Ở cổng làng tôi có một cây đa già, mà theo lời ông nội, nó đã đứng đó từ khi cụ cố của tôi còn chưa biết thắt dây giày. Rễ đa không chỉ cắm sâu xuống đất mà còn buông thõng giữa không trung như những bộ râu dài của một vị tiên hiền triết đang trầm mặc suy tư. Dưới gốc đa ấy, đất đai không bằng phẳng như ngoài mặt đường. Nó nhấp nhô, đầy những hố trũng và những mảng rễ trồi lên tạo thành những ngăn kéo tự nhiên của lòng đất.
Với đám trẻ chúng tôi, gốc đa không phải là nơi để hóng mát. Đó là một khu di tích lịch sử chưa được khai quật. Chúng tôi tự gọi mình là những "nhà khảo cổ học chân đất", với dụng cụ là những mảnh sành vỡ và những chiếc que củi được mài nhọn.
"Hôm nay chúng ta sẽ tìm kiếm nền văn minh bị mất tích của bộ tộc Bi Ve," tôi dõng dạc tuyên bố, tay cầm một chiếc muỗng rỉ sét nhặt được ở bãi rác.
Thằng Tèo "Răng Sún" và Cái Tí gật đầu lia lịa. Chúng tôi bắt đầu đào bới một cách cẩn trọng. Công việc khảo cổ đòi hỏi sự kiên nhẫn cực độ, vì bạn không bao giờ biết được dưới lớp đất mùn kia là một kho báu hay chỉ là một cái nắp chai bia cũ.
"Này, nhìn xem! Tôi tìm thấy một mảnh gốm có hoa văn màu xanh này!" Cái Tí reo lên, tay giơ cao một mảnh bát vỡ.
Tôi tiến lại gần, nheo mắt quan sát như một chuyên gia thực thụ:
"Đây chắc chắn là mảnh bát của một vị vua thời cổ đại. Nhìn những đường vân này xem, nó kể về một trận chiến hào hùng chống lại... quân đoàn kiến lửa."
Tèo không chịu thua kém, nó hì hụi đào sâu hơn vào một hốc rễ. Bỗng nhiên, chiếc que của nó chạm vào một vật gì đó cứng và phát ra tiếng "cộc". Tim cả ba đứa đập liên hồi. Phải chăng là một hũ vàng? Hay là một thanh kiếm báu bị thời gian vùi lấp?
Khi lớp đất cuối cùng được gạt ra, hiện ra trước mắt chúng tôi là một chiếc hộp sắt bám đầy rỉ sét, nắp hộp đã bị méo mó. Tèo run rẩy mở nắp. Bên trong không có vàng bạc, cũng chẳng có kim cương. Chỉ có một vài viên bi thủy tinh đục mờ, một con tuấn mã bằng nhựa mất một chân, và một mẩu giấy đã ố vàng, mực nhòe nhoẹt không còn đọc được chữ.
Chúng tôi im lặng nhìn những "vật báu" ấy. Một nỗi buồn man mác xâm chiếm tâm trí tôi. Ai đã chôn giấu những thứ này? Một đứa trẻ nào đó của mười năm, hai mươi năm trước chăng? Đối với người lớn, đây chỉ là đống rác thải bị bỏ quên. Nhưng với chúng tôi, chiếc hộp này là một thông điệp từ quá khứ. Nó là minh chứng rằng trước chúng tôi, đã từng có những hiệp sĩ, những quân sư cũng từng ngồi đúng chỗ này, cũng từng mơ những giấc mơ giống hệt chúng tôi.
"Có lẽ người chủ của chiếc hộp này đã lớn lên và quên mất nó rồi," Tèo bùi ngùi nói, tay xoa xoa con ngựa nhựa mất chân.
"Lớn lên đáng sợ vậy sao? Phải vứt bỏ cả những người bạn của mình vào lòng đất?" Cái Tí hỏi, giọng nó run run như sắp khóc.
Tôi nhìn lên tán đa rộng lớn che khuất cả bầu trời. Cây đa đã chứng kiến bao nhiêu chiếc hộp như thế này bị chôn xuống, và bao nhiêu đứa trẻ đã rời đi mà không bao giờ quay lại nhặt chúng? Người lớn thường bảo họ bận tâm về những thứ quan trọng hơn. Nhưng có thứ gì quan trọng hơn tình bạn với một con ngựa nhựa hay sự kiêu hãnh của một viên bi thủy tinh màu hổ phách?
