Vào cái thuở mà những mảnh vườn trong làng vẫn còn thông nhau bằng những dậu mồng tơi xanh mướt hay những hàng rào dâm bụt đỏ rực, thế giới đối với lũ trẻ chúng tôi là một bản đồ kho báu khổng lồ. Đó là giai đoạn mà những chiếc đèn đường cao áp vẫn còn là một thứ ánh sáng xa lạ của tương lai, và bóng tối ở nông thôn vẫn còn mang một màu đen đặc quánh, thơm mùi đất ẩm và tiếng côn trùng rỉ rả.
Ở cái làng ven biển ấy, có một "vùng cấm địa" mà bất cứ đứa trẻ nào cũng vừa khao khát vừa khiếp sợ: Vườn nhà ông Giáo.
Ông Giáo không phải là giáo viên, nhưng vì ông có một đôi kính cận dày cộm và lúc nào cũng cầm trên tay một cuốn sách bìa da sờn cũ, cả làng gọi ông như thế. Vườn của ông không chỉ rộng nhất xóm mà còn chứa đựng những giống cây lạ lùng nhất: những gốc ổi xá lị thơm lừng, những chùm nhãn hạt tiêu ngọt lịm và đặc biệt là cây thị cổ thụ tỏa hương thơm nhức nhối mỗi khi mùa thu chạm ngõ.
“Này Mùi, tao vừa thấy một quả thị chín vàng như mặt trăng rơi xuống cành thấp nhất.”
Thằng Tý nói, giọng nó run lên vì phấn khích khi chúng tôi đang nấp sau hàng rào dâm bụt. Thằng Tý "Triết gia" vốn là đứa nhát gan nhất hội, nhưng khi đứng trước một quả thị chín, mọi triết lý về sự an toàn đều bị nó quẳng vào chuồng bò.
Tôi nheo mắt nhìn qua kẽ lá. Giữa những tán lá xanh thẫm, quả thị hiện ra lấp lánh dưới ánh chiều tà, trông đúng như một miếng vàng ròng mà ai đó vừa bỏ quên trên cây.
“Nhưng ông Giáo có con chó Vện dữ lắm. Nó mà sủa một tiếng là cả làng biết mình đi trộm thị.” - Thằng Hải lo lắng, tay nó nắm chặt chiếc ná thun như để trấn an bản thân.
Con Tủn, đứa con gái duy nhất trong đội quân hành quân đêm nay, bĩu môi:
“Các ông cứ nhát như thỏ đế. Tớ đã chuẩn bị sẵn một túi xương lợn rồi. Con Vện sẽ bận rộn với bữa tiệc của nó, còn chúng ta sẽ bận rộn với mặt trăng của chúng ta.”
Ở cái tuổi mười hai, chúng tôi tin rằng việc hái trộm một quả thị trong vườn ông Giáo không phải là hành vi xấu xa. Đó là một bài kiểm tra lòng dũng cảm, một nghi lễ trưởng thành mà bất cứ "hiệp sĩ" nào cũng phải trải qua.
Chúng tôi lẻn vào vườn theo lối mòn bên bờ ao, nơi cỏ mần trầu mọc lút đầu gối. Không gian tĩnh lặng đến mức tôi có thể nghe thấy cả tiếng tim mình đập thình thịch vào lồng ngực. Mùi hương của trái chín quyện với mùi lá mục tạo nên một thứ không khí đặc quánh sự hồi hộp.
“Suỵt! Con Vện kìa!” - Tủn thì thầm.
Bóng con chó Vện to lớn hiện ra dưới gốc cây thị. Nó đang nằm phủ phục, tai thính nhạy thỉnh thoảng lại vểnh lên. Tủn rất khéo léo quăng một khúc xương sang phía bụi chuối. Con Vện lập tức chồm dậy, đánh hơi rồi lao vút đi.
“Cơ hội đến rồi! Hải, lên!” - Tôi ra lệnh.
Thằng Hải nhanh như một con sóc, nó cởi trần, thoăn thoắt leo lên thân cây thị xù xì. Chúng tôi đứng dưới gốc, lòng dạ như lửa đốt.
“Nhanh lên Hải! Tao thấy bóng ông Giáo thấp thoáng bên cửa sổ rồi!” - Tý rít qua kẽ răng, chân nó cứ giậm liên hồi xuống đất.
Trên cành cao, Hải đã chạm tay vào quả thị. Nhưng thay vì hái xuống ngay, nó lại đứng khựng lại.
“Mùi ơi... trên này đẹp lắm. Nhìn từ đây, cả làng mình giống như một cái tổ chim khổng lồ ấy!”
“Đồ hâm! Xuống ngay! Không phải lúc ngắm cảnh đâu!” - Tôi rít lên.
Nhưng đúng lúc Hải định bẻ cuống quả thị thì một giọng nói trầm thấp, đều đều vang lên từ phía hiên nhà:
“Quả thị đó chưa đủ chín đâu Hải ạ. Để thêm hai ngày nữa, hương của nó mới bay được tới tận đầu làng.”
