Sáng nay, thành phố đón Hoàng bằng một cơn mưa rào bất chợt và cái tin "sét đánh" từ bà Hà: Ngáo phải đi tiêm chủng định kỳ, nên công việc dắt chó tạm nghỉ ba ngày. Đối với một người đang vận hành nền kinh tế cá nhân dựa trên dòng tiền hằng ngày như Hoàng, đây chẳng khác nào một cuộc khủng hoảng tài chính quy mô hẹp.
"Trong kinh tế học, đa dạng hóa danh mục đầu tư là cách duy nhất để sống sót khi một thị trường đóng cửa," Hoàng lẩm bẩm trong khi mượn chiếc xe máy cà tàng của chủ trọ và khoác lên mình chiếc áo Grab mượn tạm của ông chú xe ôm đầu ngõ.
Hoàng quyết định thử sức với nghề shipper. Cậu trang bị cho mình một chiếc kẹp giấy trên ghi lộ trình tối ưu hóa dựa trên thuật toán "Người bán hàng lưu động" (Traveling Salesman Problem). Cậu tự tin rằng với bộ não chứa đầy các công thức vận tốc và gia tốc, việc giao vài gói hàng sẽ dễ dàng hơn nhiều so với việc vật lộn với một con Husky có tư duy phản nghịch.
Đơn hàng đầu tiên: Một phần salad ức gà và một ly ép cần tây giao đến tòa nhà văn phòng hạng A ngay trung tâm quận 1.
Hoàng dựng xe trước sảnh tòa nhà kính sáng loáng. Cậu nhìn bóng mình phản chiếu qua cửa kính: Chiếc áo khoác xanh hơi rộng, chiếc mũ bảo hiểm bạc màu và đôi giày tây vẫn còn vết ố nhẹ. Cậu thở phào, tự nhủ: "Không ai nhận ra mình đâu. Đây là một thực nghiệm xã hội về sự luân chuyển giai tầng lao động."
Vừa lúc đó, cửa xoay tự động đẩy ra. Một nhóm thanh niên bước ra, cười nói rôm rả trong những bộ vest phẳng phiu, tay cầm ly cà phê Starbucks đắt đỏ. Hoàng vội cúi mặt, giả vờ xem điện thoại. Nhưng cái giọng nói oanh vàng của một gã trong nhóm vang lên, đóng băng cả cơ thể cậu:
Ô kìa, Hoàng "Giáo sư" đúng không? Cả lớp đang đồn mày bị bắt cóc cơ mà!
Hoàng đứng hình. Đó là Nam, thằng bạn cùng lớp luôn đứng sau Hoàng trong mọi kỳ thi, kẻ mà Hoàng từng dành ba tiếng đồng hồ để giải thích cho nó hiểu về "Bẫy thu nhập trung bình". Giờ đây, Nam trông giống hệt một nhà tài phiệt trẻ tuổi đang đi khảo sát thị trường, còn Hoàng trông giống... một anh shipper đang bị "bẫy thu nhập thấp" bủa vây.
Chào Nam. – Hoàng ngẩng đầu, cố gắng giữ giọng điệu bình thản nhất có thể – Tao không bị bắt cóc. Tao đang... nghiên cứu thực địa về chuỗi cung ứng chặng cuối (last-mile delivery).
Nam nhìn chiếc áo Grab của Hoàng, rồi nhìn hộp salad trên tay cậu, phá lên cười:
Nghiên cứu thực địa? Mày đùa tao à? Bỏ thi cuối kỳ, nộp giấy trắng để đi làm shipper á? Mày có biết lão giáo sư kinh tế vĩ mô suýt đột quỵ vì tiếc một thiên tài như mày không? Về đi con ạ, đừng dở hơi thế nữa. Cần tiền thì bảo tao, tao cho mày vào làm thực tập sinh chỗ bố tao, lương tháng bằng mày chạy Grab cả năm đấy!
