Sự kiện chấn động nhất xóm tôi vào những năm cuối thế kỷ ấy không phải là việc nhà bác trưởng thôn xây được bức tường gạch bao quanh sân, cũng chẳng phải là việc con đê phía hạ lưu được bồi đắp thêm một lớp đất mới. Đó là sự xuất hiện của một "vật thể lạ" trong nhà bác Ba – một khối hộp vuông vức bằng nhựa đen, có cái màn hình lồi ra như mắt cá và hai cái râu nhôm dài ngoằng vươn lên trời như đôi ăng-ten của một con bọ khổng lồ. Người lớn gọi nó là "vô tuyến", còn lũ trẻ chúng tôi gọi đó là "cửa sổ thần kỳ".
Trước khi có chiếc tivi ấy, thế giới của chúng tôi chỉ gói gọn trong những câu chuyện kể của ông nội, trong những trang sách giáo khoa cũ nát và trong những hình ảnh chúng tôi tự tưởng tượng ra dưới gầm giường. Nhưng khi chiếc tivi đen trắng xuất hiện, cả xóm nhỏ vốn yên tĩnh bỗng chốc rơi vào một cơn sốt tập thể. Mỗi buổi tối, khi ánh hoàng hôn vừa tắt lịm sau rặng tre, một cuộc "di cư" quy mô nhỏ bắt đầu diễn ra. Người già xách ghế đẩu, thanh niên bưng ghế tựa, còn lũ trẻ chúng tôi thì chỉ cần một đôi chân trần và một vị trí thuận lợi trên nền sân gạch là đủ.
"Nhanh lên Bi! Thằng Còi nó chiếm mất chỗ gần hiên rồi kìa!"
Tí Sún vừa chạy vừa hét, tay nó vẫn còn cầm dở củ khoai lang luộc. Tôi vội vàng buông bát cơm, chân nọ xỏ nhầm dép kia lao thẳng sang nhà bác Ba. Sân nhà bác lúc này đã chật kín người. Mùi khói thuốc lào hòa quyện với mùi mồ hôi, mùi dầu gió của các bà các cụ tạo nên một bầu không khí đặc quánh sự mong chờ.
Chiếc tivi được bác Ba đặt trị trọng trên một cái bàn gỗ cao ngay giữa hiên nhà. Bác lúi húi xoay xoay hai cái râu nhôm, miệng lẩm bẩm những câu khẩu lệnh mà tôi đồ rằng đó là một loại chú ngữ để triệu hồi những linh hồn bên trong chiếc hộp.
"Được chưa Ba? Sao toàn thấy 'muỗi' bay thế kia?" Một bác hàng xóm sốt ruột hỏi khi màn hình chỉ hiện lên những lốm đốm đen trắng nhảy múa loạn xạ cùng tiếng "xè xè" nhức óc.
"Từ từ, gió nó vừa làm lệch ăng-ten. Thằng Tèo đâu, ra gốc cây xoài xoay cái sào cho bố!"
Tiếng bác Ba chỉ huy vang lên dõng dạc. Anh Tèo – con trai bác – leo lên gốc cây, xoay lấy xoay để cái sào tre có gắn vòng nhôm phía trên. Mỗi lần anh xoay một cái, cả đám đông bên dưới lại đồng thanh hô: "Được rồi!", rồi lại "Mất rồi!", "Quay ngược lại tí!", tạo nên một không khí náo nhiệt như đang cổ vũ cho một trận bóng đá tầm cỡ quốc tế.
Và rồi, phép màu xuất hiện. Những hạt "muỗi" biến mất, nhường chỗ cho hình ảnh một cô phát thanh viên xinh đẹp với mái tóc uốn xoăn và nụ cười rạng rỡ. Cả sân nhà bác Ba bỗng chốc im phăng phắc, chỉ còn tiếng loa rè rè phát ra những bản tin về sản xuất nông nghiệp và tình hình thế giới.
"Bi này, mày có nghĩ là cô ấy bị nhốt trong cái hộp đó không?" Tí Sún thì thầm vào tai tôi, mắt nó không rời khỏi màn hình.
