Trước khi cái ngày định mệnh đó diễn ra, thế giới của tôi là một đại dương không biên giới. Biên giới của tôi là hàng rào dâm bụt, là gốc cây khế, là đống cát của ông Cẩn và những khu vườn bí mật mà chỉ cần bò qua một khe hở là có thể chạm tới thiên đường. Nhưng rồi, vào một buổi sáng mùa thu khi gió heo may bắt đầu chớm lạnh trên những ngọn tre, mẹ tôi lôi từ trong tủ ra một bộ quần áo phẳng phiu đến mức đáng sợ. Đó là một chiếc áo sơ mi trắng tinh khôi và chiếc quần đùi xanh đen có nếp gấp sắc lẹm như lưỡi dao.
"Hôm nay con đi khai giảng," mẹ nói, giọng đầy vẻ tự hào nhưng với tôi, nó nghe như một bản án trục xuất khỏi vương quốc tự do.
Tôi nhìn bộ đồng phục với vẻ nghi ngại. Trong thế giới của tôi, quần áo càng bẩn, càng rách thì càng chứng tỏ chủ nhân của nó là một chiến binh dũng cảm. Bộ đồ này quá sạch, quá ngăn nắp, nó như một lời cảnh báo rằng từ nay tôi sẽ phải học cách ngồi im một chỗ, học cách giữ mình sạch sẽ và học cách trở thành một "con ngoan trò giỏi" – một khái niệm mà tôi luôn thấy mâu thuẫn với việc bắt chuồn chuồn ngô.
"Mẹ ơi, con không đi có được không? Con thấy mình vẫn chưa đủ lớn để hiểu được cái bảng đen nó nói gì đâu ạ."
Mẹ không trả lời, chỉ dùng cái lược chải lại mái tóc bù xù của tôi cho đến khi nó vào nếp một cách gượng ép. Bố đứng bên cạnh, thắt lại chiếc khăn quàng đỏ cho chị Thư, rồi nhìn tôi nháy mắt.
"Đi đi con trai. Trường học là nơi con sẽ học được cách chinh phục những đống cát còn to hơn đống cát nhà ông Cẩn nhiều."
Tôi lủi thủi bước ra cổng. Thằng Tí Sún cũng đã đứng đó, nó trông thật thảm hại trong bộ đồng phục rộng thùng thình, cái cổ áo quá cao khiến nó cứ phải rướn người lên để thở. Cái Tí Điệu thì khác, nó trông như một con búp bê bằng sứ với chiếc cặp sách mới tinh có hình công chúa. Ba đứa chúng tôi bước đi trên con đường làng quen thuộc, nhưng hôm nay con đường bỗng trở nên lạ lẫm. Những con bướm vẫn bay lượn trên rặng cúc tần, nhưng chúng tôi không được phép đuổi theo. Tiếng chim sẻ vẫn líu lo, nhưng chúng tôi phải giữ im lặng để lắng nghe tiếng trống trường đang vọng lại từ xa.
Ngôi trường tiểu học hiện ra sau những rặng nhãn già. Nó không giống như tôi tưởng tượng. Nó là một dãy nhà sơn vàng với những cánh cửa sổ xanh ngắt, và ở giữa sân là một cột cờ cao vút với lá cờ đỏ sao vàng đang tung bay. Hàng trăm đứa trẻ khác cũng đang đứng đó, đứa thì háo hức, đứa thì mếu máo ôm chặt lấy chân mẹ như thể sắp bị đưa đi lưu đày.
Tiếng trống trường vang lên: Tùng! Tùng! Tùng!
Mỗi tiếng trống như một nhát búa nện vào trái tim bé bỏng của tôi. Chúng tôi được xếp thành hàng lối, tay trong tay bước vào lớp. Lớp học của tôi là một căn phòng rộng, có mùi của gỗ mới, mùi của vôi ve và mùi của những cuốn sách vừa được bóc nhãn. Và ở đó, ngay chính giữa bức tường phía trước, là cái bảng đen khổng lồ.
