Nếu vị đắng của trái khổ qua là một thử thách về thể xác thì những kỳ thi học kỳ chính là một cuộc tra tấn tinh thần mà người lớn đã phát minh ra để đảm bảo rằng trẻ con không bao giờ có quá nhiều thời gian để mơ mộng. Ở cái thị trấn nhỏ này, khi những tán lá bắt đầu chuyển màu và không khí trở nên se lạnh, một bóng ma vô hình bắt đầu bao trùm lên từng ngôi nhà. Đó không phải là bóng ma trong những câu chuyện kể đêm khuya của Tí Sún, mà là bóng ma của những bảng điểm và những con số khô khốc.
Trong thế giới của tôi, con số là những sinh vật vô hồn. Chúng không có mùi thơm như quả trứng cá, không biết kêu rầm rập như mái tôn khi mưa đổ, và tuyệt đối không thể biến thành tiền lá cây như những triết lý của Hải còm. Con số chỉ đơn giản là những ký hiệu gậy gộc nằm chình ình trên trang giấy, chực chờ để phán xét xem một đứa trẻ có "ngoan" hay "giỏi" hay không.
"Mùi, nếu ông có ba quả táo, ông cho Tí Sún một quả, sau đó ông lại nhặt được hai quả nữa, thì ông có tất cả bao nhiêu quả?"
Mẹ tôi ngồi bên cạnh, tay cầm chiếc thước kẻ gỗ, kiên nhẫn hỏi tôi bài toán đố lớp hai. Tôi nhìn vào hư không, trí tưởng tượng của tôi bắt đầu đi chệch khỏi đường ray mà mẹ mong muốn.
"Tại sao con phải cho Tí Sún táo? Nó có bao giờ cho con cái gì đâu trừ mấy viên bi sứt?"
Mẹ tôi thở dài, chiếc thước kẻ gõ nhẹ xuống bàn. "Đó chỉ là ví dụ thôi! Con phải tập trung vào phép tính, đừng có quan tâm đến việc Tí Sún có tốt bụng hay không."
"Nhưng nếu con nhặt được hai quả táo nữa, mà hai quả đó bị sâu thì sao? Con đâu có thể tính chúng vào số táo của con được."
Cuộc đối đầu giữa logic của người lớn và thực tế của trẻ con luôn kết thúc bằng một sự bế tắc thảm hại. Đối với mẹ, ba trừ một cộng hai bằng bốn. Đối với tôi, đó là một chuỗi các sự kiện xã hội phức tạp liên quan đến tình bạn, chất lượng thực phẩm và sự may rủi. Người lớn tin rằng con số là sự thật tuyệt đối, nhưng tôi biết chắc rằng một quả táo ngon vẫn giá trị hơn mười quả táo thối, dù số mười thì lớn hơn số một rất nhiều trên bảng cửu chương.
Ngày hôm sau, hội nghị thượng đỉnh dưới gốc cây trứng cá được triệu tập khẩn cấp. Nhưng lần này, không có quả chín nào được hái. Cả bọn ngồi ủ rũ với những cuốn vở bài tập dày cộm.
"Tao ghét môn Địa lý," Hải còm than vãn, mắt nó thâm quầng như thể vừa trải qua một cuộc viễn chinh thực sự. "Tại sao tao phải học thuộc lòng tên những con sông dài hàng nghìn dặm ở một châu lục nào đó mà tao thậm chí còn chẳng biết nó nằm ở đâu? Tao chỉ cần biết con suối sau nhà mình có nhiều cá hay không là đủ rồi."
Tí Sún gật đầu lia lịa: "Còn tao thì sợ môn Tập viết. Tại sao chữ 'a' phải có một cái móc như thế này mà không phải thế kia? Chữ nào mà chẳng là chữ, miễn là người ta đọc được mình muốn xin thêm một cái kẹo là được rồi chứ gì?"
Cái Tủn, đứa vốn dĩ chăm chỉ nhất nhóm, hôm nay cũng lộ rõ vẻ mệt mỏi. "Mẹ tao bảo nếu lần này không được điểm tối đa, mẹ sẽ thu hồi toàn bộ số búp bê của tao. Tao thấy mình giống như một kẻ đi vay nợ, và những điểm số chính là lãi suất mà tao phải trả để được giữ lại niềm vui."
Lời nói của Cái Tủn khiến cả lũ lặng đi. Chúng tôi nhận ra một sự thật cay đắng: niềm vui của trẻ con hóa ra lại là một thứ hàng hóa có điều kiện. Chúng tôi không được phép hạnh phúc một cách miễn phí. Chúng tôi phải đổi những giờ chơi dưới mưa, những cuộc viễn chinh dưới gầm giường để lấy những con điểm nằm ngay ngắn trên trang giấy.
"Tụi mình phải tìm cách làm cho những con số này trở nên thú vị hơn," tôi đề xuất, cố gắng vực dậy tinh thần của đồng đội. "Nếu mình coi số tám là một cái còng tay, số không là một cái bánh quy, và số một là một cái gậy để lùa vịt thì sao?"
