Hồi đó, tôi cao chính xác là một mét linh năm phân. Con số linh năm phân đó cực kỳ quan trọng, nó là bằng chứng đanh thép cho thấy tôi đang lớn lên từng ngày, dù mẹ tôi luôn khẳng định một cách phũ phàng rằng năm phân đó thực chất chỉ là do mớ tóc rễ tre của tôi dựng đứng lên sau một giấc ngủ trưa đầy mồ hôi. Nhưng mặc kệ mẹ, tôi vẫn tin vào thước đo của mình. Ở độ cao một mét linh năm ấy, thế giới hiện ra khác hẳn với những gì người lớn vẫn thường nhìn thấy.
Người lớn thường nhìn xuống chúng tôi từ độ cao một mét bảy mươi hoặc hơn, kèm theo một câu cảm thán cửa miệng: "Trẻ con thì biết cái gì!". Thật ra, đó là một sai lầm chết người về mặt nhận thức. Chính vì ở quá cao, người lớn thường xuyên bỏ lỡ những chi tiết sống động nhất của cuộc đời. Họ bận nhìn vào những thứ xa xăm như tương lai, hóa đơn tiền điện, hay vẻ mặt của ông sếp ở cơ quan. Còn chúng tôi, những sinh vật sống sát mặt đất, lại thấy được vẻ mặt lo lắng của một con kiến khi phải tha một hạt cơm to gấp ba lần cơ thể nó qua một vết nứt trên sàn gạch. Chúng tôi thấy được mẩu kẹo cao su bị dính dưới gầm bàn ăn – thứ mà chị tôi đã lén dính vào đó từ tuần trước – và cả những hạt bụi li ti nhảy múa trong vệt nắng xuyên qua kẽ lá.
Thế giới của tôi lúc đó được bao bọc bởi cái xóm nhỏ ven đê, nơi mà mỗi gốc cây, hòn đá đều có một linh hồn riêng. Đối với người lớn, cái mương nước sau nhà chỉ là một cái rãnh thoát nước bẩn thỉu cần phải nạo vét. Nhưng đối với tôi và thằng Tý "Mắt Tròng", đó là một đại dương bao la đầy rẫy những quái vật thủy sinh (thực chất là mấy con nòng nọc và gọng vó) và những kho báu chìm sâu dưới đáy bùn (thường là những mảnh sành lấp lánh hoặc nắp chai bia đã rỉ sét).
Một buổi sáng nọ, tôi quan sát ba tôi chuẩn bị đi làm. Ba đứng trước gương, thắt cái cà vạt một cách trịnh trọng. Gương mặt ba lúc đó trông cực kỳ căng thẳng, như thể cái nút thắt ở cổ kia đang quyết định vận mệnh của cả gia đình. Tôi đứng tựa cửa, nhìn cái dải lụa dài ngoằng ấy và tự hỏi tại sao một người đàn ông thông minh như ba lại tự xích cổ mình lại mỗi sáng.
"Ba ơi, tại sao ba phải đeo cái dây đó?" tôi hỏi, mắt không rời khỏi cái cà vạt màu xanh đậm.
Ba quay lại, chỉnh lại cổ áo cho phẳng phiu rồi đáp bằng giọng của một người đang nắm giữ những chân lý tối thượng: "Để trông chuyên nghiệp và nghiêm túc, Mùi ạ. Khi con lớn lên, con sẽ hiểu là thế giới này đòi hỏi sự chỉn chu."
Tôi lắc đầu, vẻ mặt đầy hoài nghi: "Nhưng trông ba giống hệt con Lu khi bị mẹ xích lại ở cổng. Chỉ khác là con Lu thì muốn thoát ra, còn ba thì tự nguyện thắt nút lại. Mà con Lu đeo xích trông còn vui hơn ba nhiều."
Ba tôi lặng đi vài giây. Cái tay đang cầm kẹp cà vạt khựng lại giữa không trung. Ba nhìn tôi, rồi lại nhìn vào gương. Một nụ cười từ từ hiện lên trên khuôn mặt vốn đang cố tỏ ra "nghiêm túc" của ba. Ba tháo cái kẹp ra, thở phào một cái như thể vừa được ai đó nới lỏng vòng vây.
