Thành phố về đêm không bao giờ thực sự đi ngủ. Nó chỉ thay đổi ngôn ngữ của mình. Nếu ban ngày thành phố nói bằng tiếng còi xe inh ỏi, tiếng loa phát thanh và tiếng người gọi nhau ơi ới, thì ban đêm, nó nói bằng một thứ ngôn ngữ trầm buồn, xa xăm và đầy nhịp điệu: tiếng rao. Đối với tôi, những tiếng rao đêm giống như những sợi chỉ mỏng manh nối liền những giấc ngủ của người dân xóm nhỏ, kể cho chúng tôi nghe về những phận đời vẫn đang thức khi cả thế giới đã chìm vào mộng mị.
Tôi có một thói quen mà mẹ gọi là "tật xấu của những kẻ mộng du". Đó là thỉnh thoảng, vào những đêm hè oi bức không ngủ được, tôi lại thích ngồi bên cửa sổ, tì cằm lên cánh tay và lắng nghe. Từ đây, tôi có thể nghe thấy hơi thở của phố thị và cả những âm thanh lạc lõng nhất.
"Bánh khúc đây... Ai bánh khúc nào..."
Tiếng rao ấy vang lên từ đầu hẻm, kéo dài ra như một tiếng thở dài. Nó không vội vã. Nó cứ tà tà, len lỏi qua những tán lá bàng, xuyên qua những khe cửa sổ khép hờ.
Cái Tí, chẳng biết bằng cách thần kỳ nào đó, cũng đang thức. Nó thò đầu ra từ ban công nhà đối diện, suýt nữa làm tôi giật mình ngã khỏi ghế. Nó ra hiệu cho tôi im lặng rồi thì thầm qua khoảng không gian tĩnh mịch:
"Bin ơi, mày có nghe thấy tiếng chú bán bánh khúc không? Tao thắc mắc mãi, tại sao chú ấy lại phải đợi đến lúc mọi người ngủ hết mới đi bán nhỉ? Chẳng phải lúc đó khách hàng đều đã đi vào cõi mơ hết rồi sao?"
Tôi nhún vai, giọng cũng nhỏ xíu:
"Có lẽ chú ấy bán cho những người đang ở trong cơn mơ nhưng lại thấy đói bụng chăng? Hoặc có thể chú ấy bán cho những người lớn giống như bố tao, những người thỉnh thoảng lại thức trắng đêm để nhìn chằm chằm vào cái máy tính."
Hai đứa tôi cùng im lặng, dõi theo bóng dáng một người đàn ông gầy gò, đạp chiếc xe đạp cũ có cái thùng xốp phía sau. Một vệt sáng yếu ớt từ đèn đường hắt xuống, đổ cái bóng dài ngoằng của chú lên mặt đường nhựa. Tiếng rao của chú đều đặn, nhịp nhàng như một cái đồng hồ báo thức chạy ngược chiều.
"Tí này," tôi nói, cảm nhận một luồng suy nghĩ triết học đang len lỏi trong đầu. "Mày có thấy tiếng rao đêm giống như một loại mật mã không? Người lớn nghe tiếng rao thì biết đó là đồ ăn, nhưng tao lại nghe thấy tiếng của sự cô đơn. Chú ấy đi một mình, nói một mình, và dường như cả thế giới này chỉ có mình chú ấy và cái bánh khúc thôi."
"Mẹ tao bảo, đó là tiếng của miếng cơm manh áo đấy Bin ạ," Cái Tí đáp, giọng nó có chút gì đó nghẹn lại. "Chú ấy không cô đơn đâu, vì ở nhà chú chắc chắn có những đứa trẻ đang chờ chú mang về những đồng tiền lẻ để mua sữa. Chú ấy mang theo cả hy vọng của gia đình trên cái yên xe đạp cũ kỹ đó đấy."
Lời của Cái Tí làm tôi sững lại. Hóa ra, đằng sau một âm thanh đơn giản lại là cả một hệ thống vận hành phức tạp của tình yêu thương. Người lớn không rao để khoe giọng hát, họ rao để thông báo rằng họ vẫn đang chiến đấu. Mỗi tiếng rao là một lời khẳng định về sự tồn tại, về sự cần cù và về những ước mơ nhỏ bé được nuôi dưỡng dưới ánh đèn đường vàng vọt.
Chúng tôi tiếp tục lắng nghe. Sau tiếng bánh khúc là tiếng gõ lách cách của người bán mì gõ. Tiếng gỗ chạm vào nhau vang lên giòn tan "cọc cọc, cắc cắc". Nó không phải là lời nói, nhưng ai cũng hiểu đó là sự mời gọi của một tô mì nóng hổi, bốc khói nghi ngút giữa đêm khuya.
"Tiếng mì gõ nghe vui hơn tiếng bánh khúc mày nhỉ?" Tôi nhận xét. "Nó giống như tiếng gõ cửa của một người bạn cũ."
"Nhưng nó cũng vội vã hơn," Cái Tí bổ sung. "Giống như người gõ đang muốn nói: 'Nhanh lên, nhanh lên, tôi còn phải đi hết con phố này nữa mới đủ tiền mua sách cho con'."
