Nếu cuộc đời là một cuộc đua marathon, thì tivi chính là trạm dừng chân đầy cám dỗ với những ly nước ngọt mát lạnh, còn bài tập về nhà chính là con đường dốc đầy sỏi đá mà chúng tôi phải bò qua trong sự mệt mỏi. Trong ký ức của tôi, cái tivi cũ kỹ hiệu JVC đen trắng của nhà thằng Tí Sún có một ma lực khủng khiếp, một thứ bùa chú có thể khiến ba đứa trẻ hiếu động nhất xóm ngồi im phăng phắc suốt một giờ đồng hồ.
"Bi, Tí, Lan! Vào xem phim hoạt hình 'Hãy đợi đấy' này!"
Tiếng gọi của anh trai thằng Tí giống như tiếng kèn hiệu triệu. Chúng tôi vứt bỏ những chiếc diều đang dán dở, vứt bỏ những hòn bi đang bắn dở, và thậm chí vứt bỏ cả nỗi sợ hãi về những trang vở trắng tinh đang đợi ở nhà để lao vào căn phòng khách tối mờ.
Thế giới trong tivi là một nơi mà con sói luôn thất bại trước con thỏ thông minh, nơi mà màu sắc (dù chỉ là hai màu đen trắng trong tưởng tượng của chúng tôi) luôn rực rỡ hơn thực tại. Chúng tôi say mê theo dõi từng bước chạy của nhân vật, cười nắc nẻ trước những cú ngã oai oăm của gã sói ngốc nghếch. Trong những phút giây đó, bài toán cộng trừ lớp ba dường như thuộc về một thiên hà khác, một nơi tối tăm và buồn chán không ai muốn ghé thăm.
"Này, mày có nghĩ con sói kia bao giờ mới bắt được con thỏ không?" Tí Sún hỏi, mắt không rời khỏi màn hình đang nhiễu sóng loang lổ.
"Không bao giờ đâu." Tôi khẳng định. "Vì nếu bắt được thì phim hết mất, lấy gì cho mình xem?"
"Tớ thấy con thỏ đó cũng ác thật." Lan Điệu nhận xét. "Nó cứ trêu chọc con sói mãi, tớ thấy thương con sói hơn."
Nhưng cuộc vui nào cũng có hồi kết, và "hồi kết" của chúng tôi thường mang hình dáng một người lớn với gương mặt nghiêm nghị hiện ra ở cửa.
"Bi! Về nhà làm bài tập ngay! Mẹ bảo tối nay không xong bài là không được ăn cơm!"
Tiếng của mẹ tôi cắt ngang bản nhạc phim vui nhộn, giống như một xô nước lạnh dội thẳng vào đám lửa đang bùng cháy. Tôi lếch thếch bước về nhà, lòng tràn đầy một sự bất công sâu sắc. Tại sao người lớn lại tạo ra tivi rồi lại bắt trẻ con phải làm bài tập? Chẳng phải mục đích của tivi là để xem sao?
Ngồi vào bàn học, nhìn vào trang vở có những ô vuông đều chằn chặn, tôi thấy mình giống như một tù nhân đang phải thực hiện án phạt lao động khổ sai. Tại sao phải tính xem có bao nhiêu lít nước trong cái bể, khi mà tôi chỉ muốn biết con sói sẽ dùng kế gì tiếp theo? Tại sao phải tập viết những chữ "L", "H" ngay ngắn, khi mà đầu óc tôi đang bay bổng tận những cánh rừng xa xôi nơi có bầy gấu biết nhảy múa?
"Bài tập về nhà là để con giỏi hơn." Bố tôi nói khi thấy tôi đang ngồi vẽ hình con thỏ vào lề vở Toán.
"Giỏi hơn để làm gì hả bố? Để sau này con cũng phải ngồi làm việc giống bố và không được xem tivi à?"
Bố tôi khựng lại một chút. Có lẽ câu hỏi của tôi đã chạm vào một dây thần kinh nhạy cảm nào đó của sự trưởng thành. Bố ngồi xuống cạnh tôi, giọng bớt đi phần gay gắt:
"Giỏi hơn để con có quyền lựa chọn. Nếu con không làm bài tập, sau này con chỉ có thể nhìn người khác làm những điều thú vị. Nếu con học tốt, con có thể là người làm ra những bộ phim hoạt hình đó cho những đứa trẻ khác xem."
