2,061 từ
Mảnh đất quê tôi vốn dĩ luôn yên bình, nhưng cứ đến ngày giỗ họ, không khí lại trở nên trang nghiêm và náo nhiệt một cách lạ kỳ. Từ tờ mờ sáng, khi sương mù còn bao phủ những ngọn cau cao vút và hơi lạnh còn lẩn khuất trong những bụi dành dành, tiếng bước chân người đi lại trên con đường lát gạch đỏ đã xôn xao cả xóm nhỏ. Ngày giỗ họ không chỉ là ngày để tưởng nhớ những người đã khuất, mà còn là sợi dây vô hình thắt chặt tình thân giữa những con người mang chung một dòng máu, dù có người đã đi xa biền biệt hay vẫn ngày ngày gắn bó với luống cày.
Trong tâm trí của một đứa trẻ như tôi, ngày này gắn liền với mùi hương trầm ngào ngạt lan tỏa từ ngôi nhà thờ tổ – một kiến trúc cổ kính với mái ngói vảy rồng xám xịt và những cây cột gỗ lim to bằng cả vòng tay tôi ôm không xuể.
"Tí, vào đây ông bảo. Hôm nay con phải ăn mặc chỉnh tề, theo bố ra nhà thờ tổ để chào các cụ, các bác. Nhớ là phải đi thưa về gửi, không được chạy nhảy lung tung như mọi ngày đâu nhé."
Ông nội tôi hôm nay dậy sớm hơn thường lệ. Ông mặc bộ quần áo dài bằng lụa màu mỡ gà, mái tóc bạc phơ được chải chuốt gọn gàng. Gương mặt ông hiện rõ vẻ tự hào và thành kính. Tôi nhìn ông, bỗng thấy ông như một vị trưởng lão bước ra từ những câu chuyện xưa mà ông vẫn hay kể.
Bước chân vào sân nhà thờ họ, tôi choáng ngợp bởi sự đông đúc. Những người đàn ông trung niên vốn dĩ quanh năm lam lũ với ruộng đồng, hôm nay bỗng chốc trở nên nghiêm nghị trong những bộ âu phục cũ hoặc áo dài truyền thống. Các bà, các cô tất bật dưới bếp với những mâm cỗ đầy ắp: nào là xôi gấc đỏ tươi, gà luộc vàng óng, giò lụa thơm nồng và cả những bát canh măng mọc bốc khói nghi ngút.
Mùi khói nhang quyện với mùi thức ăn tạo nên một bầu không khí đặc quánh sự ấm cúng. Trên ban thờ cao ngất, những bức đại tự sơn son thếp vàng lấp lánh dưới ánh nến. Những gương mặt trên ảnh thờ, dù tôi chưa bao giờ được gặp mặt, nhưng nhìn vào ánh mắt, khuôn miệng của họ, tôi thấy thấp thoáng bóng dáng của bố, của chú và của cả chính tôi.
"Con nhìn xem, kia là cụ tổ đời thứ năm của nhà mình. Cụ ngày xưa là người đầu tiên khai phá mảnh đất này đấy."
Bố tôi thầm thì, tay chỉ lên một bức chân dung đã mờ nhạt theo thời gian. Tôi ngước nhìn, lòng dâng lên một cảm giác tôn kính kỳ lạ. Hóa ra, mảnh vườn tôi hay chơi, triền đê tôi hay thả diều, tất cả đều bắt đầu từ những giọt mồ hôi và ý chí của những con người nằm trong những bức ảnh kia.
Lễ cúng bắt đầu bằng tiếng chiêng, tiếng trống trầm hùng vang lên giữa không gian tĩnh lặng. Ông nội tôi, với tư cách là người lớn tuổi nhất trong họ, bước lên phía trước. Ông khấn vái một cách từ tốn, giọng ông trầm ấm nhưng vang vọng, kể cho các bậc tổ tiên nghe về tình hình của họ hàng trong năm qua: ai mới sinh con, ai mới dựng vợ gả chồng, ai vừa có mùa màng bội thu.
"Cầu mong tổ tiên phù hộ độ trì cho con cháu trong họ luôn yêu thương nhau, lấy sự học làm đầu, lấy sự đức làm gốc để không hổ danh tiên tổ."
Lời khấn của ông làm tôi thấy mình đang gánh vác một điều gì đó rất lớn lao. Tôi không chỉ là Cu Tí ham chơi, tôi là một mắt xích trong một dòng chảy dài dằng dặc của lịch sử gia đình. Mỗi hành động của tôi hôm nay dường như đều có sự dõi theo của ngàn xưa.
