Nếu cuộc đời là một bài kiểm tra toán đầy những con số khô khan và những phép tính chia không bao giờ hết dư, thì gốc cây trứng cá trước cửa nhà thằng Hải "còm" chính là giờ ra chơi vĩnh cửu. Đó là một "văn phòng" làm việc của nhóm chúng tôi, nơi mọi vấn đề trọng đại của thế giới – từ việc tại sao con chó nhà bà Năm lại thích sủa bóng tối đến việc làm thế nào để biến lá cây thành tiền – đều được mang ra mổ xẻ với một sự nghiêm túc đến nực cười.
Cây trứng cá ấy già lắm, thân nó sần sùi và tán lá thì lòa xòa, lúc nào cũng rụng đầy những quả chín đỏ mọng, ngọt lịm và có mùi thơm thoang thoảng của nắng. Đối với người lớn, quả trứng cá là thứ đồ bỏ đi, rụng xuống chỉ làm bẩn sân và kéo lũ kiến đến. Nhưng đối với chúng tôi, đó là nguồn lương thực quý giá, là loại "linh đan diệu kế" mà mỗi khi ăn vào, bộ não của chúng tôi lại nảy ra những ý tưởng mà ngay cả những nhà khoa học lỗi lạc nhất cũng phải chào thua.
“Này, tụi bây có bao giờ thắc mắc tại sao người lớn lại thích làm việc không?”
Thằng Hải "còm" lên tiếng, cắt ngang bầu không khí yên tĩnh khi cả lũ đang mải mê nhằn những quả trứng cá chín. Hải "còm" là đứa gầy nhất nhóm, cái cổ nó dài ngoằng và đôi mắt thì to quá khổ, trông nó lúc nào cũng như đang suy nghĩ về vận mệnh của nhân loại dù thực chất nó chỉ đang lo lắng xem chiều nay có bị mẹ bắt đi tắm sớm hay không.
Tí Sún, đang bận rộn với việc dùng một cái que củi vẽ những hình thù kỳ dị lên mặt đất, ngước lên đáp:
“Chắc là vì họ thích tiền. Tao thấy bố tao mỗi lần nhận lương đều cười rất tươi, nhưng sau đó mẹ tao cầm hết tiền thì mặt bố lại héo queo như lá héo.”
Tôi, với tư cách là "đội trưởng" của những cuộc phiêu lưu, lắc đầu tỏ vẻ am tường:
“Không phải đâu. Người lớn làm việc vì họ sợ bị rảnh rỗi. Ông không thấy sao? Mỗi khi họ rảnh, họ lại bắt đầu bày ra chuyện để mắng tụi mình. Nào là ‘Mùi, sao con không đi học bài?’, ‘Tí, sao con lại bẩn hết áo thế này?’. Họ làm việc để họ có lý do chính đáng để không phải chơi với tụi mình thôi.”
Cái Tủn, nãy giờ vẫn đang chăm chú xếp những chiếc lá trứng cá thành một hàng dài để làm "vải" may quần áo cho búp bê, bỗng nhiên chen vào bằng một giọng rất bà cụ non:
“Mẹ tao bảo, không làm việc thì không có cơm ăn. Đó gọi là quy luật của cuộc sống. Muốn có cá kho tộ thì phải đi chợ, muốn có tiền đi chợ thì phải đi làm. Đơn giản vậy thôi mà tụi bây cũng không hiểu.”
Chúng tôi im lặng một lúc. Quy luật của Cái Tủn nghe có vẻ hợp lý nhưng lại quá tàn nhẫn đối với những tâm hồn chỉ muốn sống bằng không khí và những quả trứng cá.
“Vậy tại sao tụi mình không đổi quy luật đi?” Hải "còm" đề xuất, mắt sáng rực. “Thay vì dùng tiền giấy, tụi mình dùng lá cây. Cây trứng cá nhà tao có hàng nghìn cái lá. Nếu mỗi cái lá là một tờ một trăm đồng, tao sẽ là người giàu nhất thế giới. Tao sẽ mua lại toàn bộ tiệm kem của ông Năm và phát miễn phí cho tất cả trẻ con trong xóm.”
Ý tưởng của Hải "còm" ngay lập tức nhận được sự hưởng ứng nhiệt liệt. Một cuộc cách mạng tiền tệ được nổ ra ngay dưới gốc cây trứng cá. Chúng tôi bắt đầu phân loại lá. Lá xanh là tiền mới, lá vàng là tiền cũ, còn những chiếc lá khô giòn, dễ gãy được coi là... tiền lẻ.
“Nhưng nếu ai cũng có nhiều lá cây như thế, thì ai sẽ đi bán kem cho ông?” Tôi đặt ra một câu hỏi mang tính vĩ mô mà sau này tôi mới biết đó gọi là lạm phát.