Lời của bố nghe có vẻ rất "người lớn" và có phần thuyết phục. Nhưng với một đứa trẻ tám tuổi, cái viễn cảnh "làm ra phim hoạt hình" ở tương lai xa xôi không thể nào bằng việc "được xem phim hoạt hình" ngay bây giờ. Chúng tôi sống bằng thực tại, còn người lớn sống bằng những lời hứa hẹn ở tương lai. Đó là lý do vì sao chúng tôi luôn cảm thấy mình bị thiệt thòi.
Tôi nhận ra rằng tivi hấp dẫn bởi nó mang lại cho chúng tôi những điều mà bài tập không có: sự bất ngờ, tiếng cười và sự tự do. Bài tập về nhà luôn có một đáp án duy nhất, một con đường duy nhất để đi đến kết quả. Nếu bạn làm khác đi, bạn bị điểm kém. Nhưng trong tivi, mọi thứ đều có thể xảy ra. Con thỏ có thể bay, con sói có thể biến hình, và chẳng ai bắt lỗi chúng vì đã không làm đúng theo sách giáo khoa.
Tivi là cánh cửa mở ra những khả năng vô tận, còn bài tập là cái lồng nhốt chúng tôi vào những quy tắc khô khan.
Lớn lên rồi, tôi thấy cái tivi bây giờ to hơn, mỏng hơn và có hàng nghìn kênh khác nhau. Nhưng lạ lùng thay, tôi không còn thấy nó hấp dẫn như cái JVC đen trắng ngày xưa nữa. Bây giờ, tivi lại trở thành một loại "bài tập về nhà" khác – nơi tôi phải theo dõi tin tức kinh tế, xem các chương trình tranh luận mệt mỏi và những quảng cáo đầy tính toán.
Còn "bài tập về nhà" của tôi lúc này là những bản báo cáo, những hợp đồng, những dự án dày cộm. Tôi vẫn ngồi vào bàn, vẫn nhìn vào những dòng chữ ngay ngắn, và vẫn cảm thấy mình như một tù nhân. Chỉ khác là bây giờ không còn mẹ đứng ở cửa nhắc nhở, mà là chính nỗi sợ hãi về sự thất bại và gánh nặng cơm áo gạo tiền đang thúc giục sau lưng.
Đôi khi, tôi ước gì có một người lớn nào đó hiện ra, kéo tôi khỏi đống hồ sơ này và bảo: "Thôi, nghỉ đi, vào xem hoạt hình với các bạn này!". Nhưng không có ai cả. Chúng ta đã trở thành những người lớn tự giam mình vào những bài tập không bao giờ có hồi kết.
Chúng ta say mê tivi ngày ấy vì chúng ta còn khả năng tưởng tượng. Chúng ta ghét bài tập vì chúng ta chưa hiểu rằng kỷ luật cũng là một loại sức mạnh. Nhưng giá như ngày ấy, bài tập về nhà không chỉ là những con số khô khan, mà là yêu cầu chúng tôi hãy quan sát màu của nắng hay đếm xem có bao nhiêu tiếng chim hót trong vườn, chắc chắn tôi sẽ là một học sinh xuất sắc nhất thế giới.
Bởi vì giáo dục thực sự không nằm ở việc nhồi nhét những câu trả lời có sẵn, mà là kích thích những câu hỏi từ sự tò mò. Tivi đã làm được điều đó, còn những cuốn sách giáo khoa năm ấy thì chưa.
Tôi nhìn con trai mình, nó cũng đang dán mắt vào màn hình máy tính bảng và bỏ dở bài tập tiếng Anh. Tôi định lên tiếng quát mắng theo đúng "quy trình" của một người bố, nhưng rồi tôi khựng lại. Tôi bước đến, ngồi xuống cạnh nó và hỏi: "Phim này có gì hay kể bố nghe với?". Thằng bé hào hứng kể về một thế giới kỳ diệu, và trong phút chốc, tôi thấy mình lại là cu Bi của ngày xưa, bỏ quên thế giới thực tại để bay vào những giấc mơ lấp lánh sắc màu.
Bài tập có thể chờ đến tối, nhưng khoảnh khắc được cùng con khám phá một niềm vui thì không. Bởi vì suy cho cùng, mục đích của việc học cũng chỉ là để hiểu rõ hơn về thế giới này, mà tivi – hay bất cứ điều gì khơi gợi cảm hứng – chính là một người thầy không cần bục giảng.