Sau phần lễ là phần "hội" – lúc mà mọi người quây quần bên những mâm cỗ được trải dài từ nhà trên xuống dưới sân. Đây là lúc những câu chuyện về nguồn cội bắt đầu được kể lại.
"Các cháu có biết không, ngày xưa nhà mình nghèo lắm. Có những mùa bão, lúa đổ sạch, cụ cố phải đi nhặt từng hạt ngô rơi để nuôi cả nhà. Nhưng dù đói cho sạch rách cho thơm, chưa bao giờ người trong họ mình đi lấy của ai một cây kim sợi chỉ."
Bác cả tôi, một người có giọng nói hào sảng, vừa rót rượu vừa kể lại. Những đứa trẻ như tôi, thằng Hùng "Sứt", Cái Mơ và mấy đứa em họ xa lơ xa lắc, ngồi túm tụm lại một góc, vừa ăn đùi gà vừa chăm chú lắng nghe.
Câu chuyện về tổ tiên ở mảnh đất này luôn gắn liền với sự nhẫn nại và lòng tự trọng. Họ kể về những người chú, người bác đã anh dũng nằm lại chiến trường để bảo vệ làng xóm, về những người bà, người mẹ tần tảo nuôi con ăn học thành tài. Mỗi câu chuyện là một bài học đạo đức sống động, thấm vào chúng tôi một cách tự nhiên hơn bất kỳ bài học nào ở trường.
"Này Tí, mày có thấy bác kia giống bố mày không?"
Thằng Hùng "Sứt" huých tay tôi, chỉ về phía một người đàn ông lạ mặt vừa từ thành phố về. Người đó mặc áo sơ mi trắng, dáng vẻ trí thức nhưng khi ngồi vào mâm cơm vẫn cầm bát đũa rất thân thuộc, vẫn biết cách bóc một lá trầu không cho bà cụ ngồi bên cạnh.
"Bác ấy là bác họ tao đấy. Nghe nói bác ấy làm to lắm trên phố, nhưng năm nào cũng về giỗ họ không thiếu buổi nào." tôi hãnh diện trả lời.
"Người trong họ mình lạ thật, đi đâu thì đi, cứ đến ngày này là lại tìm về với nhau." Cái Mơ nhận xét, tay nó đang tỉ mẩn gỡ những sợi tơ hồng từ đĩa xôi gấc.
Đúng như lời Cái Mơ nói, ngày giỗ họ chính là ngày của sự trở về. Sự trở về không chỉ là hiện diện bằng thân xác, mà là sự trở về của tâm hồn. Những người con đi xa mang theo hơi thở của phố thị, những người ở lại mang theo mùi vị của bùn đất, họ gặp nhau tại đây, dưới mái nhà thờ tổ, xóa tan mọi khoảng cách về địa vị hay giàu nghèo. Trong mâm cỗ ấy, chỉ còn lại tình anh em, chú bác.
"Bố ơi, tại sao mình phải nhớ hết tên các cụ ạ? Con thấy tên các cụ khó nhớ quá." Tôi hỏi bố khi thấy bố đang ghi chép lại những dòng chữ Hán vào cuốn sổ gia phả.
Bố dừng bút, nhìn tôi bằng ánh mắt sâu sắc:
"Nhớ tên là để biết mình từ đâu mà đến con ạ. Một cái cây không có rễ thì sớm muộn cũng héo khô. Một con người không có nguồn cội thì tâm hồn sẽ luôn thấy lạc lõng giữa cuộc đời. Những cái tên này chính là rễ của con đấy. Sau này con đi đâu, làm gì, chỉ cần nhớ mình là con cháu họ này, ở mảnh đất này, tự khắc con sẽ biết sống sao cho đúng."
Lời bố dạy làm tôi thấy mình như một cây non đang được đất mẹ bồi đắp thêm nhựa sống. Tôi chợt nhận ra rằng, mảnh đất này không chỉ nuôi tôi bằng lúa gạo, mà còn nuôi tôi bằng những giá trị tinh thần được truyền từ đời này sang đời khác.
Chiều muộn, khi mâm cỗ đã tan, mọi người bắt đầu lục đục ra về. Những túi quà quê được trao tay nhau: nải chuối tiêu chín bói, túi kẹo lạc vừa mới làm hay vài hạt giống rau quý. Những lời dặn dò, hứa hẹn gặp lại vào năm sau vang lên khắp ngõ nhỏ.
