mà. Vậy là bầu trời đang nằm trong quả trứng."
Thằng Hải há hốc mồm, còn cái Tí thì nhìn tôi bằng ánh mắt nửa tin nửa ngờ.
"Ông Mùi lại bắt đầu rồi đấy. Bầu trời to thế sao nhét vừa quả trứng?"
"Thì giống như chúng mình thôi," – Tôi tiếp tục, tay chỉ vào ngực mình – "Chúng mình bé tí thế này, nhưng bố tao bảo trong đầu chúng mình có cả thế giới. Vậy nên quả trứng cũng có thể chứa bầu trời."
Chúng tôi ngồi bệt xuống đám cỏ, vây quanh cái ổ trứng như những tín đồ quanh một điện thờ. Gió từ sông thổi vào mát rượi, mang theo vị mặn mòi của đất chân chim và mùi thơm nồng của hoa lục bình tím ngắt đang trôi dạt trên sông. Chúng tôi nói về đủ thứ trên đời: về việc tại sao con cá không biết nói, về việc liệu những vì sao có phải là những cái lỗ thủng trên tấm màn đen của ông Trời hay không, và về việc tại sao người lớn cứ phải làm việc vất vả thế để mua những thứ mà họ chẳng bao giờ dùng tới.
"Tao lớn lên sẽ không làm người lớn đâu," – Thằng Hải tuyên bố xanh rờn.
"Mày không làm người lớn thì mày làm gì? Làm trẻ con mãi à?" – Cái Tí cười ngặt nghẽo.
"Tao sẽ làm một ông già. Ông già thì giống trẻ con, được ngồi chơi cả ngày và nói những điều chẳng ai hiểu."
Tôi nhìn thằng Hải, thấy nó thật thông minh. Làm ông già hóa ra là một cách để quay lại làm trẻ con mà vẫn được xã hội kính trọng.
Chiều dần buông. Những tia nắng cuối ngày đổ dài trên cánh đồng, biến màu xanh của lúa thành một màu vàng chanh nhạt, báo hiệu một mùa thu hoạch sắp đến thật gần. Phía xa, những ngôi nhà bắt đầu lên khói bếp. Khói trắng bay lên từ những mái ngói màu vảy cá, cuộn tròn rồi tan vào không trung, mang theo mùi của cơm mới, của cá kho tộ và cả mùi của sự bình yên.
Chúng tôi chia tay nhau ở ngã ba con đường đất. Cái Tí và thằng Hải đi về phía cuối xóm, nơi có những rặng nhãn già nua che khuất tầm mắt. Tôi lững thững đi bộ về nhà, trong đầu vẫn ám ảnh bởi những quả trứng vịt trời và "bầu trời" bên trong chúng.
Khi về đến sân, tôi thấy bố đang đứng gỡ những mẩu gỗ thừa từ cái tủ cũ. Bố tôi là một người thợ mộc tài hoa, đôi bàn tay bố đầy những vết chai sần nhưng lại có thể biến những thanh gỗ vô tri thành những vật dụng có hồn.
"Bố ơi, có bao giờ bố thấy tiếc vì đã trở thành người lớn không?"
Bố dừng cưa, lau mồ hôi trên trán, nhìn tôi một hồi lâu. Đôi mắt bố nheo lại, ẩn chứa một nỗi buồn mà tôi không thể gọi tên, nhưng miệng bố vẫn mỉm cười.
"Có chứ con. Đôi khi bố chỉ muốn được như con, nằm dưới gầm giường để nhìn thế giới qua kẽ hở của những nan giường."
"Thế sao bố không nằm xuống ạ? Gầm giường nhà mình rộng lắm, đủ cho cả bố và con mà."
Bố cười ha hả, tiếng cười sảng khoái vang vọng khắp gian nhà.
"Bởi vì bố đã quá lớn rồi, Mùi ạ. Không phải là thân hình bố to, mà là những nỗi lo trong đầu bố đã quá lớn. Nó khiến bố không còn chui vừa vào cái gầm giường của sự hồn nhiên nữa."
Tôi đứng lặng nhìn bố. Hóa ra, sự trưởng thành không tính bằng chiều cao hay tuổi tác, mà tính bằng khối lượng của những nỗi lo. Tôi nhìn lại cái gầm giường trong buồng, cảm thấy mình thật giàu có. Tôi vẫn còn chui vừa vào đó. Tôi vẫn còn có thể nhìn thấy những con kiến và những viên bi ve.
Buổi tối hôm đó, cả nhà quây quần bên mâm cơm dưới ánh đèn dầu hỏa leo lét. Ánh đèn nhảy múa trên tường, tạo ra những hình thù kỳ quái. Tôi nhìn bóng của mẹ in trên vách, trông giống như một bà tiên đang ban phép màu vào bát canh rau muống. Tôi chợt nhận ra, cuộc sống thường nhật này, dù đơn giản và lặp đi lặp lại, nhưng lại chứa đựng những điều kỳ diệu mà nếu không nhìn bằng đôi mắt của một đứa trẻ nằm dưới gầm giường, ta sẽ mãi mãi bỏ lỡ.
Mùa thu hoạch đang đến gần. Lúa trên đồng đang chuyển mình sang sắc vàng rực rỡ. Người lớn thì lo chuẩn bị liềm, hái, bồ, sọt. Còn tôi, tôi chuẩn bị cho mình một tâm hồn thật rộng mở để đón nhận những "hạt vàng" của ký ức, những hạt vàng mà sau này, khi đã trở thành một "người lớn cô đơn", tôi sẽ đem ra nhấm nháp để thấy rằng mình đã từng có một thời để nhớ như thế.
Tôi trèo lên giường, nhưng trước khi nhắm mắt, tôi vẫn thò đầu xuống nhìn vào bóng tối mịt mùng dưới gầm giường một lần nữa.
"Chúc ngủ ngon, đội quân kiến. Chúc ngủ ngon, những viên bi ve."
Thế giới của tôi vẫn ở đó, an toàn và lấp lánh, ngay dưới chân của những thực tế nhọc nhằn. Và tôi biết, chừng nào tôi còn có thể chui vào gầm giường, chừng đó tôi vẫn còn giữ được bầu trời trong quả trứng vịt trời của riêng mình.
Đêm ấy, tôi mơ thấy mình bay trên cánh đồng lúa vàng mênh mông. Mỗi hạt lúa không phải là gạo, mà là một mẩu chuyện nhỏ, lấp lánh như những ngôi sao rơi xuống đất. Và tôi, một cậu bé tám tuổi, đang mải miết đi thu hoạch những ánh sao ấy, cho vào túi áo để dành cho những ngày mưa gió sau này của cuộc đời.
Mùa thu hoạch vàng của tôi, hóa ra đã bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt như thế.