Cả đám chúng tôi đứng hình. Thằng Hải trên cây suýt nữa rơi xuống đất, nó bám chặt lấy cành cây, mặt cắt không còn giọt máu. Ông Giáo bước ra từ bóng tối của hành lang, tay vẫn cầm cuốn sách, đôi mắt sau làn kính cận nhìn chúng tôi một cách điềm nhiên.
“Xuống đi con, trên đó kiến lửa nhiều lắm.”
Chúng tôi lủi thủi đứng thành một hàng trước mặt ông, đầu cúi gằm như những phạm nhân chờ ngày ra pháp trường. Thằng Hải tụt xuống, chân tay run lẩy bẩy, mặt mày lem luốc nhựa cây.
Tôi chuẩn bị tâm lý cho một trận lôi đình, hoặc ít nhất là một cuộc "áp giải" về tận nhà để bố tôi tặng cho một trận đòn nát mông. Nhưng ông Giáo không làm thế. Ông chậm rãi ngồi xuống chiếc ghế mây cũ, đặt cuốn sách lên đùi.
“Các con thích quả thị đó đến thế sao?”
“Dạ... tại nó thơm quá ạ.” - Tôi lí nhí đáp.
Ông Giáo mỉm cười, một nụ cười không có chút gì là giận dữ. Ông nhìn về phía cây thị cổ thụ, rồi nhìn chúng tôi:
“Thế giới này kỳ lạ lắm các con ạ. Người lớn thì muốn giữ mọi thứ trong hàng rào, còn trẻ con thì lại muốn vượt qua hàng rào để chạm vào những thứ mình thích. Có lẽ, cái hàng rào này là thứ sai lầm duy nhất ở đây.”
Thằng Tý "Triết gia" bỗng nhiên lấy lại phong độ, nó ngẩng đầu hỏi:
“Thế sao ông lại xây hàng rào ạ?”
Ông Giáo đẩy nhẹ gọng kính:
“Ông không xây hàng rào để ngăn các con. Ông xây hàng rào là để bảo vệ những giấc mơ của ông khỏi sự ồn ào của thế giới ngoài kia. Nhưng nếu các con muốn vào để cùng chia sẻ giấc mơ đó, thì cứ việc đi cổng chính. Lần sau đừng leo trèo, ngã gãy tay thì bố mẹ lo lắm.”
Nói rồi, ông đứng dậy, đi vào trong nhà và quay ra với một rổ đầy ổi và nhãn. Ông chia cho mỗi đứa một vốc.
“Ăn đi, ổi này ông mới hái ban chiều. Còn quả thị kia, khi nào nó chín rụng, ông sẽ để dành cho con Tủn mang về ngửi.”
Chúng tôi rời khỏi vườn ông Giáo với những cái túi căng phồng quả ngọt và một nỗi ngơ ngác tột độ. Đây là lần đầu tiên trong sự nghiệp "chinh phạt" của mình, chúng tôi bị bắt quả tang mà lại được đối xử như những vị khách quý.
“Mùi này,” - Thằng Tý nói khi chúng tôi đã ra đến con đường đất ven sông - “Tao nghĩ ông Giáo không phải là người lớn bình thường. Ông ấy là một đứa trẻ già.”
“Đứa trẻ già là gì?” - Con Tủn hỏi, tay nó đang mải mê gặm quả ổi xá lị giòn tan.
“Là người có cơ thể của người lớn nhưng lại có đôi mắt của tụi mình. Ông ấy thấy được quả thị không phải là vật chất, mà là một phần của mùa thu. Đó là lý do ông ấy không giận khi thấy mình hái trộm.”
Chúng tôi ngồi xuống vệ đường, dưới ánh trăng đã bắt đầu tỏ rõ. Cảnh làng quê lúc này thật thanh bình. Những bóng nhà tranh mờ ảo, tiếng máy nổ xập xình từ phía biển vọng lại, và mùi của đất mẹ nồng nàn sau một ngày nắng cháy.
Đó là những năm tháng cuối cùng của sự tĩnh lặng. Chỉ một thời gian ngắn sau đó, những chiếc xe tải chở gạch đá sẽ rầm rập đi vào làng, những bức tường rào bê tông cao vút có cắm mảnh chai phía trên sẽ mọc lên như nấm, thay thế cho những dậu mồng tơi hiền lành. Người ta bắt đầu sợ mất mát, bắt đầu đề phòng hàng xóm, và những "vương quốc" tự do của lũ trẻ chúng tôi dần bị thu hẹp lại trong những không gian chật chội.
“Mai này tớ lớn lên, tớ sẽ không bao giờ xây hàng rào.” - Con Tủn tuyên bố, mắt nó lấp lánh dưới ánh trăng.
“Tớ cũng vậy.” - Tôi tiếp lời - “Tớ sẽ trồng thật nhiều cây thị, và để cổng mở suốt ngày cho lũ trẻ con tha hồ vào hái.”
