Khi những cơn mưa rào cuối hạ bắt đầu thưa dần, nhường chỗ cho cái nắng hanh hao của đầu thu, xóm Cầu Vồng lại rục rịch chuẩn bị cho một sự kiện trọng đại mà theo thằng Tủn là "mang tính chất toàn dân và đậm mùi bùn đất". Đó là ngày tát ao đình. Cái ao lớn nằm sau ngôi đình cổ của xóm vốn là nơi trú ngụ của những con cá trê đen trùi trụi, những con cá rô già với cái vây sắc lẹm và lũ cá diếc vảy bạc lấp lánh như những đồng tiền xu rơi dưới đáy nước.
Đới với người lớn, tát ao là một công việc lao động để cải thiện bữa ăn và dọn dẹp nguồn nước. Nhưng với lũ trẻ con chúng tôi, đó là một ngày hội hóa trang quy mô lớn, nơi tất cả đều được phép biến thành những "quái vật bùn" mà không sợ bị mẹ mắng về tội làm bẩn quần áo.
Sáng hôm ấy, từ lúc trời còn tờ mờ sương, tiếng máy bơm nước đã vang lên "xình xịch" đều đặn ở bờ ao. Nước được rút ra, đổ vào con mương dẫn ra phía cánh đồng, để lộ dần những mảng bùn đen sền sệt và bốc lên cái mùi ngai ngái, nồng nồng đặc trưng của đất đai lâu ngày ngâm trong nước.
"Mận! Tủn! Chuẩn bị xong chưa?" tiếng ông Cần vang lên, ông đứng trên bờ ao, tay cầm một cái giỏ tre lớn, chân dậm dậm vào lớp bùn để thử độ lún.
Tôi và thằng Tủn đã sẵn sàng trong những bộ quần áo cũ nhất, xấu nhất mà chúng tôi có. Thằng Tủn còn trang bị thêm một đôi găng tay cao su thủng lỗ chỗ, nó bảo: "Cá trê có ngạnh sắc như dao mổ, phải bảo vệ đôi bàn tay trí tuệ này trước khi bắt đầu tác chiến."
Cái Tí "Điệu" hôm nay cũng dẹp bỏ vẻ thanh tao thường ngày. Nó xắn ống quần lên quá gối, tay cầm một cái rổ nhựa màu đỏ loét. Nó bảo nó không bắt cá to, nó chỉ thích đi lùa lũ cá cờ và bắt mấy con ốc nhồi béo múp míp đang ẩn mình dưới lớp bùn nông.
Khi mực nước chỉ còn xâm xấp mắt cá chân, ông Cần ra hiệu bằng một tiếng hô dõng dạc: "Xuống thôi các con!"
Như một đội quân cảm tử, chúng tôi lao mình xuống ao. Cảm giác bùn mát lạnh len lỏi vào giữa các kẽ ngón chân, dâng lên đến bắp chân rồi ôm lấy đầu gối thật sự rất thú vị. Bùn ở ao đình không chỉ là đất, nó là một hỗn hợp của thời gian, lá đa rụng và cả những bí mật của lòng đất được ủ kín qua nhiều mùa mưa nắng.
Cuộc chiến bắt đầu. Dưới lớp bùn đen kia, những con cá đang ra sức quẫy đạp để tìm đường thoát thân hoặc ẩn nấp.
"Kìa! Một con cá lóc to bằng cổ tay!" Tôi hét lên, lao người về phía một vệt nước đang bắn tung tóe.
Nhưng con cá lóc khôn ngoan hơn tôi tưởng. Nó trơn tuột như bôi mỡ, vừa chạm tay vào là nó đã vọt đi mất dạng, để lại tôi ngã nhào, cả khuôn mặt cắm thẳng xuống bùn. Khi tôi ngóc đầu lên, thằng Tủn và Cái Tí cười sặc sụa.
"Nhìn kìa, xóm Cầu Vồng vừa xuất hiện một ông tượng đất!" Tủn vừa cười vừa chỉ tay vào tôi.
Tôi quệt bùn trên mặt, chỉ để lộ ra hai con mắt láo liên: "Đừng có cười! Cá ở đây có phép thuật đấy, chúng nó biết tàng hình trong bùn!"
