Bóng tối ở làng quê không bao giờ là một khối đặc quánh và im lìm như người ta vẫn tưởng tượng khi ngồi trong những căn phòng đầy ánh điện thành phố. Với tôi, bóng tối là một tấm màn nhung linh động, che giấu cả một thế giới náo nhiệt và đầy âm thanh. Khi mặt trời đỏ âu lặn xuống sau rặng tre, nhường chỗ cho những vì sao bắt đầu lấp lánh như những hạt muối rắc trên nền trời, thì đó cũng là lúc một bản giao hưởng không tên bắt đầu trỗi dậy từ những bờ cỏ, kẽ đá và cả dưới những đống rơm khô sau vườn. Đó là bản giao hưởng của dế mèn.
Đám trẻ con chúng tôi có thể sợ bóng tối, sợ những bóng ma hiện ra từ lời kể của bà nội, nhưng chúng tôi lại chưa bao giờ từ bỏ việc đi săn tìm những nghệ sĩ của đêm đen. Với tôi, dế mèn không chỉ là một loài côn trùng; chúng là những chiến binh dũng mãnh, là những người bạn bí mật và là những sinh vật mang trong mình linh hồn của đất đai.
"Mùi! Đem cái đèn pin đây nhanh lên, tao vừa thấy một con 'than' to vật vã vừa chui vào kẽ gạch!"
Tiếng thằng Hải "Sún" thầm thì trong bóng tối. Nó đang đứng khom lưng bên góc tường bao quanh nhà tôi, nơi những viên gạch vồ đã cũ, phủ đầy rêu xanh và bắt đầu nứt nẻ. Tôi vội vàng cầm chiếc đèn pin con thỏ, loại đèn dùng hai viên pin đại nặng trịch, ánh sáng vàng vọt và yếu ớt, lao ra chỗ nó.
"Đâu? Nó chui vào lỗ nào?" – Tôi hỏi, giọng cũng nhỏ xuống như sợ làm thức tỉnh những hồn ma đang lảng vảng đâu đó.
"Kìa, cái lỗ có mấy cọng cỏ khô bị kéo vào ấy. Tao thề là tiếng gáy của nó vang như tiếng sấm, chắc chắn là một con đại tướng quân!"
Chúng tôi nín thở. Ánh đèn pin quét qua mặt đất, làm hiện rõ những hạt sương đêm đang đọng trên lá cỏ. Và rồi, từ sâu trong kẽ gạch, một âm thanh vang lên: Rét... rét... rét... Tiếng gáy đanh, gọn và đầy uy lực. Đó không phải là tiếng gáy nỉ non của lũ dế mèn bình thường, mà là tiếng thách thức của một kẻ đứng đầu lãnh địa.
"Đúng là dế than rồi!" – Tôi reo khẽ, tim đập thình thịch trong lồng ngực.
Để bắt được một con dế than như thế, người ta cần sự kiên nhẫn của một thợ săn và sự khéo léo của một bác sĩ phẫu thuật. Chúng tôi không dùng cách đổ nước vào hang vì như thế sẽ làm hỏng đôi cánh óng ánh của chúng. Chúng tôi dùng một cọng cỏ may, luồn nhẹ nhàng vào kẽ gạch để "nhử". Cọng cỏ rung rinh, mô phỏng sự xâm nhập của một kẻ thù.
"Ra rồi! Nó ra rồi!" – Thằng Hải kêu khẽ.
Dưới ánh đèn, một cái đầu đen bóng như bôi mỡ hiện ra. Hai cái râu dài như hai sợi râu rồng quờ quạng trong không trung. Rồi cả cơ thể vạm vỡ với đôi càng gai góc bước ra khỏi hang. Nó đẹp đến mức tôi và thằng Hải phải sững sờ. Nó không chỉ là một con côn trùng, nó là một tuyệt tác của tạo hóa được đúc bằng bóng đêm và sự kiên cường của đất đá.
"Chộp đi Mùi!"
Tôi đưa bàn tay xuống, khum lại như một cái lồng. Nhưng con dế dường như biết trước hiểm họa, nó búng càng một cái cực mạnh, bay vút qua đầu tôi và biến mất vào bụi cây dâm bụt ven đường. Chúng tôi ngơ ngác nhìn theo, lòng đầy tiếc nuối nhưng cũng đầy sự thán phục.
"Con đó chắc chắn là một nghệ sĩ đại tài, nó không muốn bị nhốt trong cái hộp diêm của mày đâu Hải ạ," – Tôi an ủi thằng bạn khi thấy nó tiu nghỉu.