"Con nói đúng, đôi khi người lớn tự biến mình thành những tù nhân của sự phù phiếm." ba xoa đầu tôi, làm bộ tóc rễ tre của tôi càng thêm rối bời. "Nhưng nếu ba không xích mình lại thế này, ba sẽ không có tiền mua kem cho con đâu."
Đó là bài học đầu tiên của tôi về kinh tế học: Sự tự do của người này đôi khi được trao đổi bằng những que kem của người khác. Và tôi, một đứa trẻ tám tuổi đầy ích kỷ (như tất cả mọi đứa trẻ khác trên đời), đã quyết định rằng việc ba bị xích cổ một chút cũng không sao, miễn là buổi chiều ba về với một túi kem đậu xanh trong tay.
Người lớn thật kỳ lạ. Họ dành cả đời để làm những việc họ không thích để mua những thứ họ không thực sự cần. Họ bảo chúng tôi phải trung thực, nhưng lại dặn tôi nói dối cô bán hàng là "mẹ cháu không có nhà" khi có người đến đòi nợ. Họ bảo chúng tôi phải biết sẻ chia, nhưng lại tranh nhau từng mét đất ở hàng rào với bác hàng xóm. Thế giới của họ đầy rẫy những mâu thuẫn mà nếu một đứa trẻ mang ra chất vấn, chúng tôi sẽ nhận được câu trả lời quen thuộc: "Lớn lên rồi con sẽ hiểu."
Tôi thầm thề với lòng mình là sẽ không bao giờ lớn lên. Hoặc nếu có lỡ phải lớn, tôi sẽ là một người lớn không bao giờ đeo cà vạt và luôn nhớ vị trí của những viên bi ve đẹp nhất dưới gầm giường.
Buổi trưa hôm đó, nắng vàng như đổ mật xuống sân. Mẹ bắt tôi đi ngủ trưa – một hình phạt tàn nhẫn nhất mà con người từng phát minh ra đối với trẻ con. Tại sao lại phải nhắm mắt lại khi thế giới ngoài kia đang náo nhiệt đến thế? Tiếng ve kêu râm ran trên cây phượng già như một lời mời gọi khẩn thiết. Tiếng mấy con gà cục tác trong chuồng như đang bàn mưu tính kế cho một cuộc vượt ngục vĩ đại. Và trên hết, tôi biết thằng Tý đang đứng đợi tôi ở phía sau bụi chuối, chỉ cần một ám hiệu là chúng tôi sẽ biến mất khỏi tầm mắt của các "vị phụ huynh cai trị".
Mẹ tôi nằm ở giường bên cạnh, tiếng thở đều đều cho thấy "kẻ canh giữ" đã ngủ say. Tôi nhẹ nhàng bò xuống đất, chân không chạm sàn, tay cầm đôi dép tổ ong để khỏi gây tiếng động. Tôi cảm thấy mình giống như một điệp viên trong phim hành động, đang thực hiện nhiệm vụ giải cứu thế giới khỏi sự tẻ nhạt của những giấc ngủ trưa cưỡng bức.
Khi đã thoát ra khỏi cổng, tôi thấy thằng Tý đang ngồi xổm, mắt chăm chú nhìn vào một cái lỗ dưới đất. Thằng Tý "Mắt Tròng" là một chuyên gia về côn trùng. Nó có thể phân biệt được đâu là dế lửa, đâu là dế than chỉ bằng cách nghe tiếng gáy, và nó tin rằng chuồn chuồn ngô nếu cho cắn rốn thì sẽ biết bơi.
"Mùi, nhìn này!" nó thì thầm, giọng đầy bí hiểm.
Tôi ghé mắt vào cái lỗ. Chẳng có gì cả, ngoài một mẩu bánh quy bị kiến bu kín.
"Gì vậy?" tôi hỏi.
"Đế chế đấy!" Tý khẳng định. "Mày thấy không, con kiến có đôi râu dài kia là đức vua. Nó đang ra lệnh cho quân lính chuyển lương thực về kho trước khi cơn mưa ập đến."
Tôi nhìn lên bầu trời. Nắng vẫn chói chang, không một gợn mây. "Làm gì có mưa? Trời đang nắng vỡ đầu đây này."
