Trong vương quốc của những đứa trẻ, vị giác là một thước đo đạo đức vô cùng chuẩn xác. Những thứ ngọt ngào như kẹo mạch nha hay quả trứng cá chín luôn đại diện cho sự thiện lương và lẽ phải. Ngược lại, những thứ đắng ngắt chính là hiện thân của sự độc ác, của những quy tắc cứng nhắc mà người lớn đặt ra để thử thách lòng kiên nhẫn của chúng tôi. Và kẻ thù lớn nhất, đứng đầu danh sách những món ăn bị xua đuổi nhất tại cái thị trấn nhỏ bé này, không gì khác chính là trái khổ qua.
Tôi vẫn thường tự hỏi, tại sao một thứ có vẻ ngoài xù xì, nhăn nheo như da của một con yêu tinh già và có vị đắng như mật cá trê lại có thể hiện diện trên mâm cơm với tư cách là một món ăn bổ dưỡng. Mỗi khi nhìn thấy bát canh khổ qua nhồi thịt bốc khói nghi ngút trên bàn, tôi cảm thấy cuộc đời mình vừa sụp đổ một nửa.
"Mùi, con không được gắp bỏ phần vỏ ra. Ăn đắng mới là người lớn."
Bố tôi thường nói câu đó với một vẻ mặt điềm tĩnh đến đáng sợ, trong khi bản thân ông lại đang nhẩn nha nhai miếng khổ qua một cách ngon lành. Tôi nhìn bố, rồi nhìn miếng xanh xanh đang nằm chình ình trong bát, thầm nghĩ rằng nếu cái giá của việc trở thành người lớn là phải yêu thích sự hành hạ vị giác này, thì tôi thà làm trẻ con mãi mãi còn hơn.
Buổi chiều hôm ấy, dưới bóng mát của hiên nhà, hội nghị thượng đỉnh của những nạn nhân bị ép ăn đồ đắng được triệu tập. Tí Sún, Hải còm và Cái Tủn đều có mặt với vẻ mặt vô cùng nghiêm trọng.
"Nhà tao hôm nay cũng có khổ qua. Mẹ tao bảo ăn cái này cho mát gan, nhưng tao thấy gan chưa kịp mát thì lưỡi tao đã muốn đình công rồi." Tí Sún vừa nói vừa nhăn mặt, như thể dư vị của bữa trưa vẫn còn ám ảnh nó.
Hải còm, người luôn nhìn mọi thứ dưới lăng kính khoa học và huyền bí, gật đầu đồng tình: "Tao nghĩ người lớn bị mất vị giác rồi. Hoặc là họ đang lừa tụi mình. Họ muốn tụi mình quen với vị đắng để sau này khi họ mắng tụi mình, tụi mình sẽ thấy cái sự mắng đó còn ngọt chán so với miếng khổ qua."
Cái Tủn thì có một giả thuyết mang tính âm mưu hơn: "Mẹ tao bảo khổ qua là để đi qua nỗi khổ. Nhưng tao thấy mỗi lần ăn nó là một nỗi khổ mới lại ập đến. Tao nghĩ đây là một loại thuốc giải độc của người lớn để tụi mình không thể quá vui sướng. Họ sợ tụi mình cười nhiều quá sẽ quên mất việc phải sợ họ."
Chúng tôi ngồi đó, bốn đứa trẻ với bốn nỗi ám ảnh về màu xanh lục xù xì. Sự phản kháng của chúng tôi ban đầu chỉ dừng lại ở việc giấu miếng khổ qua xuống dưới đáy bát cơm, hoặc lén vứt cho con chó Lu đang nằm dưới gầm bàn. Nhưng con Lu cũng thông minh lắm, nó ngửi một cái rồi quay ngoắt đi, vẻ mặt khinh bỉ như muốn bảo rằng: "Đừng có mang thứ rác rưởi đó ra đây lừa tôi".