Tôi chợt nhớ đến bố. Có những đêm, tôi thấy bố đứng ngoài ban công, tay cầm điếu thuốc lá nhưng không châm, chỉ đứng lặng nhìn xuống đường khi tiếng mì gõ đi qua. Có lẽ bố cũng đang lắng nghe những mật mã ấy. Có lẽ trong thế giới của người lớn, những tiếng rao đêm là một loại âm nhạc đồng cảm. Họ nghe thấy trong đó nỗi vất vả của chính mình, sự kiên nhẫn của chính mình và cả những lo toan không tên mà họ không thể chia sẻ cùng ai.
"Tại sao người lớn không rao về nỗi buồn của họ luôn nhỉ?" Tôi hỏi cái Tí. "Ví dụ như: 'Ai buồn không... Ai có nỗi lo cần chia sẻ không nào...'. Nếu họ rao như thế, chắc chắn tao sẽ mua hết."
Cái Tí bật cười khẽ:
"Đồ ngốc! Nỗi buồn thì ai mà mua? Người ta chỉ mua những thứ có thể lấp đầy cái bụng thôi. Còn nỗi lòng thì người ta phải tự nhai, tự nuốt, giống như bố mày nuốt khói thuốc vậy."
Tôi thở dài. Thế giới người lớn thật kỳ lạ. Họ có thể bán đủ thứ, từ bất động sản, cổ phiếu đến bánh khúc, mì gõ, nhưng họ lại không biết cách trao đổi nỗi buồn. Họ cứ giữ khư khư nó trong lòng như một loại kho báu đáng nguyền rủa, để rồi đêm đêm lại đứng lặng nghe tiếng rao của người khác để thấy mình bớt lẻ loi.
Bất chợt, từ phía cuối phố, một tiếng rao mới xuất hiện. Tiếng rao này khác hẳn, nó cao vút và có chút gì đó lạc nhịp:
"Xôi lạc... bánh khúc... ngô khoai đê..."
Đó là giọng của một bà cụ. Tiếng rao run rẩy, đôi khi bị ngắt quãng bởi một cơn ho khan. Tôi thấy bà cụ đẩy một chiếc xe nhỏ, trên xe thắp một ngọn đèn dầu bé xíu che chắn bởi những miếng bìa các-tông. Ánh lửa bập bùng trong đêm trông như một đốm sáng lẻ loi giữa đại dương bóng tối.
"Bà cụ này già quá rồi mày ơi," Cái Tí thốt lên, giọng đầy thương cảm. "Bà phải ngủ chứ, sao bà lại thức giờ này?"
"Có lẽ bà sợ nếu bà ngủ, những hạt ngô hạt khoai kia sẽ thấy buồn vì không được ai nhìn thấy," tôi nói, cố gắng tìm một lý lẽ ngây thơ cho một thực tế nghiệt ngã. "Hoặc có lẽ bà là người canh giữ bóng đêm cho cả khu phố này."
Nhưng tôi biết, sự thật không lãng mạn như thế. Bà cụ thức vì bà không thể ngủ khi đôi vai còn nặng gánh. Bà thức vì bóng đêm là người bạn duy nhất không đòi hỏi bà phải nhanh nhẹn hay trẻ trung. Trong bóng đêm, bà chỉ là một tiếng rao, một biểu tượng của sự nhẫn nại.
Bố tôi bước ra ban công từ lúc nào không hay. Bố đặt tay lên vai tôi, hơi giật mình khi thấy tôi vẫn còn thức.
"Bin, sao con chưa ngủ?"
"Con đang nghe các 'mật mã đêm' bố ạ," tôi đáp, chỉ xuống phía bà cụ.
Bố nhìn theo hướng tay tôi chỉ, ánh mắt bố trùng xuống. Bố không nói gì, chỉ quay vào nhà, lấy ví tiền rồi đi xuống cầu thang. Tôi và Cái Tí nín thở dõi theo. Bố mở cổng, bước ra đường và gọi bà cụ lại. Bố mua rất nhiều ngô và khoai, nhiều đến mức bà cụ phải lúng túng dùng cả hai tay để đưa cho bố.
Tôi thấy bà cụ cười. Dưới ánh đèn dầu, nụ cười của bà nhăn nheo nhưng lấp lánh như một viên kim cương thô. Bà nói gì đó, có lẽ là lời cảm ơn, rồi lại tiếp tục đẩy xe đi. Tiếng rao của bà lúc sau nghe có vẻ vững vàng hơn một chút, hoặc có thể do tôi tự tưởng tượng ra thế.
Bố quay lên phòng, đưa cho tôi một bắp ngô nóng hổi:
"Ăn đi con, rồi đi ngủ. Những tiếng rao này không phải mật mã đâu, chúng là những lời nhắc nhở."
"Nhắc nhở gì hả bố?" Tôi vừa cắn một hạt ngô ngọt lịm vừa hỏi.
