Người lớn luôn có một niềm tin mãnh liệt vào trật tự. Họ muốn mọi thứ phải có đôi có cặp: đôi đũa phải thẳng hàng, đôi tình nhân phải nắm tay nhau, và quan trọng nhất là đôi dép phải nằm ngay ngắn dưới bậc thềm. Nhưng ở thế giới của lũ trẻ chúng tôi, "đôi" là một khái niệm cực kỳ xa xỉ và mang tính tạm thời. Cuộc đời một chiếc dép trong tay tôi thường là một bi kịch của sự chia ly, và bài học đầu tiên về sự mất mát của tôi không đến từ những triết lý cao siêu, mà đến từ chiếc dép tổ ong màu trắng đã ngả sang màu cháo lòng.
Mọi chuyện bắt đầu vào một buổi chiều sau cơn mưa rào. Bầu trời sau mưa sạch bong như vừa được mẹ tôi dùng nước xà phòng cọ rửa. Những vũng nước trên đường làng biến thành những tấm gương khổng lồ soi bóng những rặng tre. Đối với người lớn, vũng nước là chướng ngại vật cần phải tránh để khỏi lấm bẩn quần áo. Nhưng đối với tôi và thằng Cún "Mắt Híp", vũng nước là những đại dương thu nhỏ đang vẫy gọi các nhà hải hành đại tài.
"Tí! Đua thuyền không?" – Thằng Cún hét lên từ phía cổng, tay cầm hai tàu lá chuối vừa tước.
Tôi xỏ vội đôi dép tổ ong mới được mẹ mua cho hồi đầu tháng. Đó là đôi dép huy hoàng nhất mà một đứa trẻ trong xóm có thể sở hữu: nhựa dẻo, nhiều lỗ thoáng khí (mà tôi tin là để thoát hiểm cho các ngón chân khi cần thiết), và đặc biệt là tiếng kêu "bẹp bẹp" rất uy phong mỗi khi dẫm xuống bùn. Mẹ tôi dặn đi dặn lại: "Đi chơi thì giữ gìn, mất một chiếc là mẹ bắt đi chân đất đi học đấy!". Tôi ậm ừ cho qua chuyện, vì lúc đó trong đầu tôi chỉ có những hải trình chinh phục đại dương vũng nước trước ngõ.
Cuộc đua diễn ra quyết liệt. Chiếc thuyền lá chuối của tôi, mang tên "Đại bàng biển", đang dẫn trước thuyền của thằng Cún nửa thân cây chuối. Nhưng bi kịch xảy ra khi đại dương của chúng tôi thực chất là một cái rãnh thoát nước đang chảy xiết về phía mương lớn. Con thuyền của tôi bị kẹt vào một gốc cây rào, và trong nỗ lực cứu vãn danh dự của một thuyền trưởng, tôi đã thò chân xuống để "giải cứu".
Một tiếng "sụt" vang lên. Bùn nhão nuốt chửng lấy bàn chân trái của tôi. Khi tôi nhấc chân lên, cảm giác nhẹ bẫng đến kinh hoàng chạy dọc sống lưng. Bàn chân trái của tôi hoàn toàn trần trụi, còn chiếc dép tổ ong yêu quý đã biến mất vào lòng bùn đen sâu thẳm như một bóng ma.
Tôi và thằng Cún đã dành cả buổi chiều đó để "nạo vét" cái rãnh. Chúng tôi dùng cành cây, dùng tay trần, dùng cả những lời khấn vái học mót được từ bà nội để mong chiếc dép hiện hình. Nhưng vô ích. Chiếc dép đã thực hiện một cuộc đào tẩu ngoạn mục. Nó đã chọn tự do, hoặc đơn giản là nó đã chán việc phải đi cùng chiếc dép bên phải vốn luôn bị tôi xỏ vào chân thuận để đá cầu.
Tôi đứng lặng hồi lâu bên bờ rãnh, nhìn chiếc dép bên phải còn lại đang nằm trơ trọi trên cỏ. Lúc đó, tôi chợt nhận ra một sự thật nghiệt ngã: Trong cuộc đời này, có những thứ một khi đã mất đi thì sẽ không bao giờ tìm lại được, dù bạn có khóc lóc hay bới tung cả thế giới lên. Và chiếc dép đơn côi kia, nó bỗng trở thành vật vô dụng nhất thế gian. Nó không còn là một "đôi dép" nữa, nó chỉ là một mẩu nhựa thừa thãi mang hình hài của một nỗi ân hận.
