Sau phi vụ hàn gắn trái tim cho ông Thập và cô Thu, uy tín của Liên minh Đa Bang đã vọt lên một tầm cao mới. Chúng tôi cảm thấy mình không chỉ là những đứa trẻ cao một mét linh năm phân nữa, mà là những "ông chủ" thực sự của xóm nhỏ, những người có khả năng thay đổi vận mệnh của cả con người lẫn đồ vật. Và như một lẽ tất yếu của quyền lực, chúng tôi bắt đầu nảy sinh tham vọng mở rộng tầm ảnh hưởng sang cả... vương quốc động vật.
Ý tưởng này xuất phát từ thằng Tý "Mắt Tròng" sau khi nó được ba chở đi tham quan vườn bách thú ở thành phố về. Nó mô tả về những con hổ gầm vang, những con hươu cao cổ có cái cổ dài như cái sào quét mạng nhện của ba tôi, và cả những con khỉ biết làm trò.
"Tại sao chúng ta phải đi xa đến thế để xem thú?" Tý đứng giữa sân sau nhà tôi, hai tay chống nạnh đầy quyết đoán. "Xóm mình có đủ cả. Chúng ta sẽ thành lập 'Sở thú Đa Bang'. Đây sẽ là nơi bảo tồn những loài quý hiếm nhất của vùng đê này, và chúng ta sẽ thu phí vào cửa bằng... nắp chai bia hoặc bi ve."
Thằng Hùng "Đô" đang mải mê gặm một mẩu bánh mì, ngước lên hỏi: "Xóm mình làm gì có hổ? Có mỗi con Lu, mà con Lu thì chỉ biết sủa khi thấy người lạ thôi."
Tý lắc đầu, nhìn Hùng bằng ánh mắt của một nhà quản lý tài ba: "Mày thiếu tầm nhìn quá Hùng ạ. Nghệ thuật của sở thú nằm ở khâu... dán nhãn. Con Lu nếu chúng ta vẽ thêm mấy vằn đen lên người, nó sẽ trở thành 'Hổ Đông Dương lai chó'. Con gà mái mơ của mẹ Mùi, nếu chúng ta gắn thêm vài cái lông đuôi công bằng giấy màu, nó sẽ là 'Phượng Hoàng đất'. Còn mấy con giun đất dưới gốc chuối, đó chính là 'Trăn khổng lồ thu nhỏ'."
Dự án nhanh chóng được triển khai. Cái Tí "Điệu" chịu trách nhiệm phần "trang điểm" cho các con thú. Nó mang ra hộp màu vẽ và những dải ruy băng hồng. Tôi và thằng Hùng có nhiệm vụ "bắt giữ" các đối tượng. Công việc này khó khăn hơn chúng tôi tưởng.
Đầu tiên là con Lu. Bình thường nó rất hiền, nhưng khi thấy cái Tí tiến lại gần với lọ màu nước màu đen, nó dường như đánh hơi thấy một sự sỉ nhục đối với dòng giống nhà chó. Nó chạy vòng quanh sân, đuôi cụp xuống, mắt nhìn chúng tôi như thể muốn nói: "Các người có thể lấy xương của tôi, nhưng không thể lấy đi danh dự màu vàng của tôi!".
Sau một hồi rượt đuổi đến đứt cả hơi, cuối cùng chúng tôi cũng dồn được con Lu vào góc chuồng gà. Thằng Hùng "Đô" dùng sức mạnh cơ bắp để giữ chặt nó, còn cái Tí nhanh tay vẽ những đường vằn đen lên lưng nó.
"Xong rồi! Nhìn kìa, một con Hổ-Chó cực kỳ dũng mãnh!" Cái Tí reo lên.
Con Lu sau khi được thả ra, nó nhìn vào vũng nước mưa dưới chân, thấy hình ảnh mình đầy những vằn đen, nó buồn rầu đến mức không buồn sủa nữa. Nó lủi thủi đi vào gầm giường, nằm im lìm, có lẽ nó đang trải qua một cuộc khủng hoảng danh tính trầm trọng nhất trong cuộc đời loài chó.
