Trong thế giới tuổi thơ của tôi, có những thứ báu vật không nằm trong rương hòm khóa kỹ, cũng chẳng phải là những món đồ chơi đắt tiền mua từ phố huyện. Báu vật ấy nằm ngay dưới đáy chiếc nồi gang đen nhẻm, ám muội than của mẹ. Đó là món cơm cháy — thứ quà tặng tuyệt diệu nhất mà ngọn lửa già và hạt gạo mới đã chắt chiu dành tặng cho những đứa trẻ quê nghèo.
Mỗi chiều, khi nắng bắt đầu lùi dần sau rặng tre già, để lại những vệt dài màu mỡ gà trên sân, tôi lại quanh quẩn bên chân mẹ để chờ đợi một "nghi thức" quen thuộc. Mẹ tôi nấu cơm bằng chiếc nồi gang đúc dày cộp, loại nồi mà bố Thạch bảo "có dùng cả đời cũng không thủng". Để có được mẻ cơm cháy ngon, mẹ phải vô cùng khéo léo trong việc "giữ lửa". Khi nồi cơm vừa cạn nước, mùi thơm của gạo tám mới bắt đầu bay lên ngào ngạt, mẹ sẽ chắt bớt nước cơm ra một chiếc bát sứ.
Thứ nước cơm trắng đục, đặc sánh ấy chính là thức uống "thần thánh" của tôi. Mẹ thường cho thêm một chút đường vàng hoặc vài hạt muối, khuấy đều rồi đưa cho tôi. Tôi bưng bát nước cơm nóng hổi, húp một ngụm, vị ngọt thanh tao lan tỏa khắp cơ thể, cảm giác như bao nhiêu mệt mỏi sau một buổi trưa nắng cháy đều tan biến. Nhưng đó mới chỉ là màn dạo đầu cho "bữa tiệc" thực sự dưới đáy nồi.
Mẹ vùi thêm vài thanh củi gộc vào bếp, để ngọn lửa liu riu vây quanh đáy nồi gang. Đây là lúc quan trọng nhất. Nếu lửa quá to, cơm sẽ cháy đen và đắng; nếu lửa quá nhỏ, cơm chỉ dai mà không giòn. Mẹ ngồi đó, đôi mắt nheo lại vì khói, đôi tay gầy guộc thỉnh thoảng lại xoay nhẹ chiếc nồi để nhiệt lan tỏa đều. Mùi thơm lúc này bắt đầu thay đổi, không còn là mùi lúa mới thanh khiết nữa mà chuyển sang mùi thơm nồng nàn, hơi khét nhẹ nhưng cực kỳ kích thích vị giác.
Khi mẹ nhấc nồi cơm ra khỏi bếp, tôi nín thở chờ đợi. Mẹ dùng chiếc môi gỗ xới lớp cơm trắng ngần phía trên ra bát cho bố và tôi. Càng xuống gần đáy, lớp cơm càng trở nên chắc chắn. Cuối cùng, mẹ dùng một chiếc muỗng sắt, khéo léo lách vào mép nồi. Một tiếng "rắc" giòn tan vang lên nghe thật vui tai. Một mảng cơm cháy lớn, vàng ruộm như mật ong, cong tròn theo hình dáng đáy nồi được cạy lên nguyên vẹn.
"Đây, phần của anh em con đây," mẹ cười, chia mảng cơm cháy ra làm đôi cho tôi và thằng Cò.
Tôi cầm miếng cơm cháy còn nóng hổi, thổi phù phù rồi cắn một miếng thật lớn. Tiếng "rộp rộp" vang lên trong khoang miệng. Ôi, cái vị giòn tan của lớp vỏ ngoài, quyện với cái dẻo thơm còn sót lại của vài hạt gạo chưa kịp khô hẳn, tạo nên một sự bùng nổ hương vị. Nhưng tuyệt vời nhất phải là khi cơm cháy được chấm với bát kho quẹt đen nhánh của mẹ.
Bát kho quẹt ấy là sự tổng hòa của nước mắm cốt đậm đà, đường đen, hành tím phi thơm và đặc biệt là những miếng tóp mỡ béo ngậy. Những miếng tóp mỡ được mẹ thắng kỹ cho đến khi vàng giòn, khi kho chung với mắm, chúng thấm đẫm vị mặn ngọt, ăn vào vừa dai vừa béo. Tôi quết một miếng cơm cháy thật đậm vào nước kho quẹt, đưa lên miệng. Vị mặn, vị ngọt, vị cay nồng của tiêu và cái béo ngậy của mỡ lợn hòa quyện với cái giòn của gạo cháy... Tất cả tạo thành một thứ phong vị dân dã mà sang trọng đến lạ kỳ.
Thằng Cò ăn nhanh như sáo, miệng vừa nhai vừa lúng búng: "Ngon quá Tí ơi, ước gì ngày nào mẹ mày cũng cho cơm cháy cháy thật dày nhỉ!". Tôi chỉ biết gật đầu lia lịa, lòng tràn đầy một niềm hạnh phúc giản đơn. Những lúc ấy, tôi quên bẵng đi cái nắng rát bỏng của buổi chiều đi chăn trâu, quên cả những vết xước rướm máu do cỏ sắc cứa vào chân. Mọi gian khổ của cuộc sống dường như dừng lại bên ngoài cánh cửa gian bếp nhỏ này.
Nhìn mẹ ngồi lặng lẽ ăn bát cơm trắng với chút rau muống luộc, nhường toàn bộ phần "báu vật" cho chúng tôi, tôi chợt thấy mũi mình cay cay. Sau này lớn lên, tôi mới hiểu rằng miếng cơm cháy ấy không chỉ ngon vì lửa, vì gạo, mà nó ngon vì cái tâm tình của người nhóm bếp. Mẹ đã dành những gì tinh túy nhất, ngọt ngào nhất của hạt ngọc trời để nuôi lớn tâm hồn chúng tôi.
Cho đến tận bây giờ, khi đã đi qua bao nhiêu miền đất, nếm trải đủ loại sơn hào hải vị ở những nhà hàng sang trọng, tôi vẫn không thể nào tìm thấy lại được vị giòn tan của mảng cơm cháy nồi gang năm ấy. Bởi vì thứ hương vị đó không thể mua bằng tiền, nó là hương vị của tình yêu thương, của sự hy sinh thầm lặng dưới mái nhà tranh lợp lá cọ, nơi có người mẹ tảo tần vẫn luôn đợi tôi về bên bếp lửa hồng.
Miếng cơm cháy đáy nồi ngày ấy, với tôi, mãi mãi là báu vật vô giá của một thời tuổi thơ nghèo khó mà kiêu hãnh.