Đối với một đứa trẻ vừa bước chân vào lớp một, cái bảng đen không đơn thuần là một công cụ dạy học. Nó là một thực thể quyền lực, một tấm gương đen ngóm chứa đựng tất cả những kiến thức huyền bí của nhân loại mà chúng tôi bắt buộc phải giải mã. Cô giáo – một người phụ nữ có giọng nói dịu dàng nhưng đôi mắt thì cực kỳ tinh tường – bước lên bục giảng. Cô cầm một viên phấn trắng, khẽ gõ lên bảng.
"Chào các con. Từ hôm nay, đây sẽ là ngôi nhà thứ hai của các con."
Tôi nhìn xung quanh. Thằng Tí Sún ngồi ngay cạnh tôi, nó đang mải mê dùng ngón tay cậy một vết nứt trên mặt bàn gỗ. Cái Tí Điệu ngồi phía trên, lưng thẳng tắp như một cái thước kẻ. Thế giới bên ngoài cửa sổ vẫn hiện ra với những tán lá xanh và nắng vàng, nhưng giờ đây nó đã bị ngăn cách bởi những khung cửa sổ sắt. Cả thế giới rộng lớn của tôi bỗng chốc thu bé lại, gói gọn trong cái bảng đen và những trang vở ô ly.
"Bây giờ, chúng ta sẽ học chữ cái đầu tiên," cô giáo nói và bắt đầu vẽ một vòng tròn lên bảng. "Đây là chữ O. Các con đọc theo cô: O!"
"Oooooo!" Cả lớp đồng thanh hét lên như một bầy chim non.
Tôi nhìn chữ O trên bảng. Nó giống quả trứng cá. Nó cũng giống viên bi ve của tôi. Nó giống cả cái miệng của thằng Tí Sún lúc nó ngạc nhiên. Hóa ra, kiến thức không phải là cái gì đó quá xa vời, nó chỉ là sự gọi tên lại những thứ chúng ta đã thấy, nhưng bằng một ngôn ngữ trang trọng hơn.
Giờ ra chơi đầu tiên là một sự bùng nổ của tự do bị kìm nén. Vừa nghe tiếng chuông, lũ trẻ chúng tôi lao ra sân như một bầy ong vỡ tổ.
"Này Mùi, tao thấy học cũng không đến nỗi nào," thằng Tí Sún vừa nhai mẩu bánh mì vừa nói. "Ít ra thì ở đây không có con ngỗng của bà Năm."
"Nhưng tao thấy gò bó quá," tôi than thở, nhìn xuống chiếc áo trắng đã bắt đầu có vài vết mực tím. "Tao thèm được trèo lên cây nhãn kia xem có tổ chim không."
"Mày mà trèo là cô giáo phạt đấy," cái Tí Điệu chen ngang, nó đang cầm một chiếc gương nhỏ để kiểm tra xem cái cặp tóc có bị lệch không. "Cô giáo bảo ở trường phải giữ kỷ luật. Kỷ luật là... là không được làm những gì mình thích."
Tôi lặng người trước định nghĩa về kỷ luật của cái Tí Điệu. Nếu đúng như thế, thì trường học chẳng phải là một nơi để "chinh phục" như lời bố nói, mà là một nơi để "thuần hóa". Chúng tôi đang bị thuần hóa để trở thành những người lớn tương lai – những người luôn đi đúng hàng, nói đúng giọng và nghĩ đúng hướng.
Tôi nhìn ra phía sau trường, nơi có một hàng rào thưa. Phía sau đó là cánh đồng lúa đang thì con gái, xanh mướt và mênh mông. Tôi chợt nhận ra rằng, từ khoảnh khắc bước vào lớp học, tôi đã chính thức bước qua một ranh giới. Một bên là sự hồn nhiên vô định, một bên là sự khuôn thước có mục đích. Cái bảng đen kia chính là tấm màn chắn giữa hai thế giới đó. Trên cái bảng đen, cô giáo vẽ ra những con đường, những con số, nhưng cô không vẽ ra được mùi của đất sau cơn mưa hay cảm giác hồi hộp khi rình bắt một con dế mèn.
