Trong kim tự tháp nhu cầu của Maslow, có một tầng mà ông ta chưa kịp đặt tên, tôi gọi đó là tầng "Ngáo định vị". Đó là trạng thái khi một người làm việc trong một tòa nhà hạng A, hít thở máy lạnh trung tâm tiêu chuẩn châu Âu, nhưng mức lương thực tế sau khi trừ đi phí gửi xe, tiền trà sữa "social" và trả góp túi xách thì chỉ vừa đủ để duy trì sự tồn tại ở mức tối thiểu.
Mười hai giờ mười lăm phút trưa. Đội quân "Gót nhọn tòa nhà Kim Cương" bắt đầu đổ bộ xuống ngã tư.
Họ bước ra từ những cánh cửa xoay bằng kính, lung linh và thơm phức mùi nước hoa đắt tiền. Nhưng chỉ cần đi qua vạch vôi ngăn cách giữa vỉa hè và sảnh lớn, những nụ cười chuyên nghiệp lập tức biến mất, thay vào đó là những tiếng thở dài thườn thượt. Họ tìm đến sạp của tôi như những kẻ tị nạn tâm hồn tìm về một nơi không có KPI.
"Anh Bảo, cho ba trà đá, một hướng dương, một bảng nợ mới," Vy, một chuyên viên quan hệ khách hàng có vẻ ngoài cực kỳ sang chảnh, ngồi xuống chiếc ghế nhựa thấp tè. Chiếc váy bút chì hàng hiệu của cô căng ra đầy mạo hiểm khi phải tương tác với cái ghế giá mười lăm nghìn đồng.
Tôi thong thả rót nước, mắt liếc qua đôi giày gót nhọn của Vy. Một đôi Louboutin đế đỏ rực rỡ, trị giá bằng ba tháng doanh thu của sạp trà, nhưng gót giày đã bắt đầu mòn vẹt.
"Hôm nay 'chỉ số cảm xúc' có vẻ sụt giảm nghiêm trọng nhỉ?" tôi đẩy ly trà về phía Vy. "Nhìn đôi giày của cô, tôi đoán cô vừa trải qua một đợt 'thanh tra hiệu quả' kinh hoàng từ sếp tổng."
Vy thở hắt ra, vứt chiếc thẻ nhân viên lên bàn gỗ. "Anh đúng là con cáo già. Sếp em vừa mắng em một trận lôi đình vì không chốt được hợp đồng với đối tác. Ông ấy bảo em có ngoại hình mà không có 'não bộ kinh doanh'. Anh xem, em thức trắng ba đêm làm slide, cuối cùng bị phủ nhận sạch trơn vì khách hàng... không thích màu xanh của logo."
Hai cô bạn đồng nghiệp đi cùng cũng bắt đầu nhảy vào "thị trường than vãn". Một cô than về tiền nhà tăng giá, một cô lại kể về gã bạn trai "startup" suốt ngày vẽ ra những dự án triệu đô nhưng đến tiền ăn buffet cũng phải để cô trả.
Tôi nghe, nhưng không ngắt lời. Trong nghệ thuật bán hàng đỉnh cao, bước quan trọng nhất không phải là thuyết phục, mà là cho khách hàng một không gian để "xả hàng tồn kho" cảm xúc.
"Các cô biết sai lầm lớn nhất của mình là gì không?" tôi gõ nhẹ chiếc kẹp đá vào thành cốc. "Các cô đang cố gắng vận hành một bộ máy hạng sang trên một nền tảng 'nhiên liệu' quá nghèo nàn. Các cô mặc đồ hiệu để tạo lòng tin cho khách hàng, xách túi hiệu để tự lừa dối chính mình về sự thành đạt, nhưng lại ngồi đây để mặc cả từng nghìn đồng tiền hướng dương với một gã bán trà đá quần đùi hoa."
Tôi chỉ vào tòa nhà đối diện. "Cái tòa nhà kia là một cái máy 'nghiền nhân lực'. Nó bơm vào đầu các cô khái niệm 'khát vọng thượng lưu', khiến các cô tự nguyện đeo lên chân những đôi giày cao gót nhọn hoắt để leo lên những nấc thang không có đỉnh. Các cô càng leo cao, cái 'nỗi đau thấp cổ' – tức là tiếng nói thực sự của bản thân – càng bị bóp nghẹt bởi những con số báo cáo."
