Nếu làng quê là một cuốn sách cũ kỹ, thơm mùi giấy mục và nắng hanh, thì cây đa đầu làng chính là trang bìa trang trọng và bí ẩn nhất. Đó không chỉ là một cái cây; đó là một thực thể sống vĩ đại, một gã khổng lồ già nua với bộ rễ xù xì, đâm sâu vào lòng đất như những cánh tay hộ pháp đang ôm lấy linh hồn của cả xóm nhỏ. Người lớn đi xa về, chỉ cần nhìn thấy tán đa xanh rì hiện ra ở phía chân trời là biết mình đã chạm tay vào hơi ấm của nhà. Còn với lũ trẻ chúng tôi, cây đa là nơi trú ngụ của những câu chuyện thần tiên, và cả những nỗi sợ hãi ngọt ngào về một thế giới vô hình nào đó.
Vào những đêm trăng khuyết, khi ánh sáng chỉ vừa đủ để tô đậm những hình thù kỳ dị của cành lá, chúng tôi thường rủ nhau ra ngồi dưới gốc đa. Không gian ở đây luôn mát hơn bất cứ nơi nào khác, một cái mát lạnh sâu từ bên trong, quyện với mùi hăng hắc của vỏ cây già và mùi ngai ngái của những quả đa chín rụng đầy trên thảm cỏ.
"Tí ơi, mày có nghe thấy tiếng gì không?"
Thằng Mập thì thầm, giọng nó run bần bật như tiếng lá tre gặp gió. Nó ngồi co rúm lại, hai tay ôm chặt cái bụng mỡ, mắt nhìn chăm chằm vào một cái hốc cây tối om.
"Tiếng gì là tiếng gì? Tiếng gió thổi qua kẽ lá chứ gì nữa. Mày đúng là nhát như thỏ đế!"
Tôi mạnh miệng đáp trả, dù thực lòng, cái xương sống của tôi cũng đang rân rân khi nhìn thấy những sợi rễ phụ của cây đa rủ xuống lòa xòa, trông chẳng khác nào những mái tóc dài của một bà tiên đang cúi xuống nhìn chúng tôi. Con Tí Sún ngồi cạnh, tay nó bận rộn thắt một chiếc nhẫn bằng cỏ mần trầu, vẻ mặt bình thản lạ kỳ.
"Ông nội tao bảo, cây đa này có từ hồi cụ cố của cụ nội còn bé tí. Mỗi cái rễ rủ xuống là một kỷ niệm của người làng gửi gắm vào đấy. Đêm đến, khi mọi người đi ngủ, cái cây mới bắt đầu kể lại những chuyện ấy cho nhau nghe."
Lời của con Tí Sún làm không khí xung quanh bỗng chốc trở nên huyền bí. Chúng tôi im lặng, nín thở để lắng nghe "tiếng nói" của cái cây. Quả thật, giữa cái tĩnh lặng của đêm thôn quê, tiếng lá xào xạc không còn đơn thuần là âm thanh vật lý nữa. Nó rì rầm, khi bổng khi trầm, giống như hàng ngàn tiếng thì thầm của những thế hệ đã từng ngồi dưới gốc cây này để tránh nắng, để hẹn hò, hay để chia tay nhau đi ra chiến trận.
"Tao thấy... hình như cái cây đang thở." – Thằng Mập lẩm bẩm, mắt nó vẫn không rời khỏi những cành cây uốn lượn.
Người lớn thường răn đe chúng tôi không được leo trèo lên cây đa vào buổi tối, vì đó là "nhà của các vị thần". Nhưng với trí tưởng tượng của một đứa trẻ, "vị thần" không phải là một ông lão râu dài đáng sợ, mà có lẽ là một linh hồn dịu dàng luôn canh giữ cho giấc ngủ của xóm làng. Chúng tôi tin rằng, chừng nào cây đa còn đứng đó, thì dòng sông vẫn sẽ chảy hiền hòa và những mùa lúa vẫn sẽ vàng óng mỗi độ thu về.
"Này, nếu cái cây biết nói thật, nó sẽ nói gì với mình nhỉ?" – Tôi đặt câu hỏi cho cả bọn.
"Nó sẽ bảo: 'Này thằng Tí, sao mày hay trốn ngủ trưa thế?'" – Thằng Mập nhanh nhảu đáp, làm cả đám cười rúc rích.