"Chúng ta sẽ không như họ," tôi khẳng định chắc nịch. "Chúng ta sẽ chôn thêm một thứ của chúng ta vào đây, để sau này khi quay lại, chúng ta sẽ biết mình là ai."
Thế là, cuộc khảo cổ biến thành một buổi lễ ký thác tâm tình. Tèo bỏ vào hộp một chiếc răng sữa nó vừa rụng sáng nay – "để làm bằng chứng cho sự trưởng thành". Cái Tí bỏ vào một sợi dây ruy băng màu hồng mà nó yêu nhất. Còn tôi, tôi bỏ vào một mẩu bút chì đã mòn vẹt, thứ đã cùng tôi vẽ nên những bản đồ vương quốc tưởng tượng.
Chúng tôi lấp đất lại, nén thật chặt và đặt một viên đá to lên trên làm dấu. Khi đứng dậy phủi bụi trên quần áo, tôi cảm thấy mình vừa thực hiện một bản giao kèo với thời gian. Chúng tôi gửi lại đây một phần linh hồn mình, gửi lại đây sự ngây thơ và lòng tin tuyệt đối vào những điều kỳ diệu, để khi cuộc đời ngoài kia có làm chúng tôi mỏi mệt, chúng tôi vẫn biết rằng mình có một "kho báu" đang đợi dưới gốc đa già.
Người lớn đi ngang qua, thấy ba đứa trẻ đứng nghiêm trang dưới gốc cây, họ xì xào: "Lũ trẻ này lại bày trò gì đây?". Họ không hiểu. Họ đã đánh mất bản đồ dẫn đến những chiếc hộp sắt của chính mình từ lâu lắm rồi. Họ đi tìm vàng, tìm danh vọng, tìm những thứ lấp lánh nhưng lạnh lẽo, mà quên mất rằng kho báu thực sự nằm ở sự gắn kết với bản thể trẻ thơ đang bị vùi lấp dưới lớp bụi của trách nhiệm.
Chiều hôm đó, khi nắng quái rải những vệt vàng vọt trên cánh đồng, tôi thấy ông nội đi dạo ngang qua gốc đa. Ông dừng lại, chạm tay vào lớp vỏ xù xì của cây, ánh mắt xa xăm.
"Ông ơi, ông có từng chôn gì dưới gốc cây này không?" tôi chạy lại hỏi.
Ông nội nhìn tôi, nụ cười ẩn hiện trong chòm râu bạc:
"Ông không chôn đồ chơi, Bin ạ. Ông chôn những tiếng thở dài của tuổi trẻ và những lời hứa chưa thực hiện được. Cây đa này tốt bụng lắm, nó giữ hộ tất cả mà không bao giờ phàn nàn."
Tôi nắm lấy bàn tay nhăn nheo của ông, cảm thấy một sợi dây liên kết vô hình giữa ba thế hệ. Hóa ra, gốc đa không chỉ là bảo tàng của trẻ con, mà còn là nơi lưu trữ những mảnh vỡ tâm hồn của người lớn. Sự khác biệt chỉ là chúng tôi chôn hy vọng, còn họ chôn những nuối tiếc.
Tôi thầm hứa, khi tôi già như ông nội, tôi sẽ quay lại đây, không phải để chôn thêm một tiếng thở dài, mà để đào lên cái hộp sắt rỉ sét kia, để thấy lại chiếc răng sún của Tèo, sợi dây hồng của Tí và mẩu bút chì của mình. Để khi đó, tôi có thể mỉm cười và nói với đứa trẻ tám tuổi trong tôi rằng: "Cảm ơn em vì đã giữ gìn kho báu này thật tốt."
Cây đa vẫn đứng đó, lặng lẽ đưa những bộ rễ dài chạm vào lòng đất, như thể đang vỗ về những bí mật mà chúng tôi vừa ký thác. Gió thổi qua lá, tạo nên những âm thanh rì rào, có lẽ là tiếng cười của những "nhà khảo cổ" thế hệ trước đang cổ vũ cho chúng tôi. Và tôi biết, dù mai này chúng tôi có đi đâu, gốc đa này vẫn sẽ là điểm khởi đầu và cũng là điểm quay về duy nhất không cần vé khứ hồi.