"Mày xong đời rồi Tí ạ," Thằng Cún bồi thêm một câu đầy an ủi. "Mẹ mày mà thấy mày đi một chân đất về thì chắc chắn mẹ mày sẽ cho mày ăn 'bánh tét' bằng cán chổi."
Tôi lững thững đi về, một chân mang dép, một chân đi đất. Cảm giác thật kỳ lạ. Một bên chân cảm nhận được sự êm ái của nhựa dẻo, còn một bên lại trực tiếp chạm vào cái nóng của mặt đường, cái nhám của cát và cái mát rượi của cỏ. Hóa ra, khi mất đi một thứ gì đó, chúng ta mới bắt đầu cảm nhận được thế giới theo một cách khác. Nếu tôi còn đủ cả hai chiếc dép, tôi sẽ chẳng bao giờ biết được cỏ chiều lại có vị mát lạnh đến thế dưới gan bàn chân mình.
Về đến nhà, tôi giấu chiếc dép còn lại vào ngăn kéo cũ – chính là cái ngăn kéo mà tôi hay dùng để cất những viên bi và những chiếc lá ép khô. Tôi hy vọng rằng nếu tôi không nhìn thấy nó, và mẹ cũng không nhìn thấy nó, thì sự tồn tại của đôi dép sẽ trở thành một khái niệm mơ hồ như chuyện ma ban đêm.
Nhưng mẹ tôi không phải là người dễ bị qua mặt. Mẹ có một khả năng siêu nhiên là kiểm kê tài sản trong nhà bằng mắt thường chỉ trong vòng ba giây.
"Tí, dép đâu?" – Mẹ hỏi khi tôi đang cố lén lút lẻn vào bếp.
"Con... con để ở ngoài sân ạ," Tôi lí nhí.
"Ra mang vào đây cho mẹ xem."
Tôi đứng chôn chân tại chỗ. Đó là khoảnh khắc tôi hiểu rằng sự dối trá luôn có một cái đuôi rất dài và sớm muộn gì cũng bị người lớn tóm được. Tôi lầm lũi đi vào ngăn kéo, rút chiếc dép độc nhất còn lại ra và đưa cho mẹ bằng cả hai tay, giống như một vị tướng bại trận giao nộp thanh kiếm cuối cùng.
Mẹ nhìn chiếc dép đơn độc, nhìn bàn chân lấm lem bùn đất của tôi, rồi mẹ thở dài. Tôi đã chuẩn bị tinh thần cho một trận lôi đình, nhưng mẹ chỉ im lặng một hồi lâu.
"Tại sao con lại đánh mất nó?" – Mẹ hỏi, giọng không hề gay gắt mà lại có chút gì đó buồn bã.
"Con... con cứu thuyền ạ," Tôi đáp, nước mắt bắt đầu chực trào.
Mẹ dắt tay tôi ra hiên nhà, lấy một chậu nước ấm và bắt đầu rửa chân cho tôi. Đôi bàn tay mẹ thô ráp nhưng ấm áp lạ thường. Mẹ vừa rửa vừa nói, giọng đều đều như đang kể một câu chuyện cổ tích về những chiếc dép:
"Trên đời này có những thứ luôn phải đi đôi với nhau con ạ. Như đôi mắt, đôi tay, và đôi dép. Khi mất đi một nửa, nửa còn lại sẽ trở nên chơi vơi. Con đánh mất chiếc dép là con đã làm khổ chiếc còn lại. Bây giờ nó sẽ phải nằm trong xó tối, chẳng được cùng con đi khắp đầu làng cuối xóm nữa."
Tôi nhìn chiếc dép đơn côi nằm trên thềm nhà. Tôi thấy nó đáng thương thực sự. Nó đâu có lỗi gì, lỗi là ở tôi và cái mương nước. Tôi chợt nghĩ đến ông nội. Bà nội mất từ lâu, ông lúc nào cũng ngồi một mình bên ấm trà. Phải chăng ông cũng chính là "chiếc dép còn lại" trong cuộc đời này? Ông vẫn sống, vẫn cười, vẫn kể chuyện cho tôi nghe, nhưng có một phần nào đó trong ông đã vĩnh viễn nằm lại ở một "vũng nước" quá khứ nào đó mà không ai có thể nạo vét được.