"Lương tháng bằng mày chạy Grab cả năm." Câu nói của Nam như một cú tát trực diện vào lòng tự trọng của Hoàng. Những người xung quanh bắt đầu nhìn về phía họ với ánh mắt tò mò. Hoàng cảm thấy mặt mình nóng bừng. Cậu liếc nhìn bộ vest của Nam – một sản phẩm của giá trị thặng dư và sự bảo bọc của gia đình. Rồi cậu nhìn xuống bàn tay mình, những vết chai nhỏ do dây xích của Ngáo để lại vẫn còn đó.
Trong một giây, Hoàng định vứt hộp salad xuống đất và bỏ chạy. Nhưng rồi, cậu nhớ đến bát mì tôm tối qua. Cậu nhớ đến ông chú xe ôm và bài học về "vết sứt của cái ấm".
Hoàng hít một hơi thật sâu, nheo mắt lại, khôi phục vẻ mặt tri thức nghiêm túc nhất của mình:
Nam này, xét về mặt lý thuyết quản trị, mày đang nhìn thấy một bề nổi của tảng băng trôi. Mày làm việc cho bố mày, tức là mày đang tiêu thụ "vốn tự thân gia đình", một dạng kinh tế bao cấp nội bộ. Còn tao, tao đang trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra GDP thực tế cho xã hội thông qua việc luân chuyển hàng hóa. Mày có bằng cấp, nhưng mày có biết áp lực của việc giao hàng ngược chiều gió để giữ nhiệt độ cho một hộp salad không?
Nam ngơ ngác:
Cái gì? Salad thì liên quan gì đến GDP thực tế?
Hoàng bước tới một bước, nói bằng giọng tụng kinh:
Salad là mặt hàng có tính thời điểm cao. Nếu tao giao trễ 10 phút, giá trị sử dụng của nó giảm 30% do quá trình oxy hóa rau xanh. Tao không chỉ giao hàng, tao đang ngăn chặn sự sụt giảm tài sản của khách hàng. Còn công việc thực tập của mày? Chỉ là việc chuyển đổi từ tệp PDF này sang tệp PDF khác mà không tạo ra bất kỳ giá trị gia tăng nào cho nền kinh tế thực. Chúc mày sớm thoát khỏi cái "bẫy an toàn" của mình.
Nói đoạn, Hoàng quay lưng bước thẳng vào thang máy tòa nhà, để lại Nam đứng ngây người giữa sảnh với ly cà phê còn dang dở.
Giao xong hộp salad cho một cô thư ký đang cáu kỉnh, Hoàng nhận được 20 ngàn tiền tip kèm theo một câu mắng vì... lên muộn 2 phút do mải cãi nhau. Cậu đứng trong thang máy, nhìn xuống tờ tiền lẻ nhăn nhúm. Cảm giác hả hê lúc nãy nhanh chóng bị thay thế bằng một nỗi buồn man mác.
"Mày vừa dùng thuật ngữ chuyên ngành để bắt nạt một đứa có tiền, nhưng thực tế là mày vẫn phải đi lấy xe máy cũ để chạy đơn tiếp theo," Hoàng tự giễu bản thân.
Cậu dắt xe ra khỏi tòa nhà, định bụng sẽ chạy thêm năm đơn nữa để bù cho tiền xăng. Nhưng đen đủi thay, thuật toán tối ưu hóa lộ trình của cậu gặp phải một biến số không thể lường trước: Lực lượng CSGT đang đứng ngay ngã tư.
Vì mải tính toán xem rẽ hướng nào sẽ tiết kiệm được 200ml xăng, Hoàng vô tình đi vào làn đường ngược chiều chỉ đúng... 2 mét để tiếp cận quán trà sữa.
Chào đồng chí, mời đồng chí dắt xe vào lề. – Tiếng còi và cái gậy chỉ huy của anh cảnh sát vang lên dứt khoát.
