Nếu có ai hỏi tôi về âm thanh đặc trưng nhất của những mùa hè đỏ lửa, tôi sẽ không trả lời đó là tiếng ve sầu ran rắt trên những tán xà cừ, cũng không phải tiếng gió Lào rít qua khe cửa. Đối với tôi, âm thanh của mùa hè chính là tiếng "tủm, tủm" liên hồi của lũ trẻ chúng tôi khi lao mình xuống dòng sông chảy quanh rìa làng. Đó là giai đoạn mà những con đường đất đỏ bắt đầu bị cày xới để đặt những đường ống dẫn nước sạch đầu tiên, và những chiếc can nhựa xanh bắt đầu xuất hiện thay cho những đôi vò gốm nặng nề trên vai các bà, các mẹ.
Dòng sông của làng tôi không rộng, nhưng nó là một thực thể sống động, một người mẹ bao dung nuôi dưỡng cả những đàn bò lẫn những giấc mơ ướt át của lũ trẻ. Vào cái thuở mà người ta vẫn còn dùng gáo dừa để múc nước trong lu, thì dòng sông chính là cái hồ bơi vô tận, là rạp hát dưới nước và cũng là chiến trường cho những cuộc thủy chiến không khoan nhượng.
“Mùi, mày có dám thi lặn qua bên kia bờ không?”
Thằng Hải hỏi, người nó đỏ ửng vì nắng và ướt sũng nước sông. Nó đứng trên một tảng đá nhô ra giữa dòng, trông giống như một bức tượng đồng đen đang thách thức cả thế giới. Thằng Hải bơi rất giỏi, nó có thể mở mắt dưới nước và nhìn thấy cả những con cá bống đang lẩn trốn trong hốc đá.
Tôi nhìn dòng nước chảy xiết, cảm thấy hơi rợn người nhưng không thể để mất mặt trước "quần thần":
“Lặn thì lặn, nhưng ai thua phải đãi một vốc sim rừng đấy nhé!”
“Chơi luôn!” - Hải hét lên rồi tung người một vòng trên không trung trước khi biến mất vào lòng nước đục ngầu phù sa.
Tôi cũng lấy đà, hít một hơi thật sâu rồi lao xuống. Cảm giác nước tràn vào tai, vào mũi ban đầu thật khó chịu, nhưng ngay sau đó là một sự mát lạnh sảng khoái đến tận tâm can. Dưới lòng sông, thế giới trở nên im lặng một cách kỳ lạ. Những tiếng la hét trên bờ chỉ còn là những âm thanh ù ù xa xăm. Tôi thấy những rễ cây si già vươn dài dưới nước như những cánh tay của thủy quái, thấy những đám rong rêu dập dềnh theo dòng chảy như những dải lụa xanh.
Lặn dưới nước, tôi bỗng nhận ra một triết lý mà sau này thằng Tý mới đúc kết thành lời: Ở dưới này, không ai có thể nói dối được. Vì nếu mày mở miệng để nói dối, nước sẽ tràn vào phổi ngay lập tức. Sự im lặng dưới lòng sông chính là sự thật thuần khiết nhất.
Khi tôi trồi lên ở bờ bên kia, thở hổn hển và nhìn thấy thằng Hải đã đứng đó từ bao giờ, nhe răng cười đắc ý:
“Mày chậm quá Mùi ơi, con cá chép nó còn bơi nhanh hơn mày!”
Tôi cười xòa, nằm vật ra bãi cát nóng hổi. Cảm giác cái nóng của cát và cái lạnh của nước giao thoa trên da thịt là một trải nghiệm cực hình nhưng cũng cực kỳ gây nghiện.
“Này, các ông có thấy dòng sông dạo này khác không?”
Thằng Tý "Triết gia" lên tiếng. Nó không bao giờ nhảy xuống sông một cách vội vã như chúng tôi. Nó luôn đi từ từ, tận hưởng từng thớ nước chạm vào chân, rồi mới thả mình xuống như một chiếc lá rụng.
“Khác chỗ nào? Vẫn nước, vẫn cát, vẫn mấy con cua đá thôi mà.” - Thằng Hải vẩy nước vào mặt Tý.
Tý lắc đầu, vẻ mặt nghiêm trọng:
“Không, nước hôm nay vị nó khác. Nó có mùi của những vùng đất xa hơn. Tao nghĩ dòng sông này đang mang tin tức từ những thành phố lớn về đây. Mày nhìn cái vỏ lon nước ngọt này mà xem.”
Nó giơ lên một chiếc vỏ lon nhôm sáng loáng bị kẹt vào đám lục bình. Ở cái thời mà chúng tôi chỉ quen với nước chè xanh hoặc nước vối, một chiếc lon nhôm với những dòng chữ nước ngoài xanh đỏ là một thứ gì đó cực kỳ xa xỉ và lạ lẫm.