"Tụi mình phải hành động!" Tôi đứng dậy, giọng dõng dạc như một vị chỉ huy đang hiệu triệu quân sĩ trước giờ ra trận. "Chúng ta sẽ lập ra Hội Những Người Chống Lại Sự Đắng. Mục tiêu đầu tiên: tìm ra một loại thức ăn có thể tiêu diệt vị đắng trên toàn cầu."
Chúng tôi bắt đầu cuộc thí nghiệm. Hải còm đề xuất trộn đường vào canh khổ qua. Kết quả thật thảm khốc: một loại hỗn hợp vừa ngọt lợ vừa đắng chát ra đời, khiến Tí Sún suýt chút nữa thì nôn hết chỗ cơm vừa ăn. Cái Tủn đề xuất nhúng khổ qua vào nước mắm thật mặn để át vị, nhưng kết quả chỉ làm cho nỗi đau đớn tăng thêm một cấp độ mới.
Giữa lúc cuộc thí nghiệm đang đi vào bế tắc, tôi chợt nhận ra một điều kỳ lạ. Tại sao người lớn không chỉ thích khổ qua, mà họ còn thích cả cà phê đen đặc, thích cả những loại rau rừng có vị chát và thích cả cái cảm giác cay nồng của rượu?
"Có lẽ người lớn thích những thứ đó vì họ có quá nhiều bí mật." Hải còm trầm ngâm, tay cầm một cành cây vẽ nguệch ngoạc lên nền đất. "Mẹ tao mỗi lần buồn lại uống một ly nước gì đó rất đắng. Bố tao mỗi lần lo lắng lại hút một điếu thuốc khét lẹt. Có khi cái vị đắng đó giúp họ không phải nghĩ về những chuyện đau lòng khác chăng?"
Chúng tôi nhìn nhau, bỗng thấy thế giới của người lớn không còn là một vương quốc của những quyền lực độc đoán nữa, mà là một vùng đất đầy rẫy những gánh nặng. Nếu vị đắng của trái khổ qua là thứ thuốc để họ quên đi những đắng cay khác của cuộc đời, thì có lẽ họ đáng thương hơn là đáng ghét.
Nhưng sự cảm thông đó chỉ kéo dài được đúng ba mươi giây, cho đến khi mẹ tôi từ trong bếp gọi vọng ra: "Mùi ơi, vào ăn cơm chiều con! Mẹ mới nấu nồi canh khổ qua ngon lắm!"
Tôi rùng mình, cảm giác sự cảm thông vừa rồi đã bị cuốn trôi theo dòng nước. Tôi vẫn là một đứa trẻ, và đối với tôi, nỗi đau hiện hữu nhất vẫn là miếng xanh lục đang chờ đợi trên bàn ăn kia.
"Tụi bây này," Tí Sún thì thầm, giọng nó bỗng trở nên bí hiểm, "tao có một cách. Nếu tụi mình không thể tiêu diệt vị đắng, tại sao tụi mình không đổi tên cho nó? Thay vì gọi là khổ qua, tụi mình gọi nó là... bánh quy xanh đi. Có thể khi cái tên thay đổi, cái não của mình sẽ bị lừa."
Chúng tôi quyết định thử nghiệm phương pháp tâm lý học của Tí Sún. Tối hôm đó, tôi ngồi vào bàn ăn với một quyết tâm sắt đá. Tôi nhìn miếng khổ qua và lặp đi lặp lại trong đầu: "Đây là bánh quy xanh, đây là bánh quy xanh". Tôi gắp một miếng, nhắm mắt lại và nhai.
Vị đắng ập đến như một cơn lũ, tàn phá mọi tế bào vị giác. Nó không phải là bánh quy xanh. Nó vẫn là nó, một thực thể của sự khắc nghiệt. Tôi mở mắt ra, thấy bố đang nhìn mình với một nụ cười ẩn ý.
"Sao, bánh quy xanh có ngon không con?"