Người lớn thường nói "đi học là hạnh phúc". Nhưng tôi thấy người lớn thường nói dối để an ủi trẻ con. Hạnh phúc của trẻ con là được chạy nhảy, được làm sai và được cười đùa mà không cần lý do. Còn ở đây, ngay cả việc cười cũng phải có thời điểm.
Buổi học đầu tiên kết thúc bằng một bài tập viết. Cô giáo yêu cầu chúng tôi viết lại chữ O vào vở. Tôi cầm chiếc bút máy, ngón tay run rẩy. Mực tím lem ra tay, lem cả vào trang giấy trắng tinh. Tôi cố gắng vẽ một vòng tròn thật đẹp, nhưng kết quả là một hình thù méo mó, trông giống một quả khoai tây bị hỏng hơn là một chữ cái.
Tôi nhìn sang vở của thằng Tí Sún. Nó còn tệ hơn. Nó đã làm rách cả trang giấy vì tì bút quá mạnh. Chỉ có cái Tí Điệu là viết rất đẹp, những chữ O của nó tròn trịa và đều đặn như những hạt cườm.
"Mùi ơi, tao thấy chữ O này khó hơn bắt chuồn chuồn nhiều," thằng Tí thì thầm, mặt nó nhăn nhó.
"Tại sao chúng mình phải viết nó tròn thế nhỉ? Quả trứng cá ngoài đời đâu có quả nào tròn xoe như thế đâu?" Tôi thắc mắc.
Cô giáo đi ngang qua, thấy chúng tôi đang thì thầm, cô dừng lại và mỉm cười. Cô không mắng, cô chỉ cầm lấy tay tôi, nhẹ nhàng dìu những nét bút đầu tiên.
"Chữ viết phản chiếu tâm hồn con ạ. Nếu con kiên nhẫn với từng nét chữ, con sẽ học được cách kiên nhẫn với cuộc đời."
Tôi nhìn vào mắt cô. Đôi mắt ấy không giống mắt của người lớn thường ngày, nó không chứa đựng sự lo toan về tiền bạc hay giá hành. Nó chứa đựng một sự hy vọng lấp lánh. Và lúc đó, tôi chợt hiểu ra lời bố nói. Chinh phục cái bảng đen không phải là để trở thành một người khác, mà là để có thêm một đôi mắt mới để nhìn thế giới.
Khi buổi học kết thúc, tôi bước ra khỏi cổng trường. Mẹ đã đứng đợi sẵn ở đó. Mẹ nhìn thấy vết mực tím trên má tôi và chiếc áo sơ mi đã nhăn nhúm, mẹ không mắng mà chỉ cười.
"Thế nào, ngày đầu tiên làm 'người lớn' có mệt không con?"
"Con không làm người lớn đâu mẹ. Con chỉ làm học sinh thôi."
Mẹ nắm tay tôi dắt về. Trên đường về, tôi thấy con Vàng đang nằm chờ ở đầu ngõ. Nó vẫy đuôi đón tôi như thể tôi vừa trở về từ một cuộc viễn chinh xa xôi. Tôi chạy lại ôm lấy cổ nó, mùi lông của nó vẫn thơm mùi nắng và mùi bụi đường.
"Vàng ơi, hôm nay tao học được chữ O rồi. Nó giống cái mắt của mày lắm!"
Con Vàng "Gâu" một tiếng, có lẽ nó đang cười nhạo cái sự học hành của tôi. Nó chẳng cần biết chữ O là gì mà vẫn sống hạnh phúc đấy thôi.
Tối hôm đó, tôi ngồi bên bàn học cạnh cửa sổ. Trước mặt tôi là cuốn vở ô ly và cái đèn học nhỏ xíu. Tôi nhìn ra ngoài trời đêm, nơi những ngôi sao đang lấp lánh. Tôi bỗng nhận ra, bầu trời đêm kia cũng giống như một cái bảng đen khổng lồ, và những ngôi sao là những viên phấn trắng mà ông trời đã viết lên đó. Có lẽ ông trời cũng đang học lớp một như tôi, và ông đang tập viết những chữ cái của riêng mình.