“Chắc là của mấy người đi tàu thủy vứt xuống.” - Con Tủn nói, nó đang ngồi ở chỗ nước nông, dùng cát đắp thành những lâu đài nguy nga.
“Không đâu,” - Tý phản bác - “Đó là dấu hiệu của việc thế giới đang tràn vào làng mình qua đường thủy. Sau này, có lẽ dòng sông sẽ không còn là của riêng chúng mình nữa.”
Lời của Tý lúc đó nghe thật bi quan và khó hiểu. Đối với chúng tôi, dòng sông là vĩnh cửu, mùa hè là vô tận. Làm sao một thứ to lớn và uy quyền như dòng sông lại có thể biến đổi được?
Nhưng rồi, những năm tháng sau đó đã chứng minh Tý đúng. Khi những chiếc máy xúc bắt đầu xuất hiện để khai thác cát, lòng sông trở nên loang lổ và sâu hoắm. Những bến tắm yên bình của chúng tôi bị thay thế bởi những trạm bơm nước ồn ào. Dòng sông cứ thế lùi xa dần vào ký ức, mang theo cả cái vị ngọt tự nhiên của phù sa mà sau này dù có uống bao nhiêu loại nước đóng chai đắt tiền, tôi cũng chẳng tìm lại được.
“Mùi ơi, nhìn kìa! Có tàu buôn!”
Tiếng gọi của con Tủn kéo tôi về thực tại. Từ phía hạ lưu, một chiếc tàu gỗ lớn chở đầy lu khạp đang chậm rãi tiến tới. Đây là khoảnh khắc chúng tôi mong đợi nhất. Lũ trẻ chúng tôi sẽ bơi ra xa, bám vào mạn tàu để được "quá giang" một đoạn.
“Nguy hiểm lắm! Về ngay!” - Tiếng bác lái tàu quát mắng, nhưng trên môi bác vẫn nở một nụ cười hiền hậu. Bác biết thừa lũ quỷ nhỏ này chỉ muốn được tận hưởng cảm giác rẽ sóng trên một con tàu thực thụ.
Chúng tôi bám tay vào những gờ gỗ mục của mạn tàu, cảm nhận sức đẩy mạnh mẽ của động cơ làm rung chuyển cả cơ thể. Sóng đánh vào mặt tê tái, nhưng niềm kiêu hãnh của những vị khách không mời mà đến lại lớn hơn tất thảy.
“Tớ sau này sẽ làm thuyền trưởng!” - Thằng Hải hét lên giữa tiếng máy nổ xập xình.
“Còn tớ sẽ làm người đi buôn khắp thế gian, tớ sẽ mang về cho làng mình thật nhiều những cái lon phát sáng như thế này!” - Tôi chỉ tay vào cái vỏ lon của thằng Tý.
Con Tủn không nói gì, nó chỉ mải miết nhìn theo những vòng sóng cuộn tròn sau đuôi tàu. Có lẽ trong đầu nó đang vẽ ra một viễn cảnh về những bến bờ xa lạ, nơi có những cô giáo mặc áo dài rực rỡ và những học sinh không bao giờ viết sai chính tả.
Khi con tàu đã đi quá bến tắm, chúng tôi buông tay và thả mình trôi tự do theo dòng nước quay về. Đó là lúc bình yên nhất của một ngày hè. Nằm ngửa trên mặt nước, tai ngập trong làn nước mát, tôi nhìn lên bầu trời xanh ngắt không một gợn mây. Ánh mặt trời xuyên qua kẽ lá của những hàng dừa ven sông, tạo thành những dải sáng vàng lấp lánh trên mặt nước như những mảnh kim cương vỡ.
Tôi bỗng thấy mình giống như một phần của dòng sông, đang trôi đi mà không cần biết đích đến là đâu. Sự vô định của tuổi thơ chính là một loại hạnh phúc tối thượng. Chúng tôi không cần bản đồ, không cần lịch trình, chúng tôi chỉ cần một dòng sông và những người bạn để cùng nhau lặn ngụp.
“Này Mùi, nếu một ngày chúng ta lớn lên và không còn bơi cùng nhau được nữa, mày sẽ làm gì?” - Con Tủn đột nhiên hỏi khi cả bọn đã lên bờ và đang ngồi sưởi nắng trên bãi cát.
Câu hỏi của nó làm không gian chợt lắng xuống. Thằng Hải ngừng nghịch cát, thằng Tý cũng không còn quan tâm đến cái vỏ lon nữa.
“Thì... thì tao sẽ xây một cái hồ bơi thật lớn ngay trong sân nhà tao, rồi mời tụi mày đến chơi mỗi ngày.” - Tôi đáp, cố gắng tìm một giải pháp mang tính "đại gia".
“Ngốc quá!” - Tủn bĩu môi - “Lúc đó mỗi người một nơi rồi, ai mà đến hồ bơi của mày được.”