Chúng tôi ngồi xuống bậc thềm nhà, tắt đèn pin để tiết kiệm pin. Trong bóng tối, thính giác của con người dường như nhạy bén hơn gấp bội. Bản giao hưởng của đêm bắt đầu lên đến cao trào. Không chỉ có dế mèn, mà còn có tiếng ếch nhái từ phía ao xa vọng lại như tiếng trống trầm, tiếng gió lùa qua tán lá dừa nghe như tiếng xào xạc của lụa, và tiếng một quả dừa rụng khô khốc xuống đất.
"Bố tao bảo, dế mèn gáy là để gọi bạn," – Thằng Hải nói, mắt nhìn lên những vì sao – "Nhưng tao nghĩ chúng nó đang kể chuyện cho đất nghe. Đất nằm im cả ngày, chắc là buồn lắm, nên đêm đến dế phải kể cho đất nghe những gì đã xảy ra trên mặt đất."
Tôi nhìn thằng Hải, thầm nghĩ đôi răng sún của nó chắc là nơi chứa đựng những ý tưởng kỳ quặc nhất làng này. Nhưng lời nó nói nghe cũng có lý. Đất đai lặng lẽ chịu đựng những bước chân người, những nhát cuốc nhát cày, và cả những giọt mồ hôi mặn chát của bố tôi. Đất cần được an ủi, và dế mèn chính là những người kể chuyện tài ba.
"Hải này, mày có sợ bóng tối không?"
"Lúc ở một mình thì sợ. Nhưng ngồi đây với mày, nghe tiếng dế thế này, tao thấy bóng tối nó... ấm áp kiểu gì ấy."
Tôi hiểu cảm giác đó. Bóng tối ở quê tôi không lạnh lẽo. Nó mang mùi của rơm khô, mùi của đất ẩm và mùi của sự bình yên. Người lớn thường bảo bóng tối nguy hiểm, nơi có rắn rết, có những thứ không sạch sẽ. Nhưng với trẻ con, bóng tối là một thế giới song song nơi mọi quy tắc của ban ngày đều bị xóa bỏ. Dưới bóng tối, tôi không còn là cậu bé bị mẹ mắng vì quên nhặt rau, thằng Hải không còn là đứa bị thầy giáo phê bình vì chữ xấu. Chúng tôi chỉ là hai linh hồn nhỏ bé đang lắng nghe hơi thở của vũ trụ.
Đột nhiên, từ trong nhà, tiếng bà nội tôi vọng ra, đều đặn theo nhịp võng đưa:
"Mùi ơi, Hải ơi! Vào ngủ thôi các con, đêm sương lạnh lắm, sương muối nó xuống là ốm đấy."
Chúng tôi luyến tiếc đứng dậy. Trước khi vào nhà, tôi còn quay lại nhìn phía bụi dâm bụt nơi con dế than biến mất. Tôi thầm chúc nó một đêm diễn thật hay trên sân khấu của đêm đen.
Trong buồng, ánh đèn dầu hỏa được vặn nhỏ lại, chỉ còn một đốm sáng xanh le lói. Tôi nằm cạnh bà nội, mùi dầu gió thơm nồng và mùi trầu không từ miệng bà tạo nên một cảm giác an toàn tuyệt đối. Bà nội tôi là một kho tàng truyện cổ tích và những câu chuyện về làng quê từ cái thời mà "lửa còn chưa có trên trái đất này" – như bà vẫn thường nói.
"Bà ơi, dế mèn có phải là những người lính bảo vệ làng mình vào ban đêm không bà?"
Bà nội cười, bàn tay nhăn nheo, nổi đầy gân xanh xoa nhẹ lên đầu tôi.
"Dế mèn là những người giữ nhịp cho đất đấy con ạ. Ngày xưa người ta bảo, đêm nào mà dế không gáy, là đêm đó đất trăn trở không yên. Dế gáy càng to, mùa màng càng thuận, lòng người càng an."
Tôi nằm im, lắng nghe tiếng dế vẫn vọng vào qua khe cửa sổ gỗ. Những âm thanh ấy như một liều thuốc ngủ êm ái nhất. Tôi chợt nghĩ về những người lớn. Bố tôi đêm nào cũng trằn trọc, tiếng thở dài của bố đôi khi át cả tiếng dế. Có lẽ vì người lớn đã quên mất cách lắng nghe bản giao hưởng này. Họ quá bận tâm đến việc tính toán xem mai gặt được bao nhiêu bao thóc, hay làm sao để sửa lại cái mái hiên bị dột. Họ mang những lo toan của ban ngày vào tận giấc ngủ, khiến cho bóng tối đối với họ chỉ là khoảng thời gian chờ đợi mệt mỏi để bắt đầu một ngày lao động mới.