Lúc này, bãi ao trở nên hỗn loạn một cách vui vẻ. Các chú, các bác trong xóm ai cũng lấm lem từ đầu đến chân. Bố tôi, người hằng ngày luôn đóng bộ quần áo công trình nghiêm túc, giờ đây đang đánh vật với một con cá trê lai to béo. Bố cười rạng rỡ, cái cười mà lâu lắm rồi tôi mới thấy – không vướng bận, không toan tính.
Trong vũng bùn này, ranh giới giữa người lớn và trẻ con bỗng dưng biến mất. Tất cả đều là những "thợ săn" hăng hái, cùng chung một mục tiêu và cùng chung một nỗi vui mừng khi tóm được một sinh vật trơn trượt đang cố gắng đào thoát.
Ông Cần là người bắt cá giỏi nhất. Ông không vồ vập như chúng tôi. Ông đi lại chậm rãi, dùng đôi bàn tay sần sùi luồn sâu vào trong các hốc rễ cây ven bờ ao.
"Muốn bắt cá lóc, đừng nhìn vào đuôi nó," ông Cần dạy tôi khi thấy tôi cứ mải miết đuổi theo những cái bóng dưới bùn. "Phải đoán xem nó định chạy hướng nào, rồi chặn đầu nó lại. Đời cũng thế, cứ chạy theo cái đuôi của rắc rối thì chẳng bao giờ giải quyết được gì đâu, phải túm lấy cái đầu của nó mà giải quyết."
Tôi đứng im, quan sát một vệt bùn đang đùn lên. Tôi đưa tay xuống, từ từ khép lại. Một cảm giác rung động mạnh mẽ truyền từ lòng bàn tay lên tận cánh tay. Tôi nghiến răng, bóp chặt.
"Được rồi! Con bắt được rồi!" tôi reo lên, giơ cao một con cá rô đồng béo mầm, vây nó dựng ngược lên đâm vào tay đau nhói nhưng tôi không buông.
Cái Tí cũng thu hoạch được một rổ đầy ốc nhồi và vài con tôm càng xanh. Nó cười tít mắt, những vết bùn trên má nó trông giống như những vệt râu mèo tinh nghịch.
Nhưng trò vui nhất không phải là bắt cá, mà là trò "ném bùn hội đồng". Không biết ai là người khởi xướng, nhưng chỉ một phút sau, những cục bùn đen tròn trịa bắt đầu bay vèo vèo trên mặt ao. Thằng Tủn bị một phát ngay giữa ngực, nó lập tức phản công bằng cách vơ một vốc bùn lớn ném về phía tôi.
Cả ao đình vang dậy tiếng cười, tiếng hò hét và tiếng nước bắn tung tóe. Bác Bảo "Khùng" đứng trên bờ, tay cầm cái điếu cày, cười khà khà: "Đúng rồi! Cứ nghịch cho thỏa thích đi các con. Bùn đất này thiêng lắm, nó rửa sạch những cái bụi bặm của nỗi buồn trong lòng người lớn đấy."
Trời về trưa, khi những giỏ cá đã đầy ắp, chúng tôi lục tục kéo nhau lên bờ. Ai nấy đều đen nhẻm như những thỏi than, chỉ có hàm răng trắng bóng là lộ ra khi cười.
Công đoạn quan trọng nhất sau ngày hội bắt cá là "tắm ao". Chúng tôi không về nhà ngay mà nhảy ùm xuống con mương dẫn nước sạch từ phía nguồn về. Nước mát rượi gột rửa đi lớp bùn đen, để lộ lại làn da rám nắng và những vết xước nhỏ trên tay chân – những "huy chương" của một ngày lao động vất vả.
Mẹ tôi và các bác gái đã chuẩn bị sẵn một nồi nước lá sả, lá chanh to đùng đặt ở sân đình. Mùi sả thơm nồng quyện vào gió, xua tan đi cái mùi tanh của bùn đất.
"Mấy cái thằng này, nghịch cho cố rồi lại bắt mẹ nấu nước tắm," mẹ tôi mắng yêu khi thấy tôi nhe răng cười với mẹ.
Nhưng tôi biết mẹ không giận. Mẹ đang nhìn vào giỏ cá lóc tươi rói mà tôi vừa bắt được, mẹ đang nhẩm tính xem chiều nay sẽ nấu món canh chua cá lóc với bông điên điển hay kho tộ với thật nhiều tiêu.
