Người lớn thường nói "có làm thì mới có ăn", một câu châm ngôn khô khốc mà chúng tôi luôn nghe như tiếng gió thoảng qua tai. Đối với trẻ con, đồ ăn là một thứ hiển nhiên hiện ra trên bàn mỗi ngày, giống như mặt trời mọc ở hướng Đông vậy. Cho đến một ngày, mẹ tôi quyết định cho tôi một bài học về "giá trị của lao động" bằng cách bắt tôi ra đồng giúp bác Ba nhặt lạc.
Đồng lạc vào mùa thu hoạch là một chảo lửa khổng lồ. Nắng đổ xuống cháy da cháy thịt, hơi đất bốc lên nồng nặc mùi hăng hắc của lá cây khô và mùi bùn đất. Tôi, một công tử khu tập thể với đôi bàn tay chỉ quen cầm bút và bi ve, cảm thấy mình như một con cá lên cạn.
"Nhặt cho sạch vào Mùi, đừng để sót củ nào dưới đất, phí của trời." Bác Ba nhắc nhở, lưng bác còng rạp xuống mặt đất, đôi bàn tay đen đúa, gầy guộc thoăn thoắt tách từng chùm lạc khỏi rễ.
Tôi ngồi xổm, đôi chân mỏi nhừ chỉ sau mười phút. Những củ lạc bám đầy đất cát, vỏ sần sùi khiến đầu ngón tay tôi bắt đầu rát buốt. Mỗi khi nhặt được một nắm lạc nhỏ, tôi lại nhìn vào cái thúng khổng lồ của bác Ba rồi thở dài. Tại sao người ta phải khổ sở thế này chỉ để có một bát lạc rang muối trên mâm cơm?
"Bác Ba ơi, sao mình không mua lạc ở chợ cho nhanh?" Tôi hỏi, giọng hổn hển.
Bác Ba cười, tiếng cười khàn đặc: "Mua ở chợ thì lấy tiền đâu ra hả cháu? Mỗi củ lạc này là một giọt mồ hôi đấy. Người nghèo như bác, mồ hôi là thứ tiền tệ duy nhất bác có để đổi lấy miếng ăn."
Tôi im lặng, lúi húi nhặt tiếp. Một giọt mồ hôi từ trán chảy xuống mắt, cay xè. Tôi đưa tay quệt ngang mặt, để lại một vệt bùn dài. Lúc đó, tôi chợt nhớ đến những lần tôi chê bát canh cá quá nhiều xương, hay những lần tôi lén đổ bỏ miếng mỡ lợn vì sợ béo. Tôi thấy mình thật nhỏ bé và đáng hổ thẹn trước đôi bàn tay chai sần của bác Ba.
Chiều muộn, khi mặt trời đã lặn sau rặng núi xa, bác Ba mời tôi về nhà ăn cơm. Bữa cơm chỉ có bát canh rau khoai lang, một đĩa lạc rang muối và vài quả cà pháo. Bác xới cho tôi một bát cơm đầy, khói bốc lên nghi ngút.
Tôi bốc một hạt lạc bỏ vào miệng. Vị bùi, vị béo của lạc hòa quyện với vị mặn chát của muối. Nhưng lạ thay, tôi cảm thấy nó ngon hơn bất kỳ món sơn hào hải vị nào mẹ tôi từng nấu. Nó có một vị mặn đặc biệt—vị mặn của chính những giọt mồ hôi tôi vừa đổ xuống đồng.
"Ngon không con?" Mẹ tôi, người vừa đến đón tôi, hỏi nhẹ nhàng.
"Dạ, ngon lắm mẹ ạ." Tôi nói, họng nghẹn đắng.
Mẹ nhìn tôi, ánh mắt mẹ dịu lại. Mẹ biết tôi đã hiểu ra điều gì đó mà lời nói không thể truyền đạt hết. Người lớn không phải lúc nào cũng muốn khắt khe với chúng tôi về chuyện ăn uống, chỉ là họ biết quá rõ cái giá của những hạt gạo, hạt lạc đó.
Trên đường về nhà, tôi nhìn xuống đôi bàn tay lấm lem của mình. Những vết xước nhỏ rỉ máu, nhưng tôi không thấy đau. Tôi thấy mình dường như vừa "lớn" thêm một chút. Lớn không phải ở chiều cao, mà là ở khả năng cảm nhận nỗi vất vả của người khác.
"Mùi này, sau này con muốn làm nghề gì?" Mẹ bất chợt hỏi khi hai mẹ con đi qua cánh đồng tối sẫm.
"Con không biết ạ. Nhưng con muốn làm một nghề gì đó mà không ai phải đổ quá nhiều mồ hôi chỉ để có một bữa cơm mặn."
Mẹ im lặng, dắt tay tôi chặt hơn. Tôi biết ước mơ đó của mình thật ngây ngô. Cuộc đời này, ở bất kỳ tầng lớp nào, để có một bữa cơm chân chính, người ta đều phải đổ mồ hôi—nếu không phải là trên đồng ruộng thì cũng là trên những trang giấy, trong những phòng thí nghiệm hay những cuộc họp căng thẳng. Chỉ có điều, người lớn giỏi giấu đi cái vị mặn đó hơn chúng tôi mà thôi.
Bữa cơm tối hôm ấy ở nhà, tôi ăn hết sạch bát cơm không để sót một hạt nào. Bố nhìn tôi ngạc nhiên, rồi bố mỉm cười. Cái ví của bố tối nay vẫn rỗng, nhưng không khí trong nhà dường như ấm áp hơn. Tôi nhận ra rằng, sự thấu hiểu chính là thứ gia vị tuyệt vời nhất để biến một bữa cơm đạm bạc thành một bữa tiệc của tình thân.
Thế giới này vốn dĩ công bằng theo một cách nghiệt ngã: bạn muốn nhận lại bao nhiêu ngọt ngào, bạn phải sẵn sàng trả bằng bấy nhiêu mặn chát. Và tôi, đứa trẻ của khu tập thể, vừa mới nếm thử miếng mặn đầu đời để bắt đầu hành trình đi tìm những vị ngọt thực sự của tương lai.
Khi tôi nằm xuống giường, mùi của đồng ruộng vẫn còn vương trên quần áo. Tôi nhắm mắt lại, nghe tiếng dế mèn kêu râm ran ngoài vườn, cảm thấy lòng mình bình yên lạ lùng. Hóa ra, khi biết trân trọng những gì mình có, cuộc sống bỗng trở nên đơn giản và dễ chịu hơn biết bao.