Âm thanh báo hiệu cho sự xuất hiện của những điều kỳ diệu ở xóm tôi không phải là tiếng kèn đồng hay tiếng chuông nhà thờ, mà là tiếng lách cách của chiếc kéo sắt gõ vào khung xe đạp. Đó là một thứ âm thanh có khả năng xuyên thấu qua những bức tường vôi dày, len lỏi vào giấc ngủ trưa chập chờn của người lớn và dựng đứng đôi tai của lũ trẻ chúng tôi dậy ngay lập tức. Cứ mỗi khi tiếng "cạch, cạch, cạch" vang lên từ đầu ngõ, cả xóm nhỏ vốn đang thiu thiu ngủ dưới cái nắng đổ lửa bỗng bừng tỉnh, xôn xao như một tổ ong vừa bị chọc gậy.
Người cầm chiếc kéo sắt ấy là bác bán kẹo kéo. Bác không có tên, hoặc có lẽ cái tên khai sinh của bác đã bị bụi đường và thời gian xóa nhòa, nên chúng tôi gọi bác bằng cái danh xưng cao quý nhất mà trí óc trẻ thơ có thể nghĩ ra: "Bác Kẹo Kéo". Bác cưỡi trên một chiếc xe đạp khung sắt hoen gỉ, phía sau chở một cái thùng gỗ sơn màu xanh lơ đã bong tróc, bên trong chứa đựng một khối kẹo trắng ngần, dẻo quánh, có khả năng kéo dài ra như một sợi dây vô tận nối liền những giấc mơ của chúng tôi với thực tại nghèo nàn.
"Kẹo kéo... càng kéo càng dài... càng dai càng ngọt đây..."
Tiếng rao của bác khàn khàn, bị bóp nghẹt bởi bụi đường và cái nóng hầm hập, nhưng đối với tôi, đó là bản nhạc hay nhất thế gian, vượt xa cả tiếng đàn bầu của ông cụ mù cuối xóm hay tiếng đài phát thanh mỗi buổi sáng sớm.
Tôi vội vàng lật đật bò ra khỏi gầm giường – trụ sở nghiên cứu triết học của mình – và lao thẳng đến chiếc hũ sành mẹ đặt cạnh chân tủ gỗ. Trong thế giới của chúng tôi, tiền không phải là thứ duy nhất có giá trị trao đổi. Bác Kẹo Kéo là một "nhà kinh tế học" vĩ đại, bác chấp nhận mọi loại đơn vị tiền tệ mà lũ trẻ có thể thu thập được: từ những mảnh nhôm vụn, vỏ chai bia, những đôi dép nhựa đứt quai, cho đến những tập giấy vụn đã viết kín chữ.
"Bi! Mày có vỏ lon chưa? Tao vừa lượm được hai cái đít nhôm đây!"
Con Tí Sún từ đâu vọt tới, tay giơ cao hai miếng nhôm méo mó như thể đó là hai thỏi vàng nguyên chất. Mặt nó đỏ bừng vì nắng, mồ hôi nhễ nhại nhưng đôi mắt thì sáng rực lên một vẻ tham lam vô tội. Thằng Còi theo sau, trên tay nó là một xấp báo cũ vàng ố mà tôi đoán chắc là nó đã "mượn tạm" từ sạp báo của bố nó mà chưa kịp xin phép.
Ba đứa chúng tôi đứng dàn hàng ngang trước chiếc xe đạp của bác Kẹo Kéo, chờ đợi với một sự thành kính như đang đứng trước một vị thánh. Bác dừng xe, gạt chân chống một cách từ tốn, rồi từ từ mở nắp thùng gỗ. Một mùi thơm ngọt lịm, nồng nàn vị vani và đường mía bốc lên, tấn công trực diện vào khứu giác của chúng tôi.
"Nào, hôm nay các 'đại gia' có gì cho lão đây?"
Bác cười, để lộ hàm răng ám khói thuốc nhưng ánh mắt thì cực kỳ hiền từ. Bác cầm lấy hai cái đít nhôm của Tí Sún, cân nhắc một hồi rồi dùng ngón tay cái ấn vào khối kẹo, kéo ra một sợi dài rồi cuốn tròn quanh một chiếc que tre nhỏ.
"Của cháu đây, nữ hoàng răng sún. Hai cái nhôm này được một cái to bằng ngón tay cái nhé."
Tí Sún đón lấy que kẹo với một vẻ mãn nguyện khó tả. Nó không ăn ngay mà đưa lên mũi hít hà, rồi dùng đầu lưỡi liếm một vòng quanh que kẹo như thể đang thưởng thức một tác phẩm nghệ thuật. Đến lượt tôi, tôi xòe bàn tay ra, trong đó là những đồng tiền lẻ mười xu, hai mươi xu nhăn nhúm mà tôi đã phải nhịn ăn quà sáng cả tuần trời.