Tôi giật mình, suýt nữa thì sặc. Hóa ra bố đã đứng sau hiên và nghe hết cuộc họp của hội nghị thượng đỉnh chúng tôi. Tôi đỏ mặt, cúi gằm xuống bát cơm, cảm thấy mình thật ngốc nghếch.
"Mùi ạ," bố tôi nói, giọng ông bỗng trở nên trầm ấm và chứa chan điều gì đó mà lúc ấy tôi chưa hiểu hết, "con không cần phải ép mình thích nó ngay bây giờ. Có những thứ trong đời, con chỉ có thể hiểu và cảm nhận được khi trái tim con đã có đủ những vết sẹo. Khổ qua đắng, nhưng nó thanh lọc cơ thể. Cuộc đời cũng vậy, có những lúc khó khăn sẽ làm con mạnh mẽ hơn. Một ngày nào đó, con sẽ thấy vị đắng này thực ra lại có một hậu vị rất ngọt."
Lúc đó, tôi chỉ biết vâng dạ cho qua chuyện. Tôi nghĩ rằng bố lại đang dùng những triết lý cao siêu của người lớn để lừa tôi ăn hết bát canh. Nhưng bây giờ, khi đã là một người đàn ông đi qua quá nửa đời người, tôi mới thấy những lời nói ấy của bố giống như một lời tiên tri.
Tôi ngồi trong một quán cà phê sang trọng giữa thành phố nhộn nhịp, trước mặt là một ly espresso không đường đen đặc như bóng đêm. Tôi nhấp một ngụm, cảm nhận vị đắng tê dại lan tỏa trên đầu lưỡi, rồi từ từ chuyển thành một vị ngọt thanh thoát ở cổ họng. Tôi bỗng nhớ về bát canh khổ qua của mẹ, nhớ về cái hiên nhà đầy nắng và nhớ về những người bạn nhỏ của mình.
Hóa ra, cuộc đời thực sự là một nồi canh khổ qua khổng lồ. Khi còn nhỏ, chúng ta chỉ thấy cái đắng trước mắt, chúng ta phản kháng, chúng ta trốn tránh. Chúng ta muốn mọi thứ phải ngọt ngào như kẹo, phải êm đềm như những giấc mơ. Nhưng khi lớn lên, chúng ta nhận ra rằng nếu không có vị đắng đó, chúng ta sẽ không bao giờ biết trân trọng những khoảnh khắc ngọt ngào. Sự đắng cay dạy chúng ta cách chịu đựng, dạy chúng ta cách nhìn sâu vào bản chất của sự vật thay vì chỉ nhìn vào vẻ bề ngoài xù xì.
Tí Sún bây giờ chắc cũng đang phải nhâm nhi những ly cà phê đắng để tỉnh táo cho những bản kế hoạch tài chính. Hải còm chắc cũng đã hiểu rằng kiến thức cũng có vị đắng của sự khổ luyện. Và Cái Tủn, có lẽ nó cũng đang nấu canh khổ qua cho những đứa con của mình, lặp lại đúng những câu nói mà mẹ nó đã từng nói với nó ngày xưa.
Sự liên kết giữa những thế hệ đôi khi chỉ đơn giản là một vị đắng được truyền nối. Chúng ta lớn lên bằng cách chấp nhận những thứ mà mình từng ghét bỏ. Chúng ta học cách yêu vị đắng không phải vì nó ngon, mà vì nó là một phần không thể tách rời của sự thật.
Tôi tự hỏi, nếu một ngày nào đó thế giới này thực sự không còn vị đắng, nếu mọi thứ đều ngọt lịm như ý tưởng của Hải còm năm nào, thì liệu chúng ta có còn là con người nữa không? Có lẽ khi đó, chúng ta sẽ trở thành những con búp bê bằng nhựa, sống trong một thế giới hồng rực nhưng trống rỗng, không có chiều sâu và không có những chiêm nghiệm.