"Bà ơi, sao bố không bao giờ đi bắt dế với con?"
"Bố con ngày xưa cũng là 'trùm' bắt dế đấy. Nhưng lớn rồi, ai cũng có những 'con dế' khác phải lo. Những con dế mang tên cơm áo gạo tiền, nó gáy trong đầu bố con cả ngày lẫn đêm, con ạ."
Tôi thở dài. Hóa ra làm người lớn thật đáng thương. Tôi tự hứa với lòng mình, dù sau này có lớn thế nào, tôi cũng sẽ luôn dành một góc nhỏ trong tâm hồn cho tiếng dế mèn gáy bên kẽ gạch.
Đêm trôi về sáng. Sương muối bắt đầu xuống, bao phủ lên cánh đồng lúa đang uốn câu một lớp màng mỏng lấp lánh như bạc dưới ánh trăng khuyết. Bản giao hưởng cũng dần lắng xuống, chỉ còn vài nghệ sĩ kiên trì nhất thỉnh thoảng mới dạo lên một khúc ngắn.
Tôi mơ thấy mình biến thành một con dế than đại tướng quân. Tôi không có những nỗi lo về bài tập về nhà, cũng chẳng sợ bị mẹ mắng. Tôi khoác trên mình bộ giáp đen bóng, đứng trên ngọn lá lúa cao nhất, nhìn xuống cả cánh đồng vàng rực dưới ánh trăng. Tôi cất tiếng gáy, và lạ lùng thay, tiếng gáy của tôi làm cho những hạt lúa thêm chắc, làm cho những vết nứt nẻ trên đôi bàn tay bố dịu đi, và làm cho mẹ tôi có một giấc ngủ không mộng mị.
Trong giấc mơ ấy, tôi hiểu được triết lý của dế mèn: Sự hiện diện của bạn, dù nhỏ bé đến đâu, cũng có thể mang lại niềm an ủi cho thế gian nếu bạn biết cách cất lên tiếng hát của riêng mình.
Sáng hôm sau, tôi thức dậy khi những tia nắng đầu tiên xuyên qua kẽ lá, rọi thẳng vào mặt. Thằng Hải đã đứng ngoài cổng, tay cầm một cái chai nhựa đục lỗ.
"Mùi! Ra đây xem này! Tao vừa bắt được một con dế lửa, cánh nó đỏ như màu hoàng hôn luôn!"
Tôi lao ra, quên cả rửa mặt. Chúng tôi lại bắt đầu một ngày mới với những chuyến phiêu lưu mới. Nhưng trong tâm trí tôi, dư âm của bản giao hưởng đêm qua vẫn còn đó. Tiếng dế mèn đã dạy tôi rằng bóng tối không phải để sợ hãi, mà là để chiêm nghiệm. Và mùa thu hoạch vàng ngoài kia, không chỉ thu hoạch lúa gạo, mà còn là thu hoạch những âm thanh bình dị để nuôi dưỡng tâm hồn ta suốt những năm tháng khô cằn sau này.
Khi nhìn những người nông dân bắt đầu ra đồng, tôi thấy họ bước đi trên những lối mòn còn ướt sương, nơi mà đêm qua những con dế đã miệt mài gieo những hạt mầm âm thanh. Có lẽ, những bước chân ấy vững vàng hơn cũng là nhờ sự tiếp sức lặng lẽ của những nghệ sĩ đêm đen.
Cuộc sống đời thường cứ thế trôi đi, giữa những tiếng gáy của dế mèn và tiếng liềm cắt lúa. Một bên là bản nhạc của tâm hồn, một bên là nhịp đập của sự sinh tồn. Và trẻ con chúng tôi, may mắn thay, được đứng ở giữa để tận hưởng cả hai, bằng một đôi mắt trong trẻo và một trái tim chưa biết đến những vết xước của thời gian.
Mỗi khi mùa thu hoạch về, tôi lại nhớ về con dế than đã búng càng bay đi mất. Nó dạy tôi rằng có những thứ đẹp đẽ không phải để sở hữu, mà là để ngưỡng mộ và ghi nhớ. Giống như tuổi thơ vậy, chúng ta không thể nhốt nó vào hộp diêm, chúng ta chỉ có thể lắng nghe nó gáy vang trong ký ức, vào những đêm mà lòng ta bỗng dưng muốn tìm về một gầm giường hay một kẽ gạch cũ năm nào.