Trong ký ức của tôi, những đêm mùa hạ ở làng quê không hề tối tăm như người ta vẫn tưởng. Dù đèn đường là một khái niệm xa xỉ và ánh điện chỉ là những vệt sáng yếu ớt run rẩy trong các gian nhà, nhưng bầu trời lại sáng một cách lộng lẫy. Tuy nhiên, mọi sự lộng lẫy của vũ trụ đều phải nhường bước trước một thứ ánh sáng ma mị, xanh lét và phát ra tiếng rè rè đầy quyền năng: đó là cái tivi đen trắng của nhà bác trưởng xóm.
Cái tivi ấy là một chiếc hộp gỗ vuông vức, có hai cái "râu" bằng sắt dài ngoằng vươn lên trời như đôi ăng-ten của một con bọ khổng lồ. Nó không đơn thuần là một thiết bị điện tử; nó là một vị thánh, là trung tâm của vũ trụ, là nơi mà tất cả người lớn và trẻ con trong xóm đều sẵn sàng quỳ lạy (hoặc ít nhất là ngồi bệt dưới đất nhiều giờ liền) để được chiêm ngưỡng những hình ảnh chập chờn như bóng ma.
"Mùi! Cầm cái ghế đậu theo nhanh lên, không là hết chỗ!"
Tiếng thằng Hải "Sún" gọi giật giọng từ ngoài ngõ. Nó chạy qua nhà tôi, tay xách theo một cái ghế gỗ thấp lè tè, chân đi đôi dép tổ ong mòn vẹt. Tôi vội vàng buông bát cơm đang ăn dở, lóng ngóng tìm chiếc ghế của mình. Mẹ tôi nhìn theo, thở dài nhưng môi vẫn nở nụ cười:
"Đi xem thì nhớ giữ trật tự, đừng có mà làm phiền bác ấy nghe chưa. Mà này, xem vừa thôi kẻo mắt nó lồi ra như mắt cá vàng đấy!"
Tôi vâng dạ cho có lệ rồi lao vút đi. Con đường làng buổi tối mang một mùi hương rất đặc trưng: mùi bùn ao ẩm ướt, mùi hoa nhài thoang thoảng và cả mùi rơm rạ đang phân hủy dưới rãnh nước. Những bóng đèn dầu từ trong các nhà hắt ra những vệt sáng vàng vọt, in hình những người hàng xóm cũng đang hối hả đổ về phía nhà bác trưởng xóm.
Sân nhà bác trưởng xóm rộng, lát gạch bát tràng đỏ âu. Giữa sân, cái tivi được đặt trịnh trọng trên một chiếc bàn gỗ cao. Bác trưởng xóm ngồi cạnh đó, tay cầm một chiếc quạt nan, gương mặt đầy vẻ uy quyền như một vị vua đang tiếp kiến thần dân. Người lớn ngồi phía sau trên những chiếc ghế tựa, còn lũ trẻ con chúng tôi được ưu tiên "hàng ghế đầu" – tức là ngồi bệt dưới nền gạch hoặc trên những chiếc ghế đậu mang theo.
"Bác ơi, bao giờ thì nó lên hình ạ?" – Thằng Hải sốt ruột hỏi.
Bác trưởng xóm nhấp một ngụm nước trà, thong thả đáp:
"Phải đợi đài truyền hình người ta phát sóng chứ. Điện yếu thế này, không biết 'ông tivi' có chịu dậy không đây."
Bác đứng dậy, trịnh trọng vặn cái núm tròn trên tivi. Một tiếng tạch khô khốc vang lên. Cả đám trẻ con nín thở. Màn hình hiện lên những hạt mè đen trắng nhảy múa loạn xạ cùng tiếng xè xè như tiếng mưa rào trên mái tôn. Bác bắt đầu xoay xoay hai cái ăng-ten.
"Sang trái một tí... sang phải một tí... giữ nguyên đó!" – Bố tôi đứng phía sau chỉ đạo.
Đột nhiên, từ trong đám hạt mè ấy, hình ảnh một người đàn ông mặc vest hiện lên mờ ảo. Cả sân xóm ồ lên như vừa chứng kiến một phép màu đại xá. Dù hình ảnh ấy thi thoảng lại bị những vệt sọc ngang quét qua, dù khuôn mặt người phát ngôn viên trông cứ như đang ở dưới nước, nhưng đối với chúng tôi, đó là sự kỳ diệu nhất thế gian.