Tý lắc đầu, vẻ mặt như một vị tiên tri thông thái: "Mày không nghe thấy tiếng gió khác thường à? Kiến nó biết trước cả dự báo thời tiết trên tivi đấy. Người lớn thì phải đợi cô biên tập viên mặc áo dài nói mới tin, còn kiến thì chỉ cần ngửi thấy hơi ẩm trong không khí thôi."
Và thật kỳ lạ, chỉ một tiếng sau, mây đen từ đâu kéo đến thật. Cơn mưa rào mùa hạ đổ xuống đột ngột, làm trắng xóa cả một vùng trời. Chúng tôi nhảy cẫng lên dưới mưa, mặc cho quần áo ướt sũng và tiếng la hét của mẹ từ trong nhà vọng ra. Lúc đó, tôi cảm thấy thằng Tý thật vĩ đại. Nó thông minh hơn cả cái tivi màu 14 inch nhà tôi.
Cơn mưa trôi đi, để lại những vũng nước đọng trên con đường đất. Đối với chúng tôi, đó không phải là những vũng bùn bẩn thỉu. Đó là những tấm gương phản chiếu bầu trời sau mưa xanh ngắt. Chúng tôi lấy những mảnh giấy từ vở bài tập cũ, gấp thành những con thuyền buồm và thả chúng xuống "đại dương" trước cửa nhà.
Mỗi con thuyền mang theo một ước mơ. Thuyền của thằng Tý là ước mơ trở thành một nhà thám hiểm rừng rậm. Thuyền của thằng Hùng "Đô" là ước mơ có một sức mạnh vô song để không bao giờ phải sợ con gián nữa. Còn thuyền của tôi? Tôi chỉ ước rằng thời gian hãy dừng lại ở độ cao một mét này mãi mãi.
Nhưng cuộc đời không phải là một vũng nước mưa, và ước mơ của chúng tôi cũng không thể luôn nổi trên mặt nước. Một chiếc xe đạp của ai đó đi ngang qua, bánh xe cán nát những con thuyền giấy, biến chúng thành những mẩu bột giấy nhão nhoẹt hòa vào bùn đất.
Chúng tôi đứng lặng nhìn "hạm đội" của mình tan biến. Thằng Hùng "Đô" chực khóc, nhưng thằng Tý đã vỗ vai nó: "Không sao, biển cả luôn khắc nghiệt mà. Mai mình lại đóng thuyền mới, to hơn và cứng hơn."
Câu nói đó của thằng Tý, mãi sau này khi đã trưởng thành và nếm trải những thất bại thực sự trên đường đời, tôi mới thấy nó sâu sắc đến nhường nào. Trẻ con là những sinh vật lạc quan nhất thế giới. Chúng có thể xây lâu đài cát cả buổi chiều, thấy sóng đánh tan tành trong một giây, rồi lại bắt đầu xây lại với một niềm tin mãnh liệt rằng lần này nó sẽ đứng vững.
Người lớn thì không thế. Họ thất bại một lần và dành cả phần đời còn lại để than vãn về sự bất công của số phận. Họ sợ những vũng bùn làm bẩn đôi giày da sáng bóng, trong khi chúng tôi sẵn sàng lấm lem từ đầu đến chân để đổi lấy một trận cười.
Tối hôm đó, tôi bị mẹ phạt đứng vào góc tường vì tội trốn ngủ trưa và làm ướt quần áo. Đứng đối diện với mảng tường vôi đã bong tróc, tôi phát hiện ra một "bản đồ thế giới" mới. Những vết ố vàng hiện lên hình thù của những lục địa xa lạ, những con đường mòn ngoằn ngoèo dẫn đến những kho báu bị bỏ quên.
Mẹ đi ngang qua, thấy tôi đứng im thin thít, tưởng tôi đang hối lỗi: "Biết lỗi chưa hả Mùi? Lần sau còn trốn đi chơi dưới mưa nữa không?"
Tôi quay lại nhìn mẹ, đôi mắt lấp lánh: "Mẹ ơi, trên tường nhà mình có một con rồng đang bay này!"
