Ngôi nhà mới của chúng tôi được dựng lên trên nền đất cao hơn, lùi sâu vào phía sau những gốc dừa còn sót lại, cách con đường đá dăm đang dần thành hình một khoảng sân rộng. Nó không còn là mái tranh vách lá đơn sơ như trước, mà đã được ba thay bằng mái tôn đỏ và vách gỗ bào nhẵn. Nhưng lạ kỳ thay, khi những bức tường vôi trắng hiện lên, tôi lại thấy nhớ cái mùi ẩm mốc của vách đất cũ, nhớ cả những kẽ hở nơi ánh nắng chiều có thể xuyên qua để soi rõ những hạt bụi lờ lững bay.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở cấu trúc của những viên gạch hay tấm tôn, mà nó len lỏi vào từng giấc ngủ của chúng tôi qua những âm thanh lạ lẫm. Trước đây, đêm của tôi được bao bọc bởi tiếng dế gáy, tiếng cá quẫy đuôi dưới mương và tiếng lá dừa xào xạc đều đặn như hơi thở của đất trời. Giờ đây, đêm bị xé toạc bởi tiếng động cơ xe tải chở vật liệu rú ga mỗi khi vượt qua đoạn dốc, tiếng kim loại va chạm từ phía công trường và tiếng người gọi nhau í ới dưới ánh đèn pha rực sáng.
"Anh Măng, tivi nhà ông Bảy hôm nay bị rè rồi, tiếng xe ngoài đường nó lấn át cả tiếng người trên đài."
Cái Tí ngồi bệt trên bậc thềm ngôi nhà mới, gương mặt nó có chút thẫn thờ. Nó vẫn chưa quen với việc không còn được ngồi dưới bóng vị thần đứng nghiêng để tết lá dừa. Khoảng sân trước nhà giờ đây trống huếch, nắng dội trực tiếp xuống nền đất đỏ, khô khốc và nóng bỏng.
Tôi nhìn ra phía trước, nơi rặng dừa cũ chỉ còn lại những hố đất sâu hoắm đang được người ta đổ đá và nhựa đường đen kịt lên trên. Những con người từ phương xa đến, mặc bộ quần áo xanh công nhân, đội nón nhựa cứng nhắc, họ mang theo hơi thở của phố thị tràn vào xóm nhỏ. Họ không đi đò, họ đi trên những chiếc xe gắn máy phun khói mù mịt.
"Ba ơi, sao người ta không làm đường bằng đất cho êm, làm bằng đá này đau chân lắm." Tôi hỏi ba khi ông đang bận rộn đóng lại chiếc chạn bát trong bếp mới.
Ba dừng tay búa, mồ hôi nhễ nhại trên trán. Ba nhìn ra con đường nhựa đang hình thành, đôi mắt mang một nỗi ưu tư khó tả:
"Đường nhựa thì xe mới chạy nhanh được con ạ. Người ta gọi đó là hiện đại hóa. Mai này xe cộ sẽ mang người từ khắp nơi về đây, vùng mình sẽ không còn là cái xóm nghèo biệt lập nữa. Nhưng cái gì cũng có giá của nó, mình đổi sự yên tĩnh để lấy sự thuận tiện."
Cái giá của nó. Tôi lặp lại câu nói ấy trong đầu. Giá của con đường nhựa là bóng mát của cây dừa lão. Giá của sự thuận tiện là những đêm thao thức vì tiếng ồn. Và có lẽ, giá của tương lai là sự biến mất dần của những chuyến đò dọc mà ba từng gắn bó cả đời.
Thằng Tèo sún dạo này cũng ít sang chơi hơn. Nhà nó ở phía bên kia con đường mới, giờ đây bị ngăn cách bởi một dải phân cách tạm bằng những cọc tiêu sơn trắng đỏ. Để sang được nhà nhau, chúng tôi phải băng qua con đường đầy bụi bặm và nguy hiểm thay vì chỉ cần leo qua hàng rào dâm bụt như trước.
"Măng ơi! Sang đây xem người ta đổ nhựa đường này! Thơm lắm!"
Tiếng Tèo sún vọng sang từ phía bên kia đường. Tôi nhìn mẹ, thấy mẹ gật đầu rồi mới dám chạy đi. Nhựa đường nóng hổi, đen lánh như mật mía bị cháy, bốc lên một mùi hăng hắc, nồng nặc đến mức khiến tôi choáng váng. Những người công nhân dùng những chiếc xe lu khổng lồ nghiền nát lớp đá, biến mặt đất gồ ghề thành một mặt phẳng mịn màng.
Nhìn cái cách nhựa đường nuốt chửng từng tấc đất phù sa, tôi thấy sợ hãi. Mặt đất như bị khoác lên một lớp áo giáp lạnh lùng, không còn hơi thở của cỏ cây, không còn chỗ cho những con dế mèn đào hang. Những sắc màu của phố thị đang dần nhuộm đen đi cái màu nâu hiền hậu của quê hương.