"Tí này," – Tôi thì thầm vào tai cái Tí đang ngồi cạnh – "Mày có nghĩ là người ta thu nhỏ những người kia lại rồi nhốt vào trong cái hộp đó không?"
Cái Tí nhìn tôi bằng nửa con mắt, vẻ mặt của một kẻ biết tuốt:
"Mày ngốc thế, người ta làm sao mà thu nhỏ được. Tao đoán là cái hộp đó có một cái ống dẫn thẳng đến thành phố, người ta đứng ở đầu kia nói, hình ảnh nó chạy theo cái ống đó rồi hiện ra ở đây."
"Thế cái ống đó dài bao nhiêu?" – Thằng Hải chen vào.
"Chắc là dài hơn từ đây ra đến tận bìa rừng sau làng mình đấy!" – Cái Tí khẳng định chắc nịch.
Chúng tôi ngồi đó, dán mắt vào màn hình. Những bộ phim kiếm hiệp, những chương trình ca nhạc hay thậm chí là bản tin thời tiết đều trở nên vô cùng hấp dẫn. Người lớn bàn tán về việc xây đập thủy điện, về tình hình mùa màng ở những vùng đất xa xôi mà chúng tôi chưa bao giờ nghe tên. Còn lũ trẻ con, chúng tôi chỉ quan tâm đến những người anh hùng bay trên mái nhà và những con rồng phun lửa.
Nhưng điều khiến tôi chiêm nghiệm nhất không phải là nội dung trên màn hình, mà là cách mọi người cùng chung một nhịp đập dưới cái ánh sáng xanh lét ấy. Trong khoảnh khắc đó, ranh giới giữa người giàu và người nghèo, giữa người lớn và trẻ con dường như biến mất. Tất cả đều là những kẻ lữ hành đang nhìn vào một cửa sổ mở ra một thế giới khác.
Bác trưởng xóm đột nhiên bảo:
"Này lũ trẻ, chúng mày có biết vì sao cái tivi này chỉ có hai màu đen và trắng không?"
Cả đám lắc đầu lia lịa. Bác cười, nếp nhăn trên trán giãn ra:
"Vì cuộc đời lúc bấy giờ nó chỉ đơn giản thế thôi. Trắng là trắng, đen là đen. Người tốt thì luôn thắng, kẻ xấu thì luôn thua. Sau này tụi mày lớn lên, tivi sẽ có nhiều màu, nhưng lúc đó cuộc đời cũng sẽ trở nên rắc rối hơn nhiều."
Lúc đó, tôi không hiểu bác nói gì. Tôi chỉ nghĩ thầm rằng nếu có màu sắc, chắc chắn cái váy của cô ca sĩ trên kia sẽ đẹp lắm. Nhưng giờ đây, khi ngồi nhớ lại, tôi thấy bác nói đúng. Thế giới đen trắng ấy tuy nghèo nàn về sắc độ nhưng lại vô cùng rõ ràng về giá trị. Chúng tôi biết yêu cái thiện và ghét cái ác một cách bản năng, không cần phải đắn đo suy nghĩ hay phân tích đa chiều như cách người lớn hiện đại vẫn thường làm.
Bỗng nhiên, màn hình tivi co lại thành một chấm sáng nhỏ xíu rồi tắt ngóm. Điện mất. Cả sân xóm vang lên những tiếng thở dài đầy tiếc nuối.
"Thôi, tan hàng! Về ngủ thôi bà con ơi!" – Tiếng bác trưởng xóm vang lên trong bóng tối.
Mọi người lạch cạch thu dọn ghế, tiếng dép lê lẹt bẹt trên sân gạch. Đêm đen lại bao phủ lấy làng quê, nhưng trong mắt mỗi người dường như vẫn còn lưu lại dư ảnh của màn hình xanh ấy.
Tôi và thằng Hải dắt nhau về. Đường làng giờ đây tối om, chỉ có tiếng ếch nhái kêu ran dưới những vũng nước sau cơn mưa rào lúc chiều.
"Mùi này, mày có sợ bóng tối không?" – Hải hỏi, giọng hơi run.
"Sợ chứ. Nhưng tao nghĩ bóng tối cũng giống như cái màn hình lúc nãy thôi. Nó đang chờ để một phép màu nào đó bật lên."