Đêm đó, tôi nằm vắt tay lên trán, chiêm nghiệm về "Định luật bảo toàn chiếc dép" của riêng mình. Người lớn dạy chúng ta phải giữ gìn đồ vật, nhưng thực ra họ đang dạy chúng ta cách trân trọng những mối gắn kết. Một chiếc dép không chỉ là vật chất, nó là sự trọn vẹn.
Sáng hôm sau, tôi thấy bố đi làm về, trên tay cầm một đôi dép tổ ong mới tinh, màu xanh da trời – màu mà tôi thích nhất. Bố không mắng tôi, chỉ xoa đầu bảo: "Lần sau đua thuyền thì nhớ buộc dây vào chân nhé, quân sư quạt mo!".
Tôi nhìn đôi dép mới, rồi lại nhìn vào ngăn kéo cũ nơi chiếc dép trắng đơn côi vẫn đang nằm đó. Tôi quyết định không vứt chiếc dép cũ đi. Tôi mang nó ra gốc cây khế sau vườn, đào một cái hố nhỏ và "mai táng" nó một cách trang trọng. Tôi cắm lên đó một cành hoa dâm bụt đỏ chói.
"Yên nghỉ nhé, người bạn trung thành," Tôi thì thầm. "Cảm ơn vì đã cùng tôi đi qua những vũng nước của mùa hè."
Thằng Cún chạy sang, thấy tôi đang làm lễ tang cho chiếc dép thì cười hố hố: "Mày hâm thật rồi Tí ạ! Dép hỏng thì vứt đi chứ chôn làm gì?".
Tôi không giải thích. Làm sao một đứa chỉ biết đến ná cao su như nó hiểu được sự tri ân của một "thuyền trưởng"? Tôi biết rằng, chiếc dép đó không hề biến mất. Nó đã trở thành một phần ký ức của tôi, một phần của bài học về sự mất mát và cả sự bao dung của bố mẹ.
Khi chúng ta lớn lên, chúng ta sẽ còn đánh mất nhiều thứ quan trọng hơn một chiếc dép tổ ong. Chúng ta đánh mất những người bạn, đánh mất những ước mơ ngây ngô, và đôi khi đánh mất chính bản thân mình trong những guồng quay hối hả. Nhưng nếu chúng ta biết cách "mai táng" những nỗi đau đó một cách trân trọng, chúng ta sẽ học được cách bước tiếp trên đôi chân trần của sự trưởng thành.
Cuối ngày, tôi ngồi trên bậc thềm, xỏ đôi dép màu xanh mới vào chân. Cảm giác nhựa mới thơm nồng và êm ái. Tôi nhìn xuống đôi chân mình, rồi nhìn ra cổng. Ngoài kia, những vũng nước đã cạn, nhưng những cuộc phiêu lưu mới lại bắt đầu. Tôi tự nhủ, lần này mình sẽ đi thật chậm, không phải vì sợ mất dép, mà để cảm nhận rõ hơn từng nhịp đập của mặt đất dưới chân mình.
Thế giới của người lớn thật phức tạp với những khái niệm về sở hữu và mất mát. Nhưng với tôi, đôi khi mất đi một chiếc dép lại là cách tốt nhất để chúng ta nhận ra giá trị của việc đang được bước đi. Và quan trọng hơn cả, là nhận ra rằng dù chúng ta có đánh mất gì đi chăng nữa, thì tình yêu của bố mẹ vẫn luôn là một "đôi dép" bền bỉ nhất, sẵn sàng nâng đỡ đôi chân bé nhỏ của chúng ta trên mọi nẻo đường đời.
Chiều dần buông, tiếng chuông chùa xa xa vọng lại, thanh thản và bình yên. Tôi nằm xuống hiên nhà, nhìn những vì sao đầu tiên bắt đầu hiện lên trên bầu trời. Tôi tự hỏi, liệu trên thiên đường của những đồ vật bị mất, chiếc dép trắng của tôi có đang được làm thuyền trưởng cho một đám mây nào đó không? Ý nghĩ đó khiến tôi mỉm cười và chìm vào giấc ngủ, giữa mùi hương trầm của ông nội và tiếng rì rào của lá khế trong gió.
Trong thế giới của đứa trẻ, một chiếc dép mất đi là một sự kiện vĩ mô, một cuộc khủng hoảng hiện sinh thực thụ. Đó chính là vẻ đẹp của tuổi thơ – nơi mọi thứ đều quan trọng và mọi nỗi buồn đều xứng đáng được gọi tên. Bạn thấy đấy, từ một đôi dép, chúng ta có thể chạm đến những nỗi niềm sâu thẳm nhất của con người.