"Chắc là không đâu. Cô ấy trông to thế kia, làm sao chui vừa cái hộp nhỏ xíu đó được. Tao nghĩ là bác Ba đã dùng một loại gương soi đặc biệt để phản chiếu hình ảnh từ một nơi xa lắm về đây."
Tôi đưa ra một giả thuyết mang tính khoa học viễn tưởng mà tôi vừa mới nghĩ ra. Nhưng trong lòng, tôi vẫn thắc mắc tại sao cô ấy lại không nhìn thấy chúng tôi đang ngồi đây, tại sao cô ấy có thể nói liên tục mà không cần uống nước, và tại sao mọi thứ bên trong cái thế giới ấy chỉ có hai màu đen và trắng?
"Tại sao họ không có màu hả Bi? Hay là ở chỗ cô ấy sống, mặt trời không có tia nắng vàng?" Thằng Còi thắc mắc, tay nó vẫn đang cố gắng bắt một con muỗi thực sự đang vo ve bên tai.
"Có lẽ là vì họ sống trong quá khứ." Tôi trầm ngâm như một nhà sử học nhí. "Ông nội nói ngày xưa mọi thứ đều đơn giản hơn. Chắc vì đơn giản nên họ chỉ cần hai màu thôi là đủ rồi. Màu mè quá chỉ làm người ta đau mắt."
Cái tivi đen trắng năm ấy không chỉ mang đến những hình ảnh, nó mang đến cả một chân trời mới cho những đứa trẻ quê mùa. Chúng tôi được thấy những tòa nhà cao tầng mà chúng tôi gọi là "những cái hộp xếp chồng lên nhau", thấy những chiếc ô tô chạy băng băng trên đường nhựa mà chúng tôi tưởng là những con quái vật sắt. Nhưng thứ khiến chúng tôi mê mẩn nhất vẫn là những bộ phim truyện đêm khuya hoặc những vở cải lương thấm đẫm nước mắt.
Mỗi khi đến đoạn cao trào, khi nhân vật chính bị hàm oan hay chịu cảnh chia lìa, cả sân nhà bác Ba bỗng vang lên những tiếng sụt sịt. Những bà cụ vốn dĩ đã trải qua bao thăng trầm cuộc đời vẫn không cầm được nước mắt trước số phận của những con người trên màn ảnh. Tôi nhìn sang bác Ba, gã "cột trụ" nghiêm khắc của chiều hôm trước, giờ đây cũng đang nheo mắt, tay vân vê điếu thuốc, vẻ mặt đầy suy tư.
"Người lớn lạ thật Tí Sún ạ." Tôi khẽ nói. "Hôm nọ họ khóc vì rượu, hôm nay họ lại khóc vì một cái hộp nhựa."
Tí Sún gật gù: "Tao nghĩ cái tivi này cũng giống như một chén rượu khổng lồ cho cả xóm mình uống chung đấy Bi. Nó làm người ta quên đi cái mệt mỏi của một ngày ra đồng, làm người ta thấy mình không đơn độc trong nỗi buồn. Mày nhìn kìa, cả xóm ngồi cạnh nhau, chẳng ai cãi nhau về chuyện ranh giới đất hay chuyện con gà nhà này sang vườn nhà kia nữa."
Lời nhận xét của Tí Sún làm tôi sững người. Hóa ra giá trị của chiếc tivi không nằm ở công nghệ, mà nằm ở sự gắn kết. Trong cái bóng tối của sân gạch nhà bác Ba, ranh giới giữa người giàu và người nghèo, giữa người lớn và trẻ con bỗng chốc mờ đi. Tất cả đều cùng nhìn về một hướng, cùng chung một nhịp đập cảm xúc. Cái thế giới đen trắng ấy, bằng một cách kỳ diệu nào đó, đã làm cho cuộc sống đời thực của chúng tôi trở nên rực rỡ sắc màu hơn.
Nhưng chiếc tivi cũng mang lại những "bi kịch" trẻ thơ. Đó là khi chương trình kết thúc sớm hơn dự định hoặc khi mất điện đột ngột. Vào những đêm hè nắng nóng, điện lưới chập chờn là chuyện cơm bữa. Đang lúc bộ phim đến hồi gay cấn, cái màn hình bỗng phụp một cái, thu nhỏ lại thành một đốm sáng tròn giữa tâm rồi biến mất hoàn toàn vào bóng tối.