Chúng tôi thề thốt với nhau dưới bầu trời sao, bằng sự chân thành tuyệt đối của những tâm hồn chưa bị vẩn đục bởi những toan tính thiệt hơn. Chúng tôi không biết rằng, hàng rào đáng sợ nhất không phải là hàng rào gạch đá, mà là hàng rào trong tâm trí con người – thứ hàng rào mọc lên khi chúng ta bắt đầu biết phân biệt giữa "của tôi" và "của anh".
Nhiều năm sau, khi quay lại thăm làng, tôi thấy vườn ông Giáo giờ đã bị chia nhỏ thành những lô đất vuông vức. Cây thị cổ thụ năm xưa đã bị đốn hạ để nhường chỗ cho một ngôi nhà mái bằng sơn màu xám xịt. Ông Giáo cũng đã đi về phía bên kia của bầu trời sao từ lâu.
Tôi đứng trước cổng ngôi nhà mới, nhìn vào khoảng sân xi măng khô khốc. Không còn tiếng con Vện sủa, cũng chẳng còn mùi hương thị chín nồng nàn. Lòng tôi dâng lên một nỗi buồn tê tái. Hóa ra, lời thề không xây hàng rào năm xưa của chúng tôi đã bị thời gian đập tan tành.
Tôi chợt nhận ra, ông Giáo chính là người canh giữ cuối cùng của một kỷ nguyên vàng son – cái kỷ nguyên mà con người ta sống với nhau bằng sự thấu hiểu và bao dung, chứ không phải bằng những luật lệ khô khan. Ông đã dạy chúng tôi rằng, quả thị đẹp nhất không phải là quả thị nằm trong tay mình, mà là quả thị được tỏa hương trong một không gian tự do.
“Mùi ơi, mày đang nghĩ gì thế?”
Tiếng của thằng Tý vọng về từ miền ký ức. Tôi nhắm mắt lại, và bỗng thấy mình lại là cậu bé mười hai tuổi đang nấp sau hàng rào dâm bụt. Tôi thấy thằng Hải đang leo cây, thấy con Tủn đang nhử chó bằng xương lợn, và thấy ông Giáo đang mỉm cười sau làn kính cận.
Hóa ra, những quả thị của tuổi thơ chưa bao giờ mất đi. Chúng vẫn luôn chín vàng trong tâm hồn chúng tôi, tỏa hương mỗi khi chúng ta cảm thấy mệt mỏi với những bức tường bê tông của cuộc đời người lớn.
Quả thị của ông Giáo năm ấy không chỉ mang hương vị của mùa thu, mà nó mang cả hương vị của lòng nhân ái. Nó dạy tôi biết rằng, đôi khi sự trừng phạt tàn khốc nhất đối với một lỗi lầm chính là sự tha thứ chân thành. Và đôi khi, để nhìn thấy mặt trăng, người ta không cần phải leo lên tận ngọn cây thị, mà chỉ cần mở rộng lòng mình để đón nhận ánh sáng.
Tôi bước đi trên con đường làng đã được trải nhựa phẳng lì, lòng vẫn thầm cảm ơn ông Giáo – người "đứa trẻ già" duy nhất đã giúp chúng tôi giữ lại được một mảnh vườn không hàng rào trong tâm tưởng.
Những năm tháng đó, dù thiếu thốn đủ đường, nhưng chúng tôi đã được nuôi dưỡng bởi những con người như thế. Những người không dùng đồng hồ để đo thời gian, mà dùng nhịp đập của trái tim để cảm nhận cuộc sống.
Đêm nay, phố thị rực rỡ ánh đèn màu, nhưng tôi vẫn thấy bóng tối ở làng quê năm ấy đẹp hơn bội phần. Bởi trong bóng tối đó, chúng tôi đã học cách tìm thấy nhau, học cách sẻ chia những quả ổi xanh và những giấc mơ vàng như trái thị đầu mùa.
Tôi đưa tay lên mũi, dường như mùi hương thị chín năm nào vẫn còn vương vấn đâu đây, nhắc nhở tôi rằng: Dù cuộc đời có xây bao nhiêu hàng rào đi nữa, thì bên trong mỗi chúng ta vẫn luôn có một "đứa trẻ già" đang âm thầm tưới tắm cho những gốc thị của lòng trắc ẩn.
Mùa thu lại về, và tôi biết, ở đâu đó ngoài kia, những quả thị lại đang bắt đầu chuyển màu. Tôi mong rằng sẽ có những đứa trẻ khác, cũng dũng cảm vượt qua hàng rào để thấy rằng thế giới này vẫn còn nhiều điều diệu kỳ hơn cả những gì được ghi trong sách vở.
Và tôi mong, sẽ có thêm nhiều "ông Giáo" khác, để vương quốc của tuổi thơ không bao giờ bị biến mất hoàn toàn sau những bức tường gạch vô tri.