"Bác ơi, cho cháu một que thật dài, dài đến mức có thể quấn vòng quanh cổ thằng Còi được không ạ?"
Bác Kẹo Kéo cười ha hả, tay bác thoăn thoắt kéo sợi kẹo. Nhìn đôi bàn tay bác làm việc giống như một nghệ sĩ đang múa. Sợi kẹo trắng muốt được kéo căng ra, lấp lánh dưới ánh nắng mặt trời, rồi lại được gập đôi, kéo tiếp, lặp đi lặp lại cho đến khi nó đạt được độ dẻo hoàn hảo. Bác cuốn cho tôi một que kẹo không dài đến mức quấn quanh cổ ai, nhưng chắc chắn là nó đủ to để tôi có thể nhai đến tận chiều tối.
Chúng tôi kéo nhau ra gốc cây đa đầu làng, nơi có những rễ phụ rũ xuống như bộ râu của một vị thần già nua. Ở đó, dưới bóng mát rười rượi, chúng tôi bắt đầu buổi lễ "thưởng kẹo".
"Bi này, mày có bao giờ thắc mắc tại sao người lớn lại không thích kẹo kéo không?" Tí Sún hỏi, miệng vẫn dính đầy vụn kẹo màu trắng.
"Tại vì răng họ yếu chăng?" Thằng Còi suy luận. "Bố tao hay bảo 'Ăn cái này sâu răng chết'. Nhưng tao thấy bố vẫn hút thuốc đấy thôi, thuốc lá có làm chắc răng đâu."
Tôi nhìn que kẹo đang dần tan chảy trong miệng, vị ngọt thanh của đường và vị bùi của đậu phộng rang giấu bên trong bắt đầu lan tỏa. Tôi trầm ngâm như một triết gia thực thụ:
"Không phải đâu. Người lớn không thích kẹo kéo vì họ không có đủ kiên nhẫn để đợi nó dài ra. Họ thích những thứ gì đó nhanh gọn, như cốc cà phê đắng hay bát phở nóng. Họ quên mất rằng cái thú vị nhất của kẹo kéo không phải là lúc ăn, mà là lúc nhìn bác ấy kéo nó ra từ một khối cục mịch thành một sợi tơ lụa. Người lớn luôn muốn kết quả, còn tụi mình thì thích quá trình."
Tí Sún gật gù: "Mày nói có lý đấy Bi. Giống như việc mẹ tao bắt tao học chữ. Mẹ chỉ muốn tao viết được tên mình thật đẹp để khoe với hàng xóm, còn tao thì chỉ thích cái cảm giác cầm viên phấn vẽ những vòng tròn nguệch ngoạc trên sân gạch thôi."
Thế giới của chúng tôi lúc ấy được đo bằng độ dài của que kẹo và độ dày của những tập giấy vụn. Một que kẹo kéo mười xu không chỉ là một món ăn vặt, nó là một minh chứng cho sự nỗ lực, cho những cuộc thương lượng căng thẳng và cho cả sự sẻ chia. Đôi khi, thằng Còi không có gì để đổi, tôi và Tí Sún sẽ bẻ cho nó một mẩu. Miếng kẹo lúc đó dính vào răng, dính vào tay, dính cả vào những suy nghĩ ngây ngô, tạo nên một sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt hơn bất cứ thứ gì trên đời.
Những năm cuối thế kỷ 20, vùng quê của tôi vẫn còn nghèo lắm. Những ngôi nhà mái lá chiếm đa số, và việc có một vài đồng tiền lẻ để mua kẹo là một điều xa xỉ. Nhưng cái nghèo lúc đó không mang vị đắng. Nó mang vị của sự chắt chiu. Chúng tôi học cách trân trọng từng mảnh nhôm rơi ngoài đường, từng cái chai thủy tinh cũ, vì chúng tôi biết rằng chúng có thể biến thành vị ngọt.
Người lớn thường nhìn chúng tôi với ánh mắt ái ngại khi thấy lũ trẻ mặt mũi lấm lem bùn đất, tay chân trầy trụa chỉ để nhặt những thứ mà họ gọi là "rác". Họ không hiểu rằng, đối với chúng tôi, không có gì là rác cả. Mọi thứ đều có một linh hồn và một giá trị riêng, chỉ cần chúng ta tìm đúng người cần nó. Bác Kẹo Kéo chính là người đã dạy chúng tôi bài học đầu tiên về giá trị thặng dư của rác thải và về sự công bằng trong giao thương: bạn đưa đi một thứ không dùng đến, bạn nhận lại một niềm vui ngọt ngào.
"Kẹo kéo... càng kéo càng dài..."