Mẹ tôi thở dài, một tiếng thở dài đầy bất lực nhưng cũng chứa chan sự yêu thương mà lúc đó tôi chưa thể cảm nhận hết. Mẹ không thấy con rồng nào cả, mẹ chỉ thấy một mảng tường cần phải quét vôi lại vào dịp Tết.
Sự khác biệt giữa tôi và mẹ chính là ở đó. Mẹ nhìn thấy những thứ cần phải sửa chữa, còn tôi nhìn thấy những thứ để mơ mộng. Mẹ nhìn thấy chi phí, còn tôi nhìn thấy kỳ quan.
Khi tôi leo lên giường đi ngủ, ba tôi đi làm về. Ba không quên túi kem đậu xanh đã bắt đầu chảy nước vì trời nóng. Vị kem ngọt lịm, mát lạnh lan tỏa đầu lưỡi, xua tan đi nỗi buồn bị phạt đứng góc tường.
Tôi nằm cuộn tròn trong chăn, lắng nghe tiếng dế mèn gáy dưới gầm giường. Dưới cái gầm giường tối tăm ấy, tôi đã cất giấu một chiếc hộp sắt đựng đầy những viên bi, những quân bài lơ khơ cũ, và cả một chiếc răng sữa vừa mới rụng. Đó là kho báu của tôi. Người lớn có thể có vàng bạc, kim cương trong két sắt, nhưng tôi tin chắc rằng niềm vui của họ không bao giờ sánh được với cảm giác khi tôi cầm viên bi "xà cừ" quý giá của mình soi dưới ánh nắng.
Thế giới nhìn từ độ cao một mét quả thực rất lộng lẫy. Nó không có những toan tính phức tạp, không có những mặt nạ giả tạo. Nó chỉ có tiếng cười, những vết sẹo trên đầu gối (mà chúng tôi coi như những huân chương của lòng dũng cảm), và một niềm tin ngây thơ rằng nếu chúng ta đủ cố gắng, chúng ta có thể chạm tay tới những vì sao.
Tôi nhắm mắt lại, trong đầu vẫn hiện lên hình ảnh con thuyền giấy của mình đang trôi lững lờ trên vũng nước mưa. Tôi biết rằng ngày mai, nắng sẽ lại lên, và chúng tôi sẽ lại bắt đầu một cuộc phiêu lưu mới. Bởi vì ở độ cao một mét linh năm phân này, chẳng có gì là không thể.
Người lớn gọi đó là "sự hồn nhiên". Còn chúng tôi, chúng tôi gọi đó là "cuộc sống thực sự". Một cuộc sống mà ở đó, việc bắt được một con chuồn chuồn quan trọng hơn nhiều so với việc trúng số độc đắc, và một cái ôm của mẹ có thể chữa lành mọi vết thương, dù là vết thương do ngã xe hay vết thương do bị bạn bè nghỉ chơi.
Tôi chìm vào giấc ngủ với một ý nghĩ cuối cùng: Cảm ơn cái thước đo đã cho tôi năm phân chiều cao tăng thêm ấy, để tôi vừa đủ cao để chạm tới nắm cửa thế giới, nhưng cũng vừa đủ thấp để không bỏ lỡ những điều kỳ diệu đang diễn ra ngay dưới chân mình.
Hành trình của tôi, của thằng Tý, cái Tí, thằng Hùng "Đô" chỉ mới bắt đầu. Xóm nhỏ này chính là vũ trụ, và chúng tôi là những phi hành gia không cần tàu vũ trụ, chỉ cần một trí tưởng tượng đủ lớn để bay đi bất cứ đâu.
Và bạn biết không, nếu bạn cũng muốn nhìn thấy những gì tôi thấy, hãy thử một lần ngồi thụp xuống. Đừng nhìn đời bằng đôi mắt của một người cao một mét bảy nữa. Hãy thử hạ thấp tầm nhìn xuống một chút, sát với mặt đất, sát với cỏ cây. Bạn sẽ thấy con rồng trên mảng tường bong tróc, thấy vương quốc trong vũng nước mưa, và biết đâu đấy, bạn sẽ tìm thấy tấm vé để quay trở lại cái thời mà chúng ta đều là những vị vua không ngai của chính cuộc đời mình.