“Tao thì nghĩ khác,” - Tý lại bắt đầu - “Chúng ta sẽ không bao giờ thực sự rời khỏi dòng sông này. Mỗi khi mày uống nước, mỗi khi mày nhìn thấy một cơn mưa, mày sẽ lại thấy hình bóng của tụi mình dưới lòng sông này thôi. Ký ức cũng giống như phù sa vậy, nó lắng đọng lại và bồi đắp cho tâm hồn mình lớn lên.”
Tý luôn có cách biến những điều buồn bã thành những triết lý cao siêu. Nhưng thực lòng lúc đó, tôi chỉ muốn thời gian dừng lại ngay tại khoảnh khắc này, khi da thịt còn nồng mùi nước sông và tóc còn dính đầy cát mịn.
Về đến nhà, tôi thấy mẹ đang đứng đợi bên lu nước mưa với một chiếc gáo dừa trên tay.
“Lại đi tắm sông cả buổi đúng không? Nhìn cái mặt đỏ như gà chọi kia kìa!”
Mẹ mắng nhưng tay vẫn múc nước dội lên đầu tôi. Nước mưa mát rượi, xua tan đi cái mặn mòi của nước sông và cái nóng của nắng hè. Mẹ dùng chiếc khăn xô cũ lau khô tóc cho tôi, bàn tay mẹ chai sần nhưng đầy hơi ấm.
“Sông dạo này nước sâu lắm, đừng có đi ra xa nghe không con? Mấy hôm nữa người ta ngăn đập làm thủy điện, nước không còn hiền như trước đâu.”
Tôi gật đầu vâng dạ, nhưng trong lòng lại thấy buồn mênh mang. Những dự cảm về sự thay đổi của người lớn luôn khiến tôi cảm thấy bất an. Tại sao họ luôn muốn ngăn đập, làm đường hay xây nhà máy? Tại sao họ không thể để dòng sông cứ thế chảy trôi, và để chúng tôi cứ thế bơi lội mỗi ngày?
Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình biến thành một con cá bống, lặn sâu xuống tận đáy sông để tìm kiếm những báu vật của người tí hon mà thằng Tý từng kể. Nhưng lạ thay, dưới đáy sông không có vàng bạc châu báu, chỉ có những con hạc giấy của con Tủn, những cái gậy ổi của thằng Hải và cả chiếc máy chiếu cũ kỹ của bác kỹ thuật viên. Tất cả đều nằm yên lặng dưới lớp phù sa mượt mà, như những hóa thạch của một kỷ nguyên vàng son.
Thức dậy khi tiếng gà gáy đầu tiên vang lên, tôi thấy lòng mình nhẹ nhõm lạ thường. Tôi nhận ra rằng, dù ngày mai dòng sông có biến đổi, dù chúng tôi có phải lớn lên và đi đến những bến bờ khác nhau, thì dòng sông tuổi thơ vẫn luôn chảy mãi trong huyết quản.
Những năm tháng đó, làng quê tôi không có những công viên nước lộng lẫy, không có những trò chơi cảm giác mạnh hiện đại. Chúng tôi chỉ có một dòng sông đục ngầu phù sa nhưng chứa đựng cả một bầu trời tự do. Chúng tôi học cách đối mặt với nỗi sợ khi lặn sâu, học cách nương tựa vào nhau khi bám mạn tàu, và học cả cách chấp nhận rằng mọi dòng sông cuối cùng đều phải đổ ra biển lớn.
Bây giờ, mỗi khi đứng trước những dòng sông nhân tạo sạch sẽ trong những khu nghỉ dưỡng sang trọng, tôi lại thấy nhớ cái mùi bùn đất và vị nồng nàn của dòng sông quê hương. Tôi nhớ cái cảm giác được làm một "hiệp sĩ nước" không mặc áo giáp, chiến đấu với những cơn sóng nhỏ để bảo vệ vương quốc cát của con Tủn.
Dòng sông năm ấy giờ đã hẹp lại, nước không còn xanh và bãi cát cũng chẳng còn mịn màng. Nhưng trong trí tưởng tượng của một gã trung niên bắt đầu có những sợi tóc bạc, tôi vẫn thấy mình đang cùng thằng Hải, thằng Tý và con Tủn thực hiện một cú nhảy "tủm" vĩ đại vào lòng thời gian, nơi mà mùa hè là mãi mãi và niềm vui là không giới hạn.
Có lẽ, điều đẹp nhất của dòng sông không phải là làn nước, mà là những gương mặt bạn bè phản chiếu trên mặt nước ấy. Và tôi biết, chỉ cần tôi còn nhớ về những cuộc lặn ngụp năm xưa, tôi sẽ không bao giờ bị lạc lối giữa dòng đời xô bồ của người lớn.
Vì tôi vẫn là Cu Mùi, một đứa trẻ của dòng sông, luôn sẵn sàng lặn sâu để tìm kiếm những sự thật thuần khiết nhất nằm dưới lớp phù sa của ký ức.