Tiếng rao của bác Kẹo Kéo nhỏ dần rồi mất hút phía sau lũy tre làng, nơi con đường mòn uốn lượn dẫn sang một xóm khác. Chúng tôi ngồi lại dưới gốc đa, que kẹo đã hết nhưng vị ngọt vẫn còn đọng lại trên đầu lưỡi. Nắng bắt đầu dịu đi, những tia nắng cuối ngày xuyên qua kẽ lá, tạo thành những đốm sáng nhảy múa trên nền đất.
"Ước gì tao có một khối kẹo kéo to bằng cái nhà này nhỉ?" Thằng Còi mơ mộng. "Lúc đó tao sẽ kéo nó ra thành một con đường, chạy thẳng lên trời để xem ông trời có đang ăn kẹo kéo không."
Tí Sún cười ngất: "Đồ ngốc! Trên trời chỉ có mây thôi. Mà mây nhìn cũng giống kẹo bông nhỉ? Hay là ông trời chính là bác bán kẹo khổng lồ, mỗi ngày bác ấy lại kéo mây ra khắp bầu trời để tụi mình ngắm?"
Tôi nhìn lên bầu trời, nơi những đám mây trắng xốp đang trôi lững lờ. Ý tưởng của Tí Sún thật tuyệt vời. Nếu bầu trời là một khối kẹo khổng lồ, thì chắc chắn đó là khối kẹo ngọt ngào nhất, vì nó không cần đổi bằng vỏ lon hay giấy vụn, nó dành cho tất cả mọi người, chỉ cần họ chịu ngước đầu lên nhìn.
Nhưng cuộc đời thực tế hơn nhiều so với những đám mây kẹo kéo. Khi chúng tôi trở về nhà, thực tại lại hiện ra với những mùi vị khác. Đó là mùi khói bếp nồng đượm vị củi ẩm, mùi cá kho tương mặn mòi của mẹ, và cả tiếng quát tháo của bố khi thấy thằng Còi làm mất xấp báo cũ.
"Còi! Mày lại mang báo của tao đi đổi kẹo rồi phải không?"
Tiếng bố thằng Còi vang lên từ phía hàng rào dâm bụt. Thằng Còi mặt cắt không còn giọt máu, nó nhìn tôi và Tí Sún với ánh mắt cầu cứu rồi nhanh chân lẩn vào sau bụi chuối. Chúng tôi đứng đó, vừa thấy tội nghiệp cho nó, vừa thấy cái giá của que kẹo kéo hôm nay có vẻ hơi đắt.
Nhưng dù có bị mắng, dù có phải nhịn ăn hay phải đi nhặt nhôm cả buổi chiều dưới nắng gắt, tôi biết rằng nếu ngày mai tiếng lách cách của chiếc kéo sắt lại vang lên, chúng tôi vẫn sẽ lại lao ra như những con thiêu thân hướng về ánh sáng. Vì vị ngọt của kẹo kéo không chỉ là vị đường, nó là vị của sự tự do, là vị của chiến thắng khi ta đổi được một thứ gì đó bằng chính đôi tay và sự kiên trì của mình.
Người lớn thường bảo: "Đừng có ăn kẹo nhiều, hỏng hết răng". Họ đâu có biết rằng, chúng tôi đang ăn cả một bầu trời ký ức, đang nhai cả những giấc mơ vụn vặt về một thế giới mà ở đó mọi thứ đều có thể kéo dài ra mãi mãi, không có điểm kết thúc và không có nỗi buồn.
Ông nội tôi ngồi trên chõng tre, nhìn tôi đang cố cậy miếng kẹo dính vào kẽ răng, ông cười bảo: "Kẹo kéo ngon không con?"
"Ngon lắm nội ạ. Nhưng sao bác ấy không làm kẹo ngắn lại cho dễ ăn hả nội? Kéo dài ra chi cho mỏi tay?"
Ông nội rít một hơi thuốc lào, khói thuốc bay lãng đãng: "Vì cuộc đời này vốn dĩ rất ngắn ngủn con ạ. Người ta phải cố kéo dài niềm vui ra để thấy rằng mình đã sống một ngày thật ý nghĩa. Miếng kẹo kéo dài ra chính là cách người ta nới rộng thời gian của hạnh phúc. Con hãy nhìn bác ấy kéo kẹo mà học: muốn dài thì phải dẻo, muốn ngọt thì phải chịu được lửa nóng để nấu đường."
Tôi lặng người đi trước lời dạy của ông. Hóa ra, đằng sau mỗi que kẹo mười xu là cả một triết lý về sự sinh tồn và sự tận hưởng. Bác Kẹo Kéo không chỉ bán kẹo, bác đang bán một bài học về sự nhẫn nại. Nếu bác kéo quá nhanh, sợi kẹo sẽ đứt. Nếu bác kéo quá chậm, kẹo sẽ cứng lại và không còn tạo hình được nữa. Mọi thứ phải vừa vặn, nhịp nhàng như hơi thở của đất sau mỗi trận mưa.