Hoàng đứng chôn chân. Cậu nhìn bảng giá phạt niêm yết trong đầu: Đi ngược chiều, phạt từ 1 đến 2 triệu, tước giấy phép lái xe. Cả gia tài hiện tại của cậu chỉ có 180 ngàn đồng và một ít tiền lẻ.
Dạ báo cáo cán bộ... – Hoàng lắp bắp, bộ não bắt đầu vận hành hết công suất – Xét về mặt động lực học, con chỉ vừa tạo ra một quỹ đạo cong để giảm thiểu quãng đường di chuyển, từ đó giảm phát thải khí CO2 ra môi trường theo đúng cam kết Net Zero của chính phủ...
Anh cảnh sát nhìn Hoàng như nhìn một bệnh nhân tâm thần:
Cậu nói gì thế? Đi ngược chiều là vi phạm luật giao thông đường bộ. Xuất trình giấy tờ!
Dạ, con không có ý chống đối, nhưng nếu cán bộ phạt con mức cao nhất, nó sẽ gây ra một cú sốc thanh khoản cực lớn cho hệ thống tài chính cá nhân của con, dẫn đến nguy cơ phá sản và mất khả năng tái sản xuất sức lao động...
Thôi thôi! – Anh cảnh sát xua tay – Cậu là sinh viên đúng không? Nói năng kiểu gì mà như tụng kinh thế?
Hoàng lấy cái thẻ sinh viên trong ví ra. Anh cảnh sát nhìn cái thẻ, rồi nhìn chiếc áo khoác Grab bạc màu, ánh mắt bỗng dịu lại một chút.
Sinh viên mà không lo học, đi chạy xe mà còn đi ẩu. Lần đầu tôi nhắc nhở, lập biên bản mức thấp nhất vì lỗi không chấp hành chỉ dẫn biển báo. Lần sau còn "tối ưu hóa CO2" kiểu này là tôi giữ xe đấy nhé!
Hoàng nhận lại giấy tờ với số tiền phạt 300 ngàn đồng – tức là bằng toàn bộ số tiền cậu kiếm được trong ba ngày dắt chó cộng với tiền chạy Grab chiều nay. Cậu ngồi phịch xuống vỉa hè, ngay cạnh chiếc xe máy cà tàng.
Hoàng tính nhẩm: Thu nhập hôm nay là 60k, tiền phạt 300k. Lợi nhuận ròng: Âm 240k. "Đây chính là cái giá của việc áp dụng lý thuyết vào thực tế mà không tính đến chi phí pháp lý," cậu cười khổ, nước mắt suýt nữa trào ra.
Đúng lúc đó, một bông hoa mười giờ tím ngắt mọc lên từ kẽ nứt của vỉa hè ngay dưới chân cậu. Nó nhỏ bé, mỏng manh nhưng rực rỡ một cách bướng bỉnh giữa cái nắng gắt sau cơn mưa. Hoàng nhìn bông hoa, rồi lại nhìn tờ biên bản phạt.
Cậu nhớ lại lời chú xe ôm: "Đời mày mới nứt một tí đã đòi đổ đi à?".
Hoàng đứng dậy, phủi bụi trên quần, cất tờ biên bản vào túi. Cậu không gọi điện cho Nam để xin việc thực tập. Cậu cũng không gọi cho bố mẹ để xin tiền nộp phạt. Cậu nổ máy xe, tiếp tục bật app Grab lên.
Vẫn còn 4 tiếng nữa mới hết ngày. Nếu chạy tích cực, mình có thể giảm mức lỗ xuống còn 150k. – Hoàng lẩm bẩm, ánh mắt không còn vẻ ngạo mạn của một trí thức, mà bắt đầu mang vẻ lì lợm của một kẻ lao động thực thụ.
Hôm nay, bộ vest của Nam đã thắng về mặt vật chất, nhưng cái áo khoác xanh của Hoàng đã thắng về mặt... độ lỳ. Và đối với Hoàng, đó là một chỉ số tăng trưởng quan trọng nhất lúc này.