"Còn tao nghĩ nó sẽ nói rằng nó rất buồn vì bây giờ chẳng còn ai mang nước trà ra đây mời nó nữa." – Con Tí Sún thở dài. – "Hồi xưa bà tao bảo, dưới gốc đa này lúc nào cũng có một cái chõng tre và ấm trà xanh cho khách bộ hành. Bây giờ người ta toàn phóng xe máy vèo qua, chẳng ai thèm dừng chân lại để hỏi thăm cái cây lấy một lời."
Câu nói của con Tí Sún khiến tôi chợt buồn. Sự thay đổi của thời gian là một thứ gì đó vô hình nhưng lại có sức công phá thật mạnh mẽ. Những chiếc xe máy mang theo sự ồn ào và vội vã đã dần tước đi cái không gian tĩnh mịch của gốc đa. Người ta bắt đầu coi cái cây như một cột mốc chỉ đường hơn là một người bạn già. Nhưng với chúng tôi, cây đa vẫn là một vương quốc riêng biệt, nơi mà mỗi vết sẹo trên thân cây đều là một bí mật cần được khám phá.
Đêm dần về khuya, sương bắt đầu xuống, mang theo cái vị lành lạnh của hơi đất. Từ phía đầu làng, bóng một người đàn ông lững thững đi tới. Đó là bác Ba "mù", người không nhìn thấy ánh sáng nhưng lại có đôi tai nhạy bén hơn bất cứ ai trong vùng. Bác luôn đi bộ ra gốc đa mỗi tối, ngồi xuống chiếc rễ to nhất và bắt đầu kéo cây nhị.
Tiếng nhị của bác Ba vang lên giữa đêm khuya, nghe da diết và buồn đến nao lòng. Nó len lỏi qua từng kẽ lá, bay cao lên tận ngọn đa rồi hòa vào gió. Âm thanh ấy giống như lời tự sự của một người đã chứng kiến hết thảy những thăng trầm của mảnh đất này qua bóng tối.
"Chào các cháu nhỏ. Đêm hôm không về ngủ mà lại ra đây nghe cây kể chuyện à?" – Bác Ba dừng tay cung, cất tiếng hỏi mà không cần nhìn về phía chúng tôi.
"Bác Ba ơi, sao bác biết chúng cháu ở đây?" – Thằng Mập ngạc nhiên.
Bác Ba cười, nụ cười hiền hậu trên khuôn mặt khắc khổ:
"Bác nghe thấy tiếng tim các cháu đập đấy chứ. Tim trẻ con nó đập rộn ràng như tiếng trống hội, khác hẳn với tiếng tim mệt mỏi của người lớn."
Bác ngồi xuống cạnh chúng tôi, tay vuốt ve thân cây nhị đã bóng loáng nhựa thời gian.
"Các cháu ạ, cái cây này nó không nói bằng lời đâu. Nó nói bằng hơi ấm của vỏ cây, bằng mùi hương của quả chín và bằng cả sự che chở. Người ta cứ mải đi tìm những điều lớn lao ở tận phương trời nào, mà quên mất rằng sự bình yên nhất lại nằm ở chính cái bóng mát mà mình đang ngồi đây."
Bác lại bắt đầu kéo nhị. Lần này, giai điệu nghe vui tươi hơn, giống như tiếng nước suối chảy hay tiếng chim hót gọi bầy. Bác bảo, mỗi loại cây đều có một bản nhạc riêng. Cây tre thì có tiếng sáo vi vu, cây chuối có tiếng trống lạch bạch khi trời mưa, còn cây đa là một dàn nhạc giao hưởng đại tài.
"Bác Ba này, sao bác không về thị trấn sống với anh con cả cho sướng? Ở đây khổ, đêm hôm lại thui thủi một mình." – Tôi hỏi, nhớ đến lời bàn tán của mẹ chiều nay.
Bác Ba im lặng một hồi lâu, tay cung vẫn nhịp nhàng:
"Thị trấn có đèn điện sáng choang, có nhà tầng cao vút, nhưng ở đó không có mùi đất sau cơn mưa, cũng không có cái cây đa già này để bác trò chuyện. Người ta có thể mù đôi mắt, nhưng không được phép để lòng mình mù mịt với cội nguồn, cháu ạ."
Tôi nhìn bác Ba, rồi nhìn cây đa. Trong bóng đêm, dường như cái cây và người đàn ông ấy đã hòa làm một. Cả hai đều già nua, đều thầm lặng và đều mang trong mình một sức mạnh bền bỉ mà lũ trẻ chúng tôi chưa thể nào hiểu hết được.