Hải "còm" khựng lại một chút, rồi nó phẩy tay:
“Thì ông Năm cũng sẽ dùng lá cây để mua sữa, mua đường. Cả thế giới này sẽ tràn ngập lá cây. Người ta sẽ không còn cãi nhau vì tiền nữa, vì chỉ cần ra vườn hái một cái là xong.”
Trẻ con là những sinh vật kỳ lạ nhất hành tinh. Chúng tôi có thể tin vào những điều vô lý nhất một cách thành tâm nhất. Trong suốt buổi chiều hôm đó, chúng tôi thực sự tin rằng mình đã giải quyết được vấn đề nghèo đói của toàn cầu. Chúng tôi dùng lá cây để mua bán những viên sỏi (giả làm kim cương), những mảnh sành (giả làm pha lê) và những bông hoa dại (giả làm nước hoa cao cấp). Chúng tôi giàu có đến mức cảm thấy thương hại cho những người lớn đang tất bật ngoài kia, những người đang đổ mồ hôi hột để kiếm những tờ giấy bạc xấu xí mà không biết rằng kho báu đang rụng đầy dưới chân mình.
“Nhưng mà,” Tí Sún bỗng nhiên hỏi, giọng nó hơi run run, “nếu đến mùa đông cây rụng hết lá, tụi mình có bị phá sản không?”
Câu hỏi của Tí Sún khiến cả lũ lặng đi. Triết lý về "nền kinh tế lá cây" của chúng tôi gặp phải một lỗ hổng nghiêm trọng. Chúng tôi nhận ra rằng, ngay cả trong thế giới của trí tưởng tượng, hạnh phúc cũng có vẻ rất mong manh và phụ thuộc vào thời tiết.
“Thì... thì tụi mình sẽ dùng đá!” Tôi nhanh trí cứu vãn tình hình. “Đá thì không bao giờ rụng. Mỗi hòn đá sẽ là một thỏi vàng.”
Thế là chúng tôi lại hì hục đi gom đá. Nhưng đá nặng quá, không thể bỏ vào túi quần được, và cũng không thể mang vào nhà mà không bị mẹ mắng vì tội "mang rác vào phòng".
Giữa lúc cuộc tranh luận về đá và lá đang hồi gay gắt, tôi nhìn lên tán cây trứng cá. Những tia nắng cuối ngày xuyên qua kẽ lá, tạo thành những đốm sáng lung linh trên mặt đất. Tôi chợt nhận ra một điều mà phải ba mươi năm sau, khi đã là một "Lão Mùi" mệt mỏi, tôi mới có thể diễn đạt thành lời: Hóa ra, giá trị của một thứ không nằm ở bản thân nó, mà nằm ở chỗ chúng ta tin nó có giá trị đến mức nào.
Người lớn tin vào những tờ giấy bạc vì họ được dạy như thế. Chúng tôi tin vào lá cây vì chúng tôi muốn như thế. Sự khác biệt duy nhất là lá cây thì đẹp hơn, thơm hơn và chẳng ai giết nhau để tranh giành một cây trứng cá cả.
“Này, tụi bây có thấy người lớn hay buồn không?” Cái Tủn bỗng nhiên hỏi, giọng nó nhỏ lại, đượm chút suy tư. “Mẹ tao hay ngồi thở dài trước hiên nhà vào buổi tối. Bố tao thì hay hút thuốc và nhìn ra ngoài đường rất lâu.”
“Chắc là vì họ hết lá cây rồi.” Tí Sún nhận xét.
“Không phải đâu,” Hải "còm" phản bác, gương mặt nó bỗng trở nên già dặn lạ thường dưới ánh hoàng hôn. “Tao nghĩ là vì họ đã quên cách nhìn thấy những quả trứng cá chín. Họ chỉ nhìn thấy bụi trên lá, nhìn thấy rác trên sân. Họ nhìn thấy những thứ xấu xí vì họ cứ mải nhìn xuống đất để tìm tiền thật, thay vì nhìn lên trên để thấy bầu trời.”
Lời của Hải "còm" hôm đó như một phát súng nã vào tâm hồn non nớt của tôi. Tôi nhìn lên. Đúng thật, bầu trời buổi chiều hôm đó đẹp vô cùng. Nó có màu tím pha lẫn cam, giống như một ly si rô dâu mà ông Năm vẫn hay bán. Nhưng người lớn đi ngang qua cây trứng cá, ai nấy đều vội vã, mặt mày cau có vì kẹt xe, vì khói bụi, vì những lo toan không tên. Chẳng ai dừng lại để nhìn lên cái ly si rô khổng lồ trên đầu mình cả.
Chúng tôi, những đứa trẻ tám tuổi, ngồi đó và cảm thấy mình thật thông thái. Chúng tôi tự nhủ rằng khi lớn lên, mình sẽ không bao giờ trở nên như vậy. Chúng tôi sẽ vẫn hái lá cây làm tiền, vẫn ăn quả trứng cá và vẫn sẽ dành thời gian để ngắm bầu trời mỗi buổi chiều. Chúng tôi hứa với nhau như thế, một lời thề sắt son dưới gốc cây già, với những nhân chứng là lũ kiến và những chú chim sẻ đang ríu rít tìm đường về tổ.