"Ôi giời ơi! Lại mất điện rồi!"
Tiếng kêu than vang lên khắp sân. Lũ trẻ chúng tôi tiếc hùi hụi, có đứa còn định trèo lên gốc cây xoài để... kiểm tra xem có phải anh Tèo lỡ tay làm đứt dây không. Nhưng trong cái bóng tối đột ngột ấy, một thứ khác lại hiện ra rực rỡ hơn bao giờ hết: bầu trời sao.
Khi cái ánh sáng nhân tạo của tivi tắt đi, chúng tôi mới nhận ra rằng mình đang ngồi dưới một đại dương sao lấp lánh. Dải ngân hà hiện ra như một dải lụa trắng vắt ngang bầu trời, đẹp đến mức không một chiếc tivi nào có thể mô phỏng lại được.
"Bi này, nhìn lên kia kìa." Tí Sún nằm ngửa ra sân gạch, tay chỉ lên trời. "Màn hình của ông trời to hơn nhà bác Ba nhiều nhỉ? Mà lại có đủ thứ màu sắc nữa, không chỉ đen với trắng đâu."
Tôi nằm xuống cạnh nó, cảm nhận hơi ấm của nền gạch vẫn còn sót lại từ ban ngày. "Ừ, mà ông trời cũng chẳng bao giờ bị mất điện hay bị 'muỗi' bay cả. Chương trình của ông trời lúc nào cũng đẹp, chỉ tại tụi mình mải nhìn cái hộp nhựa kia mà quên mất."
Ông nội tôi, nãy giờ vẫn im lặng ngồi ở góc sân, bỗng lên tiếng: "Cái vô tuyến nó dạy cho người ta biết về thế giới bên ngoài, nhưng cái bầu trời này mới dạy cho người ta biết về chính mình, các con ạ. Đừng quá mải mê với những hình ảnh rực rỡ của người khác mà quên đi cái vẻ đẹp bình lặng của quê hương mình."
Tôi thầm khắc ghi lời của ông. Chiếc tivi đen trắng giống như một người đưa tin xa lạ, kể cho chúng tôi nghe về những điều chúng tôi chưa bao giờ thấy, nhưng nó cũng vô tình lấy đi của chúng tôi những buổi tối ngồi nghe ông kể chuyện đời xưa, lấy đi những tiếng cười đùa hồn nhiên quanh đống lửa rơm. Chúng tôi bắt đầu biết so sánh, bắt đầu ước ao về những tòa nhà cao tầng và những chiếc ô tô, bắt đầu thấy cái làng nhỏ bé của mình dường như hơi... chật chội.
Nhưng rồi, khi cơn sốt tivi qua đi, mọi thứ lại trở về quỹ đạo của nó. Sáng hôm sau, người lớn vẫn ra đồng, lũ trẻ vẫn đi học. Chiếc tivi của bác Ba vẫn đứng đó, lặng lẽ chờ đợi đến giờ phát sóng. Nó đã trở thành một thành viên mới của xóm, một "triết gia" khác mang đến những bài học về sự đổi thay và sự giao thoa giữa cũ và mới.
Cái bối cảnh giao thời giữa thế kỷ 20 và 21 hiện lên rõ nét qua chiếc tivi ấy. Nó là dấu hiệu đầu tiên của một cuộc xâm lăng văn hóa và công nghệ vào mảnh đất đồng quê thuần khiết. Chúng tôi bắt đầu học cách nói những từ ngữ mới, bắt đầu biết đến những bài hát không phải là dân ca hay hò vè. Một thế giới rộng lớn đang mở ra trước mắt chúng tôi qua cái màn hình bốn mươi phân ấy, đầy hứa hẹn nhưng cũng đầy những bất trắc.
"Bi, sau này lớn lên mày muốn làm gì? Có muốn làm cái ông dẫn chương trình thời tiết không?" Thằng Còi hỏi khi chúng tôi đang đi bộ về nhà sau một buổi tối xem tivi.
"Không, tao muốn làm người chế tạo ra tivi màu." Tôi dõng dạc tuyên bố. "Tao muốn mọi người nhìn thấy màu đỏ của chuồn chuồn ớt, màu xanh của lá tre và màu nâu của đất mẹ sau mưa ngay trên màn hình. Để họ không phải thắc mắc tại sao thế giới trong tivi lại buồn bã thế."