Sự hồn nhiên của trẻ thơ nằm ở chỗ nó dám ghét cái đắng một cách công khai. Còn sự trưởng thành của người lớn nằm ở chỗ họ biết cách thưởng thức cái đắng một cách lặng lẽ. Chúng tôi đã từng dùng sự ngây thơ để chống lại thế giới người lớn, nhưng cuối cùng, chính thế giới đó đã thu phục chúng tôi bằng những bài học âm thầm dưới đáy bát canh.
Tôi nhìn ra ngoài cửa sổ, dòng người vẫn hối hả ngược xuôi. Mỗi người trong số họ chắc hẳn đang mang trong mình một nỗi khổ qua riêng. Có người đã đi qua được, có người vẫn đang loay hoay giữa vị đắng cay của cuộc đời. Nhưng tôi tin rằng, dưới những mái hiên cũ hay trong những căn hộ hiện đại, trời vẫn còn xanh nếu người ta biết tìm thấy hậu vị ngọt ngào đằng sau những thử thách.
Tôi nhấp thêm một ngụm cà phê, vị đắng giờ đây cảm thấy thật quen thuộc và bình yên. Tôi không còn cần phải lừa dối bộ não mình rằng đây là bánh quy xanh nữa. Tôi chấp nhận nó, trân trọng nó, như cách tôi trân trọng những ký ức về cái gầm giường, về cây trứng cá và về những trận mưa trên mái tôn.
Ký ức là một thứ gia vị kỳ lạ. Nó có thể biến một bát canh đắng ngắt năm xưa thành một kỷ niệm ngọt ngào nhất của hiện tại. Và đó chính là phép màu của thời gian, phép màu mà tấm vé đi tuổi thơ luôn mang lại cho những ai còn giữ được chiếc hộp sắt rỉ sét trong tâm hồn mình.
Ngày mai, tôi sẽ tự tay đi chợ, mua những trái khổ qua xù xì nhất về và nấu một bữa cơm cho gia đình. Tôi sẽ kể cho con trai tôi nghe về Hội Những Người Chống Lại Sự Đắng, kể về giấc mơ đổi tên cho những món ăn. Tôi sẽ để nó tự do nhăn mặt, tự do trốn tránh miếng khổ qua đầu đời, vì tôi biết rằng đó là một phần của hành trình lớn lên. Tôi sẽ không ép nó phải thích vị đắng ngay lập tức, nhưng tôi sẽ ngồi cạnh nó, mỉm cười và chờ đợi cái ngày mà nó nhận ra hậu vị ngọt ngào của cuộc đời.
Bởi vì, chỉ khi đã nếm đủ đắng cay, người ta mới thực sự hiểu được thế nào là hạnh phúc đích thực. Và vương quốc của những đứa trẻ sẽ vẫn luôn tồn tại, nơi những triết gia dưới gốc cây trứng cá vẫn đang miệt mài đi tìm lời giải cho những câu hỏi ngây ngô nhất nhưng cũng sâu sắc nhất của nhân sinh.
Cuộc viễn chinh của chúng tôi vẫn chưa kết thúc, nó chỉ chuyển từ gầm giường ra ngoài xã hội, từ những trò chơi đồ hàng sang những trách nhiệm thực thụ. Nhưng dù ở đâu, trong trái tim của mỗi Lão Mùi, vẫn luôn có một Cu Mùi đang đứng đó, nhìn miếng khổ qua và lầm bầm: "Đây chắc chắn là một loại bánh quy của thiên đường".
Tiếng cười của quá khứ vang vọng giữa những tiếng ồn ào của phố thị, nhắc nhở tôi rằng cuộc đời vẫn rất đáng sống, với đủ đầy mọi cung bậc vị giác. Và tôi, một hành khách trên chuyến tàu hoài niệm, cảm thấy biết ơn vì mình đã từng là một đứa trẻ không thích ăn đồ đắng, để hôm nay có thể ngồi đây và viết tiếp những dòng này với một tâm thế thong dong nhất.