Bữa trưa hôm đó ở xóm Cầu Vồng là một bữa tiệc thực thụ. Nhà nào cũng có mùi cá nướng thơm phức lan tỏa khắp ngõ ngách. Những con cá trê được vùi trong đống rơm khô, nướng cho đến khi lớp da cháy xém, để lộ phần thịt trắng ngần, thơm nức. Chấm một miếng thịt cá vào bát nước mắm gừng cay nồng, ăn kèm với một nắm rau sống hái vội ngoài vườn – đó là thứ hương vị mà không một nhà hàng sang trọng nào có thể có được.
Trong bữa cơm, bố tôi kể lại chuyện hồi xưa bố cũng từng là "vua bắt cá" của xóm. Bố nói về những cái ao sâu hơn, những con cá to hơn và những trận nghịch bùn còn dữ dội hơn thế này. Tôi nhìn bố, thấy bố dường như trẻ lại mười tuổi. Những nếp nhăn lo toan trên trán bố dường như đã bị lớp bùn ao đình chiều nay san phẳng.
"Bố ơi, năm sau mình lại tát ao nữa bố nhé?" tôi hỏi.
Bố gật đầu, gắp cho tôi một miếng gan cá béo ngậy: "Ừ, năm sau bố sẽ dạy con cách làm nơm. Bắt cá bằng nơm mới là đẳng cấp của dân xóm Cầu Vồng."
Thằng Tủn sang nhà tôi chơi sau bữa cơm, nó cầm theo một cuốn sổ mới vì cuốn cũ đã bị dính bùn đen kịt. Nó trịnh trọng ghi vào trang đầu tiên: "Định luật về bùn: Khi tất cả cùng bẩn như nhau, chúng ta sẽ thấy mình hạnh phúc như nhau. Sự sạch sẽ đôi khi là một bức rào cản của tình bạn."
Tôi bật cười trước cái triết lý ngớ ngẩn mà chí lý của nó.
Nhưng giữa niềm vui ấy, tôi chợt thấy một thoáng buồn. Ông Cần bảo, năm tới có lẽ cái ao này sẽ được kè đá và làm lan can để đảm bảo vệ sinh môi trường. Điều đó có nghĩa là sẽ không còn những mảng bùn tự nhiên để chúng tôi nhảy xuống, không còn những hốc cây cho cá lóc ẩn mình, và có lẽ, không còn những "trận chiến bùn" vang dội nữa.
Cái giá của sự hiện đại luôn là sự biến mất của những thứ lấm lem một cách hồn nhiên.
Buổi chiều, tôi ra ngồi ở bậc thềm đình, nhìn cái ao giờ đã cạn nước, chỉ còn lại những vũng nhỏ đọng lại giữa lớp bùn đang se lại dưới nắng. Những con cò trắng từ đâu bay về, đứng thong dong kiếm những con tép sót lại.
Tôi nhận ra rằng, ngày hội bắt cá dưới bùn không chỉ là để kiếm cá. Nó là một sự nhắc nhở về nguồn gốc của chúng tôi. Chúng tôi sinh ra từ đất, lớn lên từ những sản vật của đồng quê, và chính cái lớp bùn "bẩn thỉu" kia lại là thứ nuôi dưỡng nên những tâm hồn trong sạch và giàu tình cảm nhất.
Xóm Cầu Vồng sẽ thay đổi, đó là điều không thể tránh khỏi. Nhưng tôi tin rằng, ký ức về hơi ấm của lớp bùn, về tiếng cười sảng khoái của bố và về vị ngọt của miếng cá lóc nướng rơm sẽ mãi mãi nằm lại trong một ngăn bí mật của trái tim tôi.
Dù sau này tôi có trở thành ai, đi đến đâu, mặc những bộ quần áo phẳng phiu và đắt tiền thế nào, tôi vẫn sẽ luôn nhớ rằng mình từng là một "ông tượng đất" hạnh phúc giữa lòng ao đình. Bởi vì chính lớp bùn ấy đã dạy tôi cách không sợ lấm bẩn, dạy tôi cách kiên nhẫn rình rập mục tiêu và dạy tôi cách sẻ chia niềm vui chiến lợi phẩm với mọi người xung quanh.
Nắng chiều nhuộm vàng mái đình cổ kính. Gió thổi qua bãi ao, mang theo mùi của bùn đất và thành quả lao động. Tôi nằm ngửa trên bậc thềm đá, nhắm mắt lại và nghe tiếng xóm làng đang xôn xao chuẩn bị cho một mùa thu mới.
Ngày hội bắt cá kết thúc, nhưng dư âm của nó thì còn thơm mãi như mùi rơm rạ cháy lan trong hoàng hôn.