Buổi tối, trong ngôi nhà mới, chúng tôi ngồi quây quần bên mâm cơm. Ánh đèn điện — một sự xa xỉ vừa được kéo về theo con đường mới — tỏa ra luồng sáng trắng xanh rực rỡ, át đi vầng sáng vàng ấm áp của chiếc đèn dầu cũ. Trên bàn không còn là bát canh chua cá linh nấu với bông điên điển hay mẻ cá kho tộ đậm mùi nước dừa, mà là những món đồ khô, những món quà từ thành phố mà khách đi xe thường mang theo.
"Ăn đi con, thịt hộp này ngon lắm, người ta bảo ở trên kia ai cũng ăn thế này." Mẹ gắp cho tôi một miếng thịt có vị lạ lẫm.
Tôi nhai miếng thịt, cảm thấy nó không thể nào sánh được với cái béo ngậy của miếng dừa kho, hay cái ngọt lịm của con cá vừa câu dưới mương lên. Những hương vị của phố thị có vẻ tiện lợi, nhưng nó thiếu đi cái hồn của mảnh đất này.
Ông nội là người cảm thấy lạc lõng nhất trong ngôi nhà mới. Ông không còn chỗ để tựa lưng mỗi buổi chiều. Ông thường ngồi ở góc sân, nơi nhìn ra con đường nhựa, mắt nhìn đăm đăm vào những chiếc xe tải chạy qua. Khói thuốc lào của ông dường như cũng tan nhanh hơn trong làn gió đầy bụi bặm.
"Nội ơi, nội có ghét con đường mới này không?" Tôi hỏi, tay bóp chân cho ông.
Nội khà một hơi thuốc, giọng trầm buồn như tiếng chuông chùa xa xăm:
"Ghét thì không ghét, vì nó mang lại sự đổi đời cho lớp trẻ các con. Nhưng nội thấy thương cái đất. Đất nó bị đè nặng quá, không thở được nữa. Con đường này sẽ mang người đi, nhưng cũng sẽ mang người lạ tới. Rồi đây, xóm mình sẽ không còn ai biết ai, cửa nhà ai nấy đóng, tiếng chào hỏi sẽ bị tiếng còi xe át đi mất thôi."
Lời tiên tri của nội bắt đầu hiện hữu ngay trước mắt tôi. Những người hàng xóm trước đây thường sang nhà nhau uống trà, bàn chuyện đại sự, giờ đây chỉ đứng bên này đường nhìn sang bên kia đường rồi vẫy tay chào một cái vội vã. Những vị khách lạ xuất hiện ngày một nhiều. Họ dừng xe, mua bán nhanh chóng rồi lại lao đi, chẳng ai bận tâm đến việc hỏi han về mùa màng hay sức khỏe của người già.
Cái Tí cũng dần thay đổi. Nó không còn mặn mà với việc làm thuyền lá dừa nữa. Nó thích đứng ở cổng, nhìn những chiếc xe khách sơn màu rực rỡ chạy qua, nhìn những đứa trẻ trên xe mặc quần áo đẹp, tay cầm những món đồ chơi nhựa lạ mắt.
"Anh Măng, em ước gì mình được ngồi trên cái xe kia một lần. Chắc là đi nhanh hơn đò của ba nhiều lắm anh nhỉ?"
Tôi không biết trả lời thế nào. Sự hào nhoáng của phố thị đang mời gọi chúng tôi bằng những âm thanh sôi động và sắc màu rực rỡ. Chúng tôi bắt đầu cảm thấy ngôi nhà mình, dù mới, vẫn còn quá nhỏ bé và tĩnh lặng so với cái nhộn nhịp ngoài kia.
Nhưng trong sự xô bồ ấy, thỉnh thoảng tôi vẫn tìm thấy những mảnh ký ức còn sót lại. Một buổi trưa nắng gắt, tôi ra phía sau nhà, nơi mầm dừa mới của cái Tí đang bắt đầu nhú ra những chiếc lá xanh non đầu tiên. Dưới gốc mầm dừa ấy, đất vẫn còn mềm và mát. Tôi áp tai xuống đất, cố gắng lắng nghe một tiếng động quen thuộc.
Có tiếng rì rầm sâu trong lòng đất, tiếng của những rễ cây đang cố gắng luồn lách qua những lớp đá để tìm nguồn nước, tiếng của những sinh vật nhỏ bé đang cố gắng thích nghi với cuộc sống mới. Vị thần đứng nghiêng đã mất, nhưng linh hồn của người vẫn còn đó, đang nảy mầm trong một hình hài khác.
"Ba ơi, con đường này sẽ dẫn đến đâu?" Tôi hỏi ba khi hai cha con đứng nhìn con đường nhựa đen bóng dưới ánh trăng.
Ba đặt tay lên vai tôi, hơi ấm