Chúng tôi đi ngang qua cánh đồng. Trong đêm tối, cánh đồng không còn màu xanh hay màu vàng nữa, nó là một đại dương đen thẫm, rì rào và đầy bí ẩn. Gió thổi qua những ngọn lúa, tạo nên những tiếng xì xào như hàng ngàn người đang thì thầm kể chuyện. Tôi chợt nhận ra rằng, dù cái tivi có hay đến mấy, nó cũng không thể chứa đựng được hết cái mênh mông của cánh đồng này, cũng không thể phát ra được cái mùi thơm nồng nàn của đất và lúa.
"Này Hải, nếu một ngày chúng mình có tivi màu, mày muốn thấy màu gì nhất?"
Thằng Hải im lặng hồi lâu rồi bảo:
"Tao muốn thấy màu vàng của lúa chín lúc mặt trời mọc. Mẹ tao bảo đó là màu của no ấm."
Tôi nhìn lên bầu trời, nơi những ngôi sao đang nhấp nháy.
"Còn tao, tao muốn thấy màu của gió. Tao tò mò không biết gió có màu gì mà lại có thể làm cả cánh đồng rung chuyển như thế."
Chúng tôi về đến cổng nhà. Bố tôi đang đứng đợi, trên tay cầm một chiếc đèn bão. Ánh lửa từ đèn bão bập bùng, soi rõ gương mặt lo lắng của bố.
"Về rồi hả con? Mau vào rửa chân tay rồi đi ngủ. Mai còn phải dậy sớm giúp mẹ mang rơm ra phơi đấy."
Tôi bước vào nhà, lòng vẫn còn vương vấn cái "phép thuật" từ nhà bác trưởng xóm. Đêm đó, tôi nằm trên chiếc giường nan, lắng nghe tiếng mọt nghiến gỗ đều đặn. Tôi nghĩ về việc tại sao con người lại thích nhìn vào những hình ảnh giả lập trong cái hộp kia, trong khi ngoài kia có cả một thế giới sống động đang vận hành.
Có lẽ, người lớn cần tivi để quên đi những mệt nhọc của việc đồng áng, để thấy rằng ở đâu đó xa kia cũng có những người đang vui, đang buồn như họ. Còn chúng tôi, chúng tôi cần tivi để xây dựng những giấc mơ.
Trưởng thành là khi ta nhận ra rằng, những hình ảnh rực rỡ trên màn hình tivi màu sau này cũng chẳng thể nào làm ta thỏa mãn bằng cảm giác ngồi bệt trên sân gạch mát lạnh, ngửi mùi thuốc lào của các bác các chú và cùng nhau chờ đợi một phép màu đen trắng hiện lên trong bóng đêm của làng quê nghèo.
Phép thuật thực sự không nằm ở cái bóng đèn hình hay mảng hạt mè nhảy múa. Phép thuật nằm ở chỗ, dù thế giới ngoài kia có rộng lớn và xa lạ đến đâu, thì cuối cùng chúng tôi vẫn được trở về trong vòng tay của bóng đêm quen thuộc, trong tiếng ru của gió đồng và trong sự che chở của những ngôi nhà mái ngói đầy rêu phong.
Mùa thu hoạch vàng vẫn đang âm thầm diễn ra trong bóng tối. Những hạt lúa đang tích lũy màu sắc và hương vị từ đất trời để chuẩn bị cho ngày ra đời rực rỡ nhất. Và chúng tôi, những đứa trẻ của thế kỷ cũ, cũng đang âm thầm tích lũy cho mình những thước phim đen trắng quý giá nhất của cuộc đời, để sau này khi cuộc sống trở nên quá đa sắc và nhiễu loạn, chúng tôi vẫn có một nơi để quay về, tắt bớt ánh sáng và nhìn lại những giá trị nguyên bản nhất.
Sáng mai, khi mặt trời lên, cái tivi sẽ lại là một chiếc hộp gỗ câm lặng nằm trong góc nhà bác trưởng xóm. Nhưng những câu chuyện nó kể, những giấc mơ nó gợi mở, sẽ theo chúng tôi ra tận cánh đồng, len lỏi vào từng khóm lúa, và nằm lại mãi mãi trong gầm giường ký ức của tôi.
Tôi nhắm mắt lại, cảm nhận hơi thở của ngôi nhà cũ. Mùi gỗ mục, mùi bụi bặm và mùi tình thân quyện vào nhau, tạo nên một thứ hương vị mà không một chương trình tivi nào có thể truyền tải được. Đó là hương vị của sự thật, của cuộc đời, và của một mùa thu hoạch vàng đang đợi ở phía trước.