Hải còm lắc đầu: "Không ăn thua đâu Mùi ạ. Khi ông đi thi, ông không thể viết vào bài làm rằng 'Em có một cái bánh quy và hai cái còng tay'. Thầy giáo sẽ cho ông một cái 'trứng ngỗng' ngay lập tức."
Trứng ngỗng. Một thuật ngữ đầy ám ảnh. Đó là con số không tròn trịa, đen ngòm và lạnh lẽo. Người lớn dùng nó để đe dọa chúng tôi như thể đó là một lời nguyền rủa có thể biến một đứa trẻ thành một kẻ thất bại suốt đời. Họ không hiểu rằng, đôi khi sự thất bại trong việc ghi nhớ một công thức toán học lại là một sự thành công trong việc nuôi dưỡng một tâm hồn biết rung động trước một cánh bướm.
Kỳ thi ập đến như một cơn bão. Phòng thi tĩnh lặng đến mức tôi có thể nghe thấy tiếng tim mình đập và tiếng ngòi bút máy chạy sột soạt trên giấy của những đứa bạn xung quanh. Tôi nhìn chằm chằm vào tờ đề thi toán. Những con số bắt đầu nhảy múa trước mắt tôi. Chúng không còn nằm yên nữa. Số hai bắt đầu vươn cổ dài ra như một con thiên nga, số bảy trở thành một cái cuốc, và số chín giống như một cái bong bóng đang bay lên.
Tôi mải mê nhìn những con số biết bay đó đến nỗi quên mất việc phải làm tính. Trong đầu tôi hiện ra một câu chuyện về cuộc hành trình của số Một đi tìm người bạn số Không của mình để cùng nhau biến thành số Mười mạnh mẽ. Tôi thấy họ băng qua những cánh đồng ô kẻ, nhảy qua những hàng rào dấu cộng và dấu trừ.
"Này em kia, sao không làm bài mà cứ ngồi nhìn trần nhà thế?"
Tiếng quát của thầy giám thị làm tôi giật mình trở về với thực tại. Tôi nhìn xuống tờ giấy trắng tinh, rồi nhìn đồng hồ. Chỉ còn mười phút. Tôi bắt đầu cuống cuồng làm tính. Nhưng những con số bây giờ không còn bay lượn nữa, chúng trở nên nặng nề và thù địch. Tôi viết chúng xuống một cách vội vã, những con số méo mó như đang kêu cứu.
Khi tiếng chuông kết thúc vang lên, tôi bước ra khỏi phòng thi với cảm giác của một kẻ vừa sống sót sau một vụ đắm tàu. Tí Sún và Hải còm đã đợi sẵn ở cửa, mặt đứa nào cũng tái mét.
"Ông làm được không Mùi?" Tí Sún hỏi, giọng run run.
"Tôi không biết. Những con số của tôi cứ thích bay đi chỗ khác."
Cái Tủn đi ngang qua chúng tôi, mắt đỏ hoe. "Tao làm sai mất một phép tính cuối cùng. Chắc chắn mẹ sẽ thu búp bê của tao thật rồi."
Chiều hôm đó, chúng tôi không chơi trò gì cả. Cả bọn ngồi bó gối dưới gốc cây trứng cá, nhìn những quả chín rụng xuống đất mà không ai muốn nhặt. Thế giới bỗng chốc trở nên xám xịt chỉ vì những tờ giấy thi. Chúng tôi cảm thấy mình thật nhỏ bé và bất lực trước cái hệ thống đánh giá khổng lồ của người lớn.
"Lớn lên rồi mình có phải đi thi nữa không nhỉ?" Tí Sún bỗng nhiên hỏi.
"Có chứ," Hải còm trả lời bằng giọng của một triết gia đã thấu thị hồng trần. "Tao nghe nói người lớn phải đi thi mỗi ngày. Thi xem ai kiếm được nhiều tiền hơn, thi xem ai có nhà to hơn, thi xem ai có xe đẹp hơn. Cuộc đời họ là một kỳ thi dài dằng dặc không bao giờ có ngày nghỉ hè."
Câu trả lời của Hải còm làm tôi thấy rùng mình. Nếu trưởng thành nghĩa là phải tham gia vào một kỳ thi không hồi kết, thì tại sao tất cả chúng ta lại vội vã muốn lớn lên đến thế? Tại sao chúng ta không thể cứ mãi là những đứa trẻ, nơi mà sai lầm lớn nhất chỉ là một vết mực trên áo hoặc một phép tính sai có thể được xóa đi bằng một cục tẩy?
Nhiều năm trôi qua, khi tôi ngồi trong văn phòng làm việc với những bản báo cáo tài chính đầy rẫy những con số thực thụ, tôi chợt nhớ lại kỳ thi năm ấy. Bây giờ, con số đối với tôi không còn biết bay nữa. Chúng là những thực thể lạnh lùng xác định sự thành bại của một dự án, sự thăng tiến của một cá nhân và cả sự ổn định của một gia đình. Tôi đã học được cách điều khiển chúng, cách cộng trừ nhân chia chúng một cách thành thạo đến mức máy móc. Nhưng đôi khi, trong những khoảnh khắc mệt mỏi, tôi lại ước gì những con số này có thể một lần nữa mọc cánh và bay đi.