Vy nhìn xuống đôi giày đế đỏ của mình, im lặng một lúc rồi hỏi: "Vậy tụi em phải làm sao? Bỏ việc à? Về quê nuôi cá và trồng thêm rau như mấy bài hát trên mạng à?"
Tôi cười, nụ cười của một kẻ đã từng đứng trên đỉnh cao của sự dối trá. "Không. Đô thị này không cho phép cô bỏ cuộc dễ dàng thế đâu. Nếu cô bỏ việc, ngân hàng sẽ siết nợ cái điện thoại cô đang cầm, và xã hội sẽ 'de-list' cô khỏi danh sách những người thành đạt. Giải pháp ở đây là 'tái định vị giá trị'. Đừng biến đôi giày cao gót thành xiềng xích. Hãy coi nó là một công cụ làm việc, giống như cái máy pha cà phê của tôi thôi. Hết giờ làm, hãy học cách tháo nó ra và đi dép tổ ong như tôi. Khi đôi bàn chân cô chạm đất, não bộ cô mới thực sự hoạt động."
Tôi lật cuốn sổ nợ cũ, viết tên Vy vào đó kèm theo số tiền chín nghìn đồng.
"Ghi nợ nhé Vy. Đây là gói 'Bảo trì tâm lý định kỳ'. Khi nào cô chốt được cái hợp đồng kia, cô quay lại đây trả tôi bằng một nụ cười thật sự, không phải nụ cười công nghiệp mà cô dùng để tiếp khách."
Vy nhìn tôi, ánh mắt bớt đi sự sắc sảo của một chuyên viên, thêm vào đó là một chút gì đó rất... người. "Anh Bảo, sao anh không đi làm diễn giả chữa lành nhỉ? Em thề là anh sẽ giàu hơn cả thời làm đa cấp."
"Tôi đang chữa lành đây thôi," tôi nhún vai. "Nhưng tôi chữa bằng trà đá và sự thật trần trụi, không phải bằng mấy cái workshop mười triệu một vé ngồi nghe những lời sáo rỗng. Ở đây, tôi bán cho các cô sự tỉnh thức với giá ba nghìn đồng. Một cái giá quá hời cho một phi vụ 're-brand' cuộc đời."
Đội quân gót nhọn đứng dậy khi tiếng chuông báo hết giờ nghỉ trưa vang lên từ phía tòa nhà. Họ lại xỏ chân vào những đôi giày kiêu kỳ, chỉnh lại váy áo, sẵn sàng cho những cuộc chiến KPI mới. Nhưng tôi thấy bước chân của Vy có vẻ nhẹ nhàng hơn một chút. Cô không còn cố gồng mình lên để xứng với cái đế đỏ rực rỡ kia nữa.
Khi khách đã vãn, tôi ngồi nhìn phố xá rực nắng. Những cô gái kia, họ là những "khách hàng VIP" đáng thương nhất của tôi. Họ mua những món đồ đắt tiền để lấp đầy những lỗ hổng trong lòng, để rồi nhận ra cái lỗ hổng đó chính là do cái khát khao sở hữu đồ đắt tiền tạo ra. Một vòng lặp kinh tế hoàn hảo và tàn nhẫn.
Tôi tự hỏi, trong danh sách khách hàng cũ của mình, có bao nhiêu người giống như Vy? Bao nhiêu người đã bị tôi "chốt đơn" thành công những giấc mơ hào nhoáng để rồi bây giờ đang phải vật lộn với những "nỗi đau thấp cổ" tương tự?
Gió thổi qua, mang theo mùi của sự vội vã và cả mùi trà xanh dịu nhẹ. Tôi lật cuốn sổ, gạch bỏ một dòng nợ cũ của một khách hàng đã mất liên lạc từ lâu.
Đời là mấy tý. Đôi khi, giá trị của một con người không nằm ở việc họ đứng cao bao nhiêu trên đôi giày hiệu, mà ở việc họ có dám ngồi xuống một cái ghế nhựa vỉa hè để đối diện với chính mình hay không.