Tháng Ba, cái nắng bắt đầu hanh hao đổ trên những tàu lá chuối sau nhà, nhưng đêm về, hơi lạnh từ cánh đồng vẫn len lỏi qua từng kẽ vách liếp gỗ. Làng quê tôi những năm ấy nghèo lắm, cái nghèo bảng lảng như làn sương trên mặt sông, hiện hữu trong từng bữa cơm độn khoai nát vụn và cả trên những nếp nhăn sâu hoắm trên trán nội.
Tôi là Lượm. Cái tên mà nội bảo là vì ngày mẹ sinh tôi, cha đang mải lượm lặt những hạt lúa rơi vãi ngoài đồng sau một trận bão lớn. Tuổi thơ của tôi không có đồ chơi nhựa màu sắc, không có những cuốn truyện tranh thơm mùi mực in, mà chỉ có tiếng cuốc kêu khắc khoải vọng về từ phía rặng bần và mùi khói bếp nồng nàn của nội.
Đêm nay, trời thanh vắng lạ thường. Tiếng con cuốc kêu “cuốc... cuốc...” đều đặn từ phía bờ ao như một nhịp gõ của thời gian, khiến không gian vốn đã tịch mịch lại càng thêm mênh mông. Tôi nằm trên chiếc chõng tre ọp ẹp, đôi mắt thao láo nhìn ra cửa sổ khép hờ, nơi có ánh trăng vàng vọt đang nhảy múa trên những tán lá na. Bên tai tôi, tiếng hít thở đều đặn của thằng Cò – thằng bạn nối khố đang ngủ nhờ nhà tôi vì cha mẹ nó đi làm thuê trên tỉnh chưa về – thi thoảng lại xen lẫn tiếng vỗ đùi bôm bốp vì muỗi đốt.
Từ phía gian bếp dưới, một vệt sáng cam mờ ảo hắt lên vách đất. Tôi biết, nội lại thức.
Tôi rón rén bước xuống giường, đôi chân trần chạm vào nền đất nện mát lạnh. Bước qua bậu cửa bếp, đập vào mắt tôi là bóng lưng còng của nội đang ngồi bên bếp lửa đỏ rực. Ánh lửa bập bùng soi rõ mái tóc bạc phơ như sương trắng và đôi bàn tay gầy guộc, đầy những vết chai sần đang đưa đẩy những thanh củi khô.
“Nội ơi, sao nội chưa ngủ?” – Tôi thì thầm, sợ làm tan biến đi cái không gian yên bình ấy.
Nội giật mình, quay lại nhìn tôi bằng ánh mắt hiền từ nhưng cũng đầy trách móc: “Cha bố anh, sao không ngủ đi cho mau lớn? Thức chi rồi mai lại ngáp ngắn ngáp dài không chăn trâu nổi bây giờ.”
Tôi sà vào lòng nội, hít hà mùi trầu không nồng nàn lẫn với mùi khói bếp ám vào vạt áo nâu sồng. Đó là cái mùi của sự che chở, của tất cả những gì bình yên nhất mà tôi biết trên đời này. Nội không đuổi tôi lên nhà, chỉ khẽ xoa đầu tôi, bàn tay nhám sần mà ấm áp vô cùng.
“Nội đang nấu gì đó nội?”
“Nấu ít nước lá vối cho sáng mai cha con đi cày sớm. Với lại... nội nướng mấy hột mít cho thằng Lượm của nội.”
Nội nói rồi khều nhẹ đống tro nóng, để lộ ra mấy hạt mít tròn lẳn, cháy sém vỏ. Mùi thơm của mít chín trong tro bếp bốc lên, ngọt lịm và bùi bùi, át cả mùi khói cay xè. Ở cái làng quê nghèo này, hạt mít nướng là món quà xa xỉ nhất mà một đứa trẻ như tôi có thể ao ước giữa đêm khuya.
Tôi cầm lấy hạt mít, vừa thổi vừa bóc lớp vỏ đen thui. Hạt mít trắng ngần bên trong bở tơi, ăn vào thấy vị ngọt thanh tan dần trên đầu lưỡi. Nội ngồi nhìn tôi ăn, đôi mắt mờ đục ánh lên niềm vui giản đơn.
“Lượm à,” – Nội khẽ gọi, giọng đều đều như kể một câu chuyện cổ tích đã cũ – “Đất làng mình tuy cằn cỗi, nhưng nó thương người lắm. Con cứ nhìn cây lúa, cây khoai mà xem, nắng mưa thế nào nó cũng chắt chiu nhựa sống để nuôi người. Sau này lớn lên, dù đi đâu xa, con cũng đừng quên mùi khói bếp nhà mình nghe chưa?”
Lúc đó, tôi chỉ biết gật đầu lia lịa trong khi mồm còn đầy hạt mít. Tôi chưa hiểu hết những điều sâu xa nội nói, tôi chỉ biết rằng, cái mùi khói bếp này, cái vị hạt mít nướng này, và cả bóng lưng còng của nội bên ánh lửa là cả thế giới của tôi.
Bên ngoài, tiếng cuốc vẫn kêu đều đặn. Tiếng kêu ấy như lời nhắc nhở về sự vất vả của những người nông dân một nắng hai sương, nhưng cũng là thanh âm của sự sống bền bỉ nơi miền quê nghèo. Tôi dựa đầu vào đầu gối nội, cảm nhận hơi ấm từ bếp lửa và tiếng tí tách của củi cháy.
Trong cơn mơ màng, tôi thấy mình cùng thằng Cò, con Thắm chạy nhảy trên những triền đê rợp bóng mát, thấy những cánh diều giấy của chúng tôi bay cao, thật cao, vượt qua cả rặng tre làng để chạm vào những đám mây trắng xóa. Tuổi thơ của tôi đã bắt đầu như thế, bên bếp lửa của nội, với những lời răn dạy dịu dàng và những hương vị mộc mạc nhất của đất đai.
Đêm ấy, tôi ngủ quên trong lòng nội lúc nào không hay. Khi thức dậy vào sáng hôm sau, nắng đã tràn qua cửa sổ, mùi lá vối thơm nồng đã tỏa khắp gian nhà, và nội đã ra đồng từ lúc nào. Chỉ còn lại dấu tích của bếp lửa đêm qua là đống tro tàn vẫn còn hơi ấm, như một minh chứng cho tình yêu lặng thầm nhưng bền bỉ của người bà dành cho đứa cháu nội nhỏ dại giữa một miền quê đầy nắng và gió.