Tôi ước gì mình có thể nhìn vào số dư tài khoản ngân hàng và thấy một đàn thiên nga đang bơi lội, nhìn vào biểu đồ tăng trưởng và thấy một dãy núi hùng vĩ để leo lên, thay vì chỉ thấy những áp lực và trách nhiệm. Người lớn chúng ta đã quá giỏi trong việc biến thế giới thành những con số, đến nỗi chúng ta quên mất cách nhìn thấy vẻ đẹp của những thứ không thể định lượng được.
Hạnh phúc là bao nhiêu? Nỗi buồn nặng mấy cân? Tình bạn có thể tính bằng phép nhân nào không? Không ai dạy chúng ta những điều đó trong các kỳ thi học kỳ. Người ta chỉ dạy chúng ta cách để không bị "trứng ngỗng", nhưng lại quên dạy chúng ta cách để không bị "trống rỗng" trong tâm hồn.
Tôi cầm bút ký vào một bản hợp đồng quan trọng, những con số nằm im lìm đầy quyền lực. Tôi bỗng nhớ đến Cái Tủn và những con búp bê bị thu hồi, nhớ đến Tí Sún và nỗi sợ chữ 'a', nhớ đến Hải còm và những con sông xa lạ. Chúng tôi đã vượt qua tất cả những kỳ thi đó để trở thành những người lớn thành đạt như bây giờ. Nhưng cái giá phải trả là gì? Có lẽ là khả năng nhìn thấy những con số biết bay.
Con trai tôi bước vào phòng, tay cầm một bài kiểm tra toán có điểm chín đỏ chói. Nó cười rạng rỡ, nhưng trong mắt nó tôi thấy một chút gì đó của sự lo lắng, như thể nó đang chờ đợi sự phê duyệt của tôi để được phép vui vẻ.
"Bố ơi, con được điểm cao này! Chiều nay bố cho con đi công viên nhé?"
Tôi kéo nó lại gần, nhìn vào con số chín trên tờ giấy. Tôi không thấy một con số. Tôi thấy một đứa trẻ đang dùng cả tâm hồn mình để làm hài lòng thế giới người lớn.
"Con trai này, điểm số rất quan trọng, nhưng bố muốn con biết một điều. Ngay cả khi con được điểm không, con vẫn là một đứa trẻ tuyệt vời của bố. Những con số này chỉ là những ký hiệu trên giấy, chúng không định nghĩa con là ai."
Thằng bé nhìn tôi, đôi mắt nó thoáng chút ngạc nhiên rồi trở nên trong veo trở lại. Nó không hiểu hết những gì tôi nói, nhưng nó hiểu rằng áp lực vừa mới được nhấc bỏ. Nó ôm chầm lấy tôi, và trong khoảnh khắc đó, tôi thấy một con số chín bỗng nhiên rùng mình, mọc cánh và bay vút ra ngoài cửa sổ, hòa vào bầu trời xanh thẳm.
Tôi nhận ra rằng, nhiệm vụ của chúng ta không phải là biến trẻ con thành những chiếc máy tính chính xác, mà là bảo vệ khả năng mơ mộng của chúng trước những cơn bão của các con số. Chúng ta cần những người biết làm toán, đúng vậy, nhưng chúng ta cần nhiều hơn những người biết nhìn thấy vẻ đẹp của một phép tính sai đầy tính sáng tạo.
Chiều hôm đó, tôi cùng con ra công viên. Chúng tôi không đếm xem mình đã đi được bao nhiêu bước, không tính xem mình đã tiêu bao nhiêu tiền mua kem. Chúng tôi chỉ đơn giản là ở đó, dưới bầu trời, nơi không có bảng điểm, không có giám thị và không có những con số biết bay.
Và tôi biết rằng, ở một nơi nào đó trong ký ức, dưới gốc cây trứng cá già nua, Cu Mùi vẫn đang ngồi đó, mỉm cười nhìn những con số của mình tự do bay lượn, bởi vì cậu ấy biết rằng trong thế giới của tuổi thơ, sự thật duy nhất chính là niềm vui không cần định lượng.
Kỳ thi của cuộc đời vẫn tiếp diễn, nhưng hôm nay, tôi quyết định cho mình một điểm mười về sự thảnh thơi. Tôi sẽ không để những con số làm mờ đi sắc xanh của bầu trời hay vị ngọt của những quả trứng cá ký ức. Bởi vì tấm vé đi tuổi thơ luôn nhắc nhở tôi rằng: giá trị lớn nhất của một con người không nằm ở những gì họ tích lũy được trên giấy tờ, mà nằm ở những gì họ vẫn còn giữ lại được trong trái tim hồn nhiên của mình.