Tôi đi bên cạnh ông nội trên con đường gạch đỏ dẫn về nhà. Nắng quái chiều hôm đổ bóng hai ông cháu dài dằng dặc.
"Ông ơi, sau này con lớn, con cũng sẽ về giỗ họ như bác họ con chứ?"
Ông nội dừng lại, nhìn tôi mỉm cười, đôi tay nhăn nheo của ông nắm chặt tay tôi:
"Tất nhiên rồi Tí. Dòng máu trong người con sẽ thôi thúc con quay về. Mảnh đất này có một mãnh lực kỳ lạ, nó giữ chân người ta bằng những kỷ niệm và bằng cả linh hồn của những người đã khuất đang nằm dưới những rặng tre kia."
Đêm đó, tôi nằm mơ thấy mình đang đứng giữa một cánh đồng lúa bao la. Nhưng kỳ lạ thay, mỗi bông lúa đều mang hình ảnh của một người trong họ. Những bông lúa đan xen vào nhau, rễ bám sâu vào lòng đất, cùng nhau chống chọi với cơn gió lớn. Tôi thấy mình là một bông lúa nhỏ, được những bông lúa lớn hơn che chở. Một cảm giác an tâm và ấm áp bao trùm lấy tôi.
Sáng hôm sau tỉnh dậy, tôi thấy mình có cái nhìn khác về những bức ảnh thờ trên ban. Chúng không còn là những hình ảnh vô hồn nữa, mà là những người thân đang dõi theo từng bước chân của mình. Tôi chạy ra vườn, nhìn cây sấu già, nhìn triền đê, bỗng thấy mọi thứ đều mang hơi thở của tổ tiên.
Mảnh đất đồng quê những năm tháng ấy, với những ngày giỗ họ trang nghiêm, đã dạy tôi về sự gắn kết. Tôi hiểu rằng gia đình không chỉ là những người đang sống chung một mái nhà, mà là một hệ thống rộng lớn trải dài qua không gian và thời gian. Sự gắn kết ấy làm cho mỗi cá nhân trở nên vững chãi hơn, giống như một viên gạch trong bức tường thành kiên cố.
Bác thợ rèn thỉnh thoảng lại nhắc tôi: "Tí à, mày có cái trán giống hệt ông cố mày ngày xưa, thông minh và gan lì lắm. Đừng có làm hổ thẹn cái trán ấy nhé."
Những lời nhắc nhở như thế giống như những chiếc "đinh" đóng vào tâm trí, giúp tôi định hình bản thân. Ở xóm nhỏ này, mỗi đứa trẻ đều được nuôi lớn bằng cả tình thương của cha mẹ và những kỳ vọng của dòng tộc.
Bầu trời của tôi bây giờ không còn chỉ là màu xanh của những giấc mơ cá nhân, mà nó đã mang thêm những sắc màu thâm trầm của lịch sử. Màu đỏ của câu đối, màu đen của mực tàu, màu vàng của hoa cúc trên ban thờ... tất cả tạo nên một bức nền vững chắc cho cuộc đời tôi.
Tôi biết rằng, mai này đường đời sẽ có nhiều ngã rẽ, nhưng linh hồn của ngày giỗ họ sẽ luôn là ngọn hải đăng chỉ đường cho tôi. Tôi sẽ không bao giờ là kẻ lang thang vô định, bởi vì tôi luôn có một nơi để thuộc về, một nguồn cội để tự hào và những câu chuyện về cha ông để kể lại cho con cháu mình.
Ngày giỗ họ khép lại, nhưng sức mạnh mà nó truyền cho tôi thì vẫn còn mãi rực cháy trong tim. Tôi thầm hứa với mảnh đất mẹ, với ngôi nhà thờ cổ kính, rằng tôi sẽ sống sao cho xứng đáng với dòng máu đang chảy trong huyết quản, xứng đáng với những luống cày mà cha ông đã vất vả khai phá để có được sự bình yên như ngày hôm nay.
Gió từ phía sông thổi về, mang theo mùi hương trầm còn sót lại. Tôi hít một hơi thật sâu, cảm nhận sự sống đang tuôn trào. Một mùa lúa mới sắp bắt đầu, và tôi – một người con của dòng họ, một người con của đất – đã sẵn sàng cho những thử thách mới, với trái tim luôn hướng về nguồn cội thiêng liêng.