Cuộc trò chuyện dưới gốc đa đêm ấy giống như một buổi học về lòng biết ơn. Chúng tôi nhận ra rằng, vẻ đẹp của làng quê không nằm ở sự hào nhoáng, mà nằm ở những thứ bình dị nhất, ở những cái bóng mát mà chúng ta thường coi là hiển nhiên.
"Thôi, muộn rồi, các cháu về đi kẻo bố mẹ mong. Nhớ nhé, dù đi đâu xa, cũng đừng bao giờ quên cái mùi của đất mẹ dưới gốc đa này." – Bác Ba vẫy tay từ biệt chúng tôi.
Chúng tôi bước đi trên con đường đất, bóng của cây đa đổ dài phía sau như một cái ôm tiễn biệt. Thằng Mập hôm nay không còn sợ ma nữa, nó đi hiên ngang, miệng lẩm nhẩm một giai điệu nhị của bác Ba. Con Tí Sún thì cứ nhìn mãi chiếc nhẫn cỏ trên tay, chắc nó đang thầm hứa với cái cây một điều gì đó.
Về đến gần nhà, mùi khói bếp đêm – thứ khói từ những đống rấm lá đa mà người ta đốt để xua muỗi – bay vào cánh mũi. Cái mùi nồng nồng, ấm áp ấy làm tôi thấy yêu căn nhà nhỏ của mình hơn bao giờ hết. Tôi thấy bố vẫn ngồi ngoài hiên, ánh đèn dầu hắt bóng ông lên bức tường vôi trắng.
"Đi đâu mà giờ mới về? Lại ra gốc đa nghe bác Ba kéo nhị hả?" – Bố hỏi, giọng trầm trầm nhưng không có vẻ gì là mắng mỏ.
"Vâng ạ. Bố ơi, cây đa nhà mình có từ bao giờ hả bố?"
Bố đặt chén trà xuống, nhìn ra phía đầu làng:
"Nó có từ lâu lắm rồi, từ khi bố còn nhỏ hơn cả con bây giờ. Ông nội con bảo, cái cây ấy là cột mốc của lòng người. Chừng nào nó còn xanh, thì làng mình vẫn còn tình nghĩa."
Tôi trèo lên giường, nằm lắng nghe tiếng gió thổi qua rặng tre. Trong đầu tôi hiện ra hình ảnh những hạt mầm đa nhỏ xíu, đã phải chiến đấu bao nhiêu năm mới trở thành một gã khổng lồ che chở cho cả một ngôi làng. Sự trưởng thành của cái cây cũng giống như sự trưởng thành của con người, cần có thời gian, cần có sự nhẫn nại và cả sự bao dung của đất mẹ.
Đêm thôn quê tĩnh lặng đến mức tôi có thể nghe thấy tiếng một quả đa chín rụng xuống mái tôn của nhà hàng xóm – một tiếng "bộp" khô khốc nhưng đầy sức sống. Tôi chợt hiểu ra lời bác Ba nói, rằng cái cây đang kể chuyện. Nó kể về những mùa màng, về những cuộc đời, và về cả những đứa trẻ đang lớn lên dưới bóng mát của nó.
Tôi nhắm mắt lại, cảm thấy mình như một chiếc lá nhỏ trên tán đa đại thụ ấy, được nâng niu và bảo vệ. Ngày mai, chúng tôi sẽ lại ra đó, lại bày trò chơi đồ hàng dưới gốc cây, lại tranh nhau những quả đa chín vàng. Nhưng tôi biết, trong lòng mình đã có một sự thay đổi nhỏ. Tôi sẽ không chỉ nhìn cây đa như một nơi để chơi, mà như một người thầy già đang dạy tôi về cách cắm rễ thật sâu vào cuộc đời để không bị những cơn gió của sự vội vã cuốn đi.
Gió vẫn mang mùi đất mẹ vào phòng, mang theo cả tiếng nhị xa xăm của bác Ba và tiếng rì rầm của tán đa cổ thụ. Thế giới người lớn ngoài kia có thể đang xoay chuyển chóng mặt với những "đổi mới" và "thành phố", nhưng ở đây, dưới bầu trời đầy sao này, thời gian vẫn chảy trôi chậm rãi như dòng nhựa trong thân cây đa già.
Tuổi thơ của tôi bọc trong bóng mát của tán đa, ngọt lịm như vị mật của quả chín và bền bỉ như những sợi rễ phụ đang bám chặt vào lòng đất quê hương.