Người lớn thường nhìn vào bảng đen và thấy những bài toán khó, thấy những áp lực của điểm số và tương lai. Nhưng qua lăng kính của một đứa trẻ vừa mới bắt đầu, cái bảng đen là một vùng đất của những khả năng. Hôm nay nó là chữ O, ngày mai nó có thể là một con số, một hình vẽ hay một bài thơ.
Bố đi vào phòng, thấy tôi đang chăm chú nhìn ra cửa sổ thay vì tập viết, bố không giục. Bố ngồi xuống cạnh tôi, chỉ tay lên trời.
"Con thấy chòm sao kia không? Nó giống hình con gấu đấy."
"Bố ơi, thế ông trời có phải đi học không ạ?"
Bố bật cười, xoa đầu tôi.
"Có chứ. Ông trời học cách xoay vần bốn mùa, học cách tạo ra những cơn mưa và những ngày nắng cho con chơi. Ai cũng phải học, Mùi ạ. Quan trọng là con học để làm gì thôi."
"Con học để biết cách kể cho con Vàng nghe về thế giới, và để biết cách viết tên của con lên đống cát của ông Cẩn ạ."
Bố lặng im một lúc, rồi bố ôm lấy vai tôi. Cảm giác ấm áp lan tỏa. Tôi biết rằng, dù cái bảng đen có làm thế giới của tôi thu nhỏ lại, nhưng tình yêu thương của bố mẹ và sự tò mò trong tôi sẽ lại làm nó rộng mở ra theo một cách khác.
Trường học, hóa ra không phải là cái lồng chim. Nó là cái bệ phóng. Nó bắt chúng tôi ngồi im một chỗ để chúng tôi tích lũy đủ sức mạnh, đủ ngôn từ để sau này có thể bay xa hơn bất cứ con chuồn chuồn ngô nào. Cái bảng đen không phải là một bức tường ngăn cách, nó là một cánh cửa. Chỉ cần bạn biết cách cầm viên phấn, bạn có thể tự vẽ ra thế giới của riêng mình trên đó.
Tôi cầm bút lên, hì hục viết thêm một dòng chữ O nữa. Lần này, chúng có vẻ tròn trịa hơn một chút. Tôi mỉm cười. Ngày đầu tiên đi học kết thúc không phải bằng nỗi sợ hãi, mà bằng một niềm hy vọng nhen nhóm. Tôi biết rằng từ nay, mỗi sáng khi tiếng trống trường vang lên, tôi sẽ không còn cảm thấy mình bị lưu đày nữa. Tôi đang đi đến nơi mà những giấc mơ được đặt tên, và nơi mà cái bảng đen sẽ kể cho tôi nghe những câu chuyện mà khu vườn nhà bà Năm không bao giờ nói hết.
Cuộc sống đời thường của tôi từ nay sẽ có thêm tiếng gõ phấn, mùi mực tím và những bài ca đồng thanh. Nó có vẻ rắc rối hơn, nhưng chắc chắn là nó sẽ rực rỡ hơn. Và dù sau này tôi có lớn lên, có trở thành một ông giám đốc hay một tác giả tiểu thuyết nổi tiếng, tôi sẽ luôn nhớ về cái ngày đầu tiên ấy – cái ngày mà cả thế giới bỗng thu bé lại vừa bằng một cái bảng đen, để rồi từ đó, một vũ trụ mới bắt đầu nảy mầm.
Bên ngoài, tiếng ve sầu đã thưa dần, nhường chỗ cho tiếng dế mèn đêm thu. Tôi gấp vở lại, cảm giác mình đã "lớn" thêm một chút, ít nhất là đủ lớn để không còn sợ hãi những vòng tròn trắng trên nền đen kia nữa.
"Ngủ ngon nhé, chữ O. Mai tao lại đến gặp mày!" tôi thầm thì rồi chìm vào giấc ngủ, mơ về một lớp học trên mây, nơi cô giáo là một nàng tiên và bảng đen là một dải ngân hà lấp lánh.