Tí Sún cười: "Còn tao, tao muốn làm cái bà đạo diễn. Tao sẽ bắt các nhân vật trong phim không được khóc nữa. Họ phải cười thật nhiều, và cuối phim ai cũng được ăn kẹo kéo miễn phí."
Chúng tôi đi giữa đêm khuya, tiếng dế mèn vẫn gáy đều đặn như một nhịp tim của đất. Chiếc tivi đen trắng đã mang đến cho chúng tôi những giấc mơ đầy màu sắc, dù bản thân nó chỉ có hai màu cơ bản. Nó dạy cho chúng tôi rằng, đôi khi sự thiếu sót lại chính là chất xúc tác mạnh mẽ nhất cho trí tưởng tượng. Vì hình ảnh chỉ có đen trắng, nên chúng tôi buộc phải tự tô màu cho chúng trong tâm trí mình. Và những màu sắc ấy, chắc chắn là đẹp hơn bất kỳ loại tivi hiện đại nào sau này.
Nhiều năm trôi qua, khi tivi màu, tivi màn hình phẳng, rồi điện thoại thông minh tràn ngập mọi ngõ ngách, tôi vẫn không bao giờ quên được cái cảm giác chen chúc trong sân nhà bác Ba, nghe tiếng "xè xè" của sóng yếu và tiếng hò reo khi hình ảnh hiện ra. Đó là một thời đại mà niềm vui thật giản đơn và sự sẻ chia thật nồng hậu. Chúng tôi không chỉ xem tivi, chúng tôi xem cả tình làng nghĩa xóm, xem cả sự hy vọng nhen nhóm trong đôi mắt của những người nông dân nghèo.
Chiếc tivi đen trắng ấy giờ chắc đã nằm bụi bặm ở một góc kho nào đó, hoặc đã bị bán đồng nát từ lâu. Nhưng cái "cửa sổ thần kỳ" mà nó mở ra trong tâm hồn tôi thì vẫn luôn rộng mở. Nó nhắc tôi nhớ về một thời mà chúng tôi nhìn thế giới bằng cả sự tò mò và lòng trân trọng, một thời mà mỗi giọt nước mắt trên màn ảnh đều có thể làm cả một xóm nhỏ thổn thức.
"Nào, các triết gia nhí, đi ngủ thôi!"
Tiếng mẹ gọi đưa tôi trở về thực tại. Tôi nhìn vào cái gầm giường bốn mươi phân của mình, rồi nhìn ra cửa sổ thấy ánh trăng đang soi rọi. Thế giới này rộng lớn lắm, Bi ạ, nhưng dù nó có hiện đại đến đâu, cũng đừng bao giờ quên cái cảm giác ấm áp khi cả xóm cùng ngồi bên nhau dưới bóng tối, chờ đợi một điều kỳ diệu hiện lên từ một chiếc hộp đen trắng.
Bởi vì, rốt cuộc, màu sắc thật sự của cuộc sống không nằm ở trên màn hình, mà nằm ở trong đôi mắt chúng ta nhìn nhau và nhìn đời. Mùi đất sau mưa vẫn nồng nàn, tiếng kéo của bác kẹo kéo vẫn lách cách, và chiếc tivi của bác Ba vẫn mãi là một chương rực rỡ trong cuốn tiểu thuyết về tuổi thơ của tôi – một chương về sự thức tỉnh của những giấc mơ và sự kết nối giữa những trái tim đồng điệu dưới mái hiên nhà quê cũ kỹ.
Trăng đêm nay tròn và sáng lạ thường. Tôi chìm vào giấc ngủ, mơ thấy mình đang đứng bên trong chiếc tivi của bác Ba, tay cầm một hộp phấn màu và bắt đầu tô điểm cho thế giới đen trắng ấy. Tôi tô màu đỏ cho những nụ cười, màu xanh cho hy vọng và màu vàng cho những kỷ niệm không bao giờ phai nhạt. Và trong giấc mơ đó, mọi người đều nhìn thấy màu sắc của nhau, rõ ràng và chân thật như mùi đất mẹ sau một trận mưa rào cuối hạ.