Tiếp theo là "Phượng Hoàng đất". Con gà mái mơ tội nghiệp bị chúng tôi tóm cổ, đôi chân gầy guộc của nó bị buộc thêm những sợi dây ruy băng dài ngoằng. Trên đầu nó, cái Tí khéo léo gắn một chiếc mào giả làm từ cánh hoa dâm bụt. Trông nó không giống phượng hoàng cho lắm, mà giống một vũ công ba lê bị lạc vào giữa bãi rác.
Chúng tôi thiết kế các "chuồng" bằng những thanh củi và rổ nhựa úp ngược. Một cái rổ chứa ba con giun đất cuộn tròn (Trăn khổng lồ). Một cái lồng sắt cũ chứa con sáo mỏ vàng của ông nội (Đại bàng sa mạc). Và đặc biệt nhất là "Khu vực bò sát" – một cái chậu nhôm đựng đầy nước với hai con cóc mà thằng Tý vừa bắt được dưới gầm chạn (Cá sấu mini).
"Chào mừng quý khách đến với Sở thú Đa Bang!" Thằng Tý đứng ở cổng sân, tay cầm một cái loa tự chế bằng bìa các-tông.
Khách hàng đầu tiên là mấy đứa trẻ hàng xóm và... ba tôi khi ông vừa đi làm về. Ba nhìn cái sân sau vốn sạch sẽ nay biến thành một đống hỗn độn với những con vật kỳ dị, ông đứng hình mất năm giây.
"Mùi... chuyện gì thế này? Con Lu sao lại biến thành con mèo mướp khổng lồ thế kia? Còn con gà... nó sắp đi diễn văn nghệ à?"
"Dạ không ba, đây là sở thú bảo tồn!" Tôi hào hứng giải thích. "Ba xem này, đây là cá sấu mini, còn đây là trăn khổng lồ. Ba có muốn mua vé vào xem không? Chỉ mất một cái kẹo lạc thôi ạ."
Ba tôi tiến lại gần cái chậu nước nhìn hai con cóc đang cố gắng nhảy ra ngoài. Ông thở dài, nhưng trong mắt lại có một tia sáng tinh nghịch. Ba rút từ túi áo ra hai cái kẹo lạc (có vẻ ba đã chuẩn bị sẵn từ khi thấy chúng tôi chạy lăng xăng): "Được rồi, ba mua vé cho cả mẹ con nữa. Nhưng ba có một thắc mắc: Tại sao các con thú trong sở thú này trông... buồn thế?"
Tôi nhìn kỹ lại. Con Lu vẫn nằm im trong gầm giường, thỉnh thoảng lại rên ư ử. Con gà mái mơ thì cứ đứng im một chân, cái đầu bị gắn hoa dâm bụt trĩu xuống vì nặng. Mấy con giun đất thì đang cố chui sâu xuống lớp đất dưới rổ để trốn ánh nắng. Ngay cả con sáo của ông nội cũng không thèm hót, nó cứ mổ liên tục vào cái lồng sắt như muốn thoát ra.
"Chắc tại chúng nó... chưa quen với sự nổi tiếng thôi ba," thằng Tý bào chữa, nhưng giọng nó bắt đầu thiếu tự tin.
"Không đâu con ạ," ba tôi ngồi xuống bậc thềm, bóc một cái kẹo lạc chia cho tôi. "Sở thú là nơi con người dùng để thỏa mãn sự tò mò của mình bằng cách tước đi sự tự do của kẻ khác. Con Lu thích được chạy nhảy ngoài đồng, không thích làm hổ. Con gà thích được bới giun, không thích làm phượng hoàng. Khi con ép một ai đó làm điều mà họ không muốn, dù con có dán nhãn đẹp đẽ đến đâu, họ cũng chỉ thấy mình như đang ở trong tù thôi."