Nhưng rồi, thời gian là một kẻ độc tài không bao giờ biết thương xót.
Tôi nhìn xuống bàn tay mình bây giờ. Đôi bàn tay không còn dính nhựa cây trứng cá, không còn những vết bẩn của đất cát, mà thay vào đó là những vết chai sạn của việc gõ bàn phím và ký kết những hợp đồng mà tôi biết chắc là chả có cái nào đáng giá bằng một hòn sỏi ngày xưa.
Tôi đứng dậy khỏi đống đồ cũ, bước ra ban công của căn hộ chung cư tầng mười lăm. Thành phố dưới kia lấp lánh ánh đèn, nhưng đó là thứ ánh sáng nhân tạo, lạnh lẽo và đầy toan tính. Tôi cố gắng tìm kiếm một cây trứng cá trong tầm mắt, nhưng chỉ thấy những khối bê tông xám xịt và những con đường chằng chịt như mạng nhện.
Tôi tự hỏi, từ bao giờ mà tôi bắt đầu coi lá cây chỉ là rác? Từ bao giờ mà tôi không còn nhìn lên bầu trời trừ khi muốn xem dự báo thời tiết để biết có nên mang theo ô hay không?
Có lẽ, quá trình trưởng thành thực chất là một cuộc đánh đổi thầm lặng. Chúng ta đổi sự tự do lấy sự an toàn, đổi những giấc mơ lấy những hóa đơn, và đổi tấm vé đi tuổi thơ lấy một chiếc thẻ tín dụng có hạn mức cao. Chúng ta nghĩ mình đang tiến về phía trước, nhưng thực ra chúng ta đang rời xa dần cái "văn phòng" dưới gốc cây trứng cá – nơi mà mọi vấn đề của cuộc đời đều có thể giải quyết được chỉ bằng một nụ cười và một nắm lá khô.
“Bố ơi, bố đang làm gì thế?”
Tiếng con trai tôi vang lên. Nó năm nay cũng vừa tròn tám tuổi, cái tuổi của tôi năm nào dưới gốc cây trứng cá. Trên tay nó cầm một chiếc lá khô mà nó vừa nhặt được ở công viên về.
“Bố đang nhìn... tiền của con đấy.” Tôi cười, một nụ cười thật sự sau cả một ngày dài mệt mỏi.
Thằng bé ngơ ngác nhìn tôi: “Lá cây mà bố, sao lại là tiền?”
Tôi kéo nó vào lòng, chỉ tay lên bầu trời bắt đầu lác đác những ngôi sao:
“Hồi bằng tuổi con, bố và các bạn đã dùng lá cây này để mua cả thế giới đấy. Con có muốn mua một ngôi sao không? Bố sẽ dạy con cách định giá nó bằng những quả trứng cá.”
Thằng bé cười khoái chí, đôi mắt nó sáng lên một niềm tin mãnh liệt. Trong khoảnh khắc đó, tôi thấy lại Cu Mùi, thấy lại Hải "còm", Tí Sún và Cái Tủn. Chúng tôi vẫn ở đó, dưới gốc cây của ký ức, vẫn đang tranh luận về những điều viển vông nhưng lại vô cùng chân thực.
Người lớn chúng ta thường dạy trẻ con phải thực tế, phải học cách kiếm tiền, phải chuẩn bị cho tương lai. Nhưng có lẽ, chính chúng ta mới là những kẻ cần phải đi học lại. Học cách để thấy một chiếc lá là một gia tài, học cách để thấy một quả trứng cá là một món quà, và học cách để hiểu rằng: Hạnh phúc không phải là thứ chúng ta tìm kiếm ở cuối con đường, mà là thứ chúng ta nhặt được ngay dưới chân mình, miễn là chúng ta còn đủ hồn nhiên để cúi xuống.
Tôi thở phào một cái. Hóa ra, tấm vé ấy không hẳn là thất lạc hoàn toàn. Nó chỉ bị bụi thời gian phủ mờ, và chỉ cần một chiếc lá khô, một câu hỏi ngây thơ của đứa trẻ, là nó lại hiện ra, rõ ràng và đầy mời gọi.
Đêm đó, tôi mơ thấy mình lại được ngồi dưới gốc cây trứng cá. Thằng Hải "còm" vẫn đang thuyết giảng về kinh tế học lá cây, Tí Sún vẫn đang cười hở lợi, và Cái Tủn vẫn đang bận rộn may áo cho búp bê. Chúng tôi vẫn là những triệu phú của sự hồn nhiên, sở hữu những kho báu mà không một ngân hàng nào có thể định giá được.
Và ở đó, dưới bóng râm của kỷ niệm, trời vẫn xanh một màu xanh tinh khôi, màu xanh của những ngày mà chúng ta chưa bao giờ biết đến hai chữ "muộn phiền".