Tối hôm đó, tôi nằm trên giường, nhìn qua cửa sổ thấy ánh trăng đang bị những cành tre "kéo" ra thành những sợi bạc lấp lánh trên mặt đất. Tôi chợt nhận ra rằng, thời gian của chúng tôi cũng đang bị một bàn tay vô hình nào đó kéo đi. Mỗi ngày trôi qua là một lần sợi kẹo tuổi thơ được kéo dài thêm một chút, mỏng đi một chút, cho đến khi nó trở nên trong suốt và tan biến vào thế giới của người trưởng thành.
Tôi tự hứa với lòng mình rằng, dù sau này tôi có bao nhiêu tiền, dù tôi có thể mua được cả một cửa hàng bánh kẹo sang trọng ở phố thị, tôi cũng sẽ không bao giờ quên được cái cảm giác cầm que que tre dính đầy nhựa kẹo, đứng dưới gốc đa và cùng Tí Sún tranh cãi về việc ông trời có ăn kẹo kéo hay không.
Vì vị ngọt mười xu ấy là vị ngọt duy nhất không bao giờ khiến trái tim ta thấy ngấy. Nó là vị ngọt của một thời đại mà chúng tôi giàu có về trí tưởng tượng hơn là vật chất, nơi mỗi tiếng rao đều là một lời mời gọi tham gia vào một cuộc phiêu lưu mới.
Tiếng kèn đêm từ phía con đường nhựa xa xa vang lên, báo hiệu một sự chuyển mình của thời đại. Những tiếng rao kẹo kéo rồi sẽ thưa dần, nhường chỗ cho những tiếng còi xe inh ỏi và những âm thanh công nghiệp khô khốc. Nhưng trong thâm tâm mỗi đứa trẻ xóm tôi, cái âm thanh "cạch, cạch, cạch" vẫn sẽ mãi vang vọng, như một mật mã riêng biệt để mở cánh cửa trở về với vùng đất của những giấc mơ ngọt lịm.
Chúng tôi, những "triết gia nhí" dưới gầm giường, đã lớn lên một chút sau mỗi que kẹo. Chúng tôi hiểu rằng hạnh phúc không cần phải to lớn hay đắt tiền, đôi khi nó chỉ dài bằng một que tre và dẻo bằng một nắm đường nấu chín. Và quan trọng nhất, hạnh phúc là khi có những người bạn cùng mình đứng đợi dưới cái nắng trưa, để cùng nhau chia sẻ một vị ngọt không tên giữa cuộc đời đầy rẫy những vị đắng khó hiểu của người lớn.
Đêm dần sâu, mùi hương của hoa thiên lý ngoài sân thoảng vào, hòa quyện với dư vị vani còn sót lại trên gối. Tôi chìm vào giấc ngủ, mơ thấy mình đang đạp chiếc xe đạp của bác Kẹo Kéo, đi khắp các nẻo đường đất, gõ chiếc kéo sắt và kéo ra những sợi tơ hạnh phúc nối liền trái tim của tất cả mọi người trên thế giới này.
Sáng hôm sau, khi thức dậy, tôi thấy mẹ đang ngồi vá lại cái túi quần của tôi – cái túi đã bị rách một đường dài vì tôi lỡ nhét quá nhiều vỏ lon nhôm vào đó. Mẹ không mắng, mẹ chỉ khẽ thở dài: "Cái thằng này, lại muốn đi đổi kẹo hay sao mà làm rách hết túi thế này?"
Tôi nhìn mẹ, rồi nhìn vào bàn tay gầy gộc đang đưa kim thoăn thoắt. Tôi bỗng nhận ra, mẹ cũng đang "kéo" cuộc đời mình ra để che chở cho tôi. Những đường kim mũi chỉ ấy, chẳng phải cũng giống như những sợi kẹo dai dẳng, gắn kết những mảnh vỡ của gia đình này lại với nhau đó sao?
Tôi chạy lại, ôm lấy vai mẹ và thầm nghĩ: "Mẹ ơi, sau này con sẽ kéo cho mẹ một que kẹo thật to, to nhất thế giới, để mẹ không bao giờ thấy đắng cay nữa".
Mẹ cười, một nụ cười ấm áp như nắng sớm. Và ngoài kia, nắng lại bắt đầu lên, sưởi ấm con đường đất, sưởi ấm những gốc đa già và sưởi ấm cả những hy vọng nhỏ bé về một tiếng "lách cách" quen thuộc sẽ lại vang lên vào buổi trưa nay.