Bố nhìn ra cửa sổ, nơi tiếng rao của bà cụ đã mờ dần:
"Nhắc nhở rằng cuộc sống này vẫn đang vận động, ngay cả khi chúng ta nghĩ nó đã dừng lại. Nhắc nhở rằng ở đâu đó, vẫn có những người đang cố gắng hết sức mình chỉ để đổi lấy một chút bình yên vào ngày mai. Và nhắc nhở bố rằng, mình vẫn còn may mắn vì có một mái nhà để quay về."
Tôi chợt nhận ra, tiếng rao đêm thực sự là một loại phép thuật. Nó biến những người xa lạ thành những người thân quen trong một khoảnh khắc ngắn ngủi. Nó khiến một siêu nhân đang hết pin như bố tôi bỗng nhiên muốn làm một điều gì đó tử tế. Và nó khiến một đứa trẻ như tôi hiểu được rằng, sự trưởng thành không phải là khi ta ngừng nghe tiếng rao, mà là khi ta nghe thấy được cả nỗi lòng đằng sau âm thanh đó.
Cái Tí đã đi vào trong từ lúc nào, chắc nó bị mẹ bắt gặp. Tôi cũng bắt đầu thấy mắt mình nặng trĩu. Mùi ngô thơm phảng phất trong phòng như một loại thuốc an thần tự nhiên.
Tôi chui vào chăn, nhưng đôi tai vẫn còn cố vẳng theo những âm thanh cuối cùng của phố thị. Tiếng bánh khúc đã đi sang phố bên kia. Tiếng mì gõ chỉ còn là những nhịp điệu mờ nhạt. Thành phố giờ đây thực sự tĩnh lặng, chỉ còn tiếng gió rít qua khe cửa và tiếng thở đều của bố mẹ ở phòng bên.
"Tạm biệt những người gác đêm," tôi thầm thì vào bóng tối.
Trong giấc mơ của tôi đêm đó, những tiếng rao không còn buồn bã nữa. Chúng biến thành những bản nhạc giao hưởng rực rỡ. Chú bán bánh khúc cưỡi trên một đám mây bằng xốp trắng tinh, bà cụ bán ngô khoai thì có một chiếc xe đẩy bằng vàng ròng, và mỗi khi họ rao lên, những hạt vàng hạt ngọc lại rơi xuống mái nhà của tất cả mọi người. Trong thế giới ấy, không ai phải thức đêm để mưu sinh vì đói nghèo, họ thức chỉ để cùng nhau tận hưởng vẻ đẹp của những vì sao.
Sáng hôm sau, khi tôi tỉnh dậy, dấu vết duy nhất của đêm qua là những lõi ngô nằm trên đĩa. Thành phố lại bắt đầu ngôn ngữ ồn ào của nó. Nhưng khi đi ngang qua hàng hiên, tôi thấy một mẩu giấy nhỏ của Cái Tí nhét qua khe cửa: "Bin ơi, sáng nay tao thấy bà cụ hôm qua ngồi nghỉ ở gốc đa đầu làng. Bà cười tươi lắm. Tao nghĩ mật mã đêm qua đã được giải rồi."
Tôi mỉm cười. Hóa ra, không chỉ có tôi và bố mới biết nghe những âm thanh ấy. Cả cái xóm nhỏ này, mỗi người bằng một cách riêng, đều đang âm thầm kết nối với nhau qua những tiếng rao. Những người lớn có thể không nói ra, nhưng họ hiểu. Họ hiểu rằng cái tiếng "rao... đê..." ấy chính là sợi dây liên kết vô hình giữ cho nhân cách của con người không bị chai sạn giữa những bê tông và sắt thép.
Tôi lấy cuốn sổ tay ra, ghi thêm một trang mới: "Tiếng rao đêm là bài hát của những người không bao giờ bỏ cuộc. Nếu bạn lắng nghe kỹ, bạn sẽ thấy nó không phải tiếng than vãn, mà là tiếng gõ cửa của hy vọng. Và người lớn, đôi khi mua một bắp ngô không phải vì đói, mà là để mua lại một chút thanh thản cho tâm hồn mình."
Mùa hè vẫn còn dài, và những đêm không ngủ chắc chắn sẽ còn quay lại. Nhưng tôi không còn sợ sự cô đơn của bóng tối nữa. Vì tôi biết, chỉ cần mở cửa sổ ra, thế giới ngoài kia sẽ lại kể cho tôi nghe những câu chuyện mới, bằng thứ ngôn ngữ mộc mạc và chân thành nhất của những phận đời bình dị.
Bên gầm bàn, tôi lại ngồi xuống, nhìn vào đôi chân của bố hôm nay bước đi có vẻ nhẹ nhàng hơn. Có lẽ những hạt ngô đêm qua đã nạp lại cho bố một loại pin đặc biệt – pin của lòng trắc ẩn. Và tôi, cậu bé triết gia tám tuổi, cảm thấy mình vừa lớn thêm một chút, không phải ở chiều cao, mà ở sự thấu hiểu dành cho những âm thanh vốn dĩ bị người đời lãng quên.
Thế giới này, sau tất cả, vẫn luôn đẹp theo một cách rất riêng, ngay cả khi nó chỉ còn lại những tiếng rao lạc lõng giữa màn đêm mênh mông.