Lời của ba như một gáo nước lạnh dội vào cái tôi đang hừng hực khí thế của chúng tôi. Chúng tôi nhìn quanh "vương quốc" mình vừa tạo ra. Hóa ra, đây không phải là một sở thú rực rỡ, đây là một cuộc triển lãm về sự cưỡng ép. Ở độ cao một mét, chúng tôi luôn đấu tranh cho sự tự do của mình trước những quy tắc của người lớn, vậy mà giờ đây, chúng tôi lại đang áp đặt những quy tắc còn tàn nhẫn hơn lên những sinh vật bé nhỏ hơn mình.
"Tớ thấy... hối hận quá," cái Tí "Điệu" thút thít. "Nhìn con gà kìa, nó không thở được vì ruy băng thắt chặt quá."
Nó chạy lại, nhanh nhẹn cắt đứt những sợi dây ruy băng trên chân con gà. Con gà mái mơ ngay lập tức rũ lông một cái thật mạnh, hoa dâm bụt rơi rụng lả tả, rồi nó chạy biến vào chuồng như thể vừa thoát khỏi một đám bắt cóc quốc tế.
Thằng Hùng "Đô" nhấc cái rổ nhựa lên, thả mấy con giun đất về với lòng đất mát rượi. Thằng Tý thì mang cái chậu nhôm ra bờ ao, thả hai con cóc về với thế giới bùn lầy của chúng.
Cuối cùng, tôi bò vào gầm giường, ôm lấy con Lu. Tôi dùng cái khăn ẩm lau sạch những vết vằn đen trên lưng nó. Con Lu liếm tay tôi, cái đuôi nó bắt đầu ngoáy tít trở lại. Nó không còn là "Hổ Đông Dương" oai hùng trong trí tưởng tượng của thằng Tý, nhưng nó là con Lu bằng xương bằng thịt, là người bạn trung thành luôn chờ đợi tôi mỗi buổi chiều.
"Ba ơi, sở thú đóng cửa rồi ạ," tôi nói khi bước ra sân. "Chúng con quyết định chuyển sang làm 'Khu dự trữ sinh quyển tự do'. Có nghĩa là các con vật sẽ sống ở nơi chúng muốn, và chúng con sẽ chỉ đứng từ xa để quan sát thôi."
Ba tôi mỉm cười, xoa đầu tôi: "Đó là quyết định dũng cảm nhất mà một ông chủ sở hữu có thể làm. Tự do là một thứ rất đắt giá, Mùi ạ. Đôi khi, yêu thương một ai đó nghĩa là để họ được là chính họ, chứ không phải là biến họ thành thứ mà con mong muốn."
Buổi chiều hôm đó, chúng tôi ngồi trên thềm nhà, nhìn con Lu chạy đuổi theo mấy con bướm, nhìn con gà mái mơ thong dong bới đất dưới gốc bưởi. Chúng tôi nhận ra rằng, vẻ đẹp thực sự của sự sống nằm ở chỗ nó không thể bị đóng khung. Một con chim hót trên cành cây luôn hay hơn một con chim hót trong lồng, và một con chó vàng bình thường luôn đẹp hơn một con chó bị vẽ vằn hổ.
Người lớn đôi khi cũng phạm sai lầm như chúng tôi. Họ ép con cái phải trở thành bác sĩ, kỹ sư khi chúng chỉ muốn làm họa sĩ hoặc cầu thủ bóng đá. Họ dán lên chúng tôi những cái nhãn "con ngoan trò giỏi" nặng nề, khiến chúng tôi đôi khi cũng cảm thấy mình như con gà mái mơ bị gắn hoa dâm bụt trên đầu – trông thì đẹp đấy, nhưng chẳng thể nào cất cánh bay được.
"Các cậu này," thằng Tý phá tan bầu không khí tĩnh lặng. "Sau này lớn lên, tớ sẽ không bao giờ bắt con tớ phải làm gì cả. Tớ sẽ để nó được là một 'con giun đất' nếu nó thích, miễn là nó thấy hạnh phúc khi được ở dưới lòng đất."
"Còn tớ," cái Tí "Điệu" nói, "tớ sẽ không bao giờ vẽ vằn đen lên cuộc đời của ai cả. Màu sắc tự nhiên mới là màu bền nhất."
Tôi nhìn lên bầu trời, nơi những đám mây đang tự do thay đổi hình dạng. Lúc thì giống con voi, lúc lại giống một chiếc thuyền buồm. Mây không có ai dán nhãn, mây không có chuồng, nên mây mới có thể bay đi khắp thế gian.
"Định luật về sự tự do" của Liên minh Đa Bang được thiết lập từ chiều hôm đó: Không ai được quyền sở hữu linh hồn của kẻ khác. Dù bạn cao một mét hay một mét bảy, bạn cũng chỉ là một phần nhỏ bé của thế giới này, không phải là ông chủ của nó.
Khi màn đêm buông xuống, xóm nhỏ lại trở về với nhịp điệu yên bình. Tiếng ếch nhái kêu râm ran ngoài ao, tiếng dế mèn gáy dưới gầm giường. Những âm thanh đó nghe tự do làm sao! Chúng không kêu vì bị ép buộc, chúng kêu vì chúng đang sống cuộc đời của chính mình.
Tôi nằm trong màn, tay chạm vào lông con Lu. Nó đã ngủ ngon, thỉnh thoảng cái chân lại co giật nhẹ như đang mơ thấy một cánh đồng rộng lớn. Tôi thầm xin lỗi nó một lần nữa trong lòng.
Người lớn gọi việc chúng tôi thả các con vật là "phá hoại dự án". Nhưng tôi biết, chúng tôi vừa hoàn thành một công trình vĩ đại nhất: Công trình trả lại nụ cười cho vương quốc động vật.
Ở độ cao một mét linh năm phân, chúng tôi học được rằng: lòng trắc ẩn không nằm ở việc chăm sóc những kẻ bị nhốt, mà nằm ở việc mở cửa lồng cho chúng. Và hạnh phúc thực sự không phải là khi bạn có trong tay tất cả mọi thứ, mà là khi bạn biết rằng những thứ xung quanh bạn đang được sống một cách trọn vẹn nhất theo cách mà thiên nhiên đã ban tặng.
Sáng mai, tôi sẽ không đi tìm thú hiếm nữa. Tôi sẽ ra vườn, ngồi im lặng và xem những con kiến tha mồi. Tôi sẽ không bắt chúng vào lọ, tôi sẽ chỉ là một người quan sát thầm lặng, một người bạn của thế giới tự nhiên.
Tuổi thơ của tôi nhờ thế mà rộng mở hơn. Không có lồng sắt, không có ruy băng ràng buộc, chỉ có những tình bạn chân thành và những bài học về sự tôn trọng.
Tôi chìm vào giấc ngủ, thấy mình đang bay giữa một bầy phương hoàng thực sự, không có hoa dâm bụt trên đầu, không có dây buộc ở chân. Chúng tôi cùng nhau bay qua những sở thú đã bị bỏ hoang, nơi mà tất cả các cửa lồng đều đã mở toang từ lâu.
Và ba tôi, người lớn hiểu biết ấy, chắc hẳn cũng đang mỉm cười trong mơ. Vì ba biết rằng, đứa con trai của ba đã hiểu được một trong những chân lý lớn nhất của cuộc đời: Rằng chúng ta chỉ thực sự tự do khi chúng ta cho phép những người xung quanh chúng ta được tự do.
Dự án Sở thú kết thúc bằng một sự thất bại về tài chính (chúng tôi chẳng thu được cái nắp chai nào), nhưng lại là một thành công rực rỡ về linh hồn. Chúng tôi đã lớn lên thêm một chút, không phải ở chiều cao cơ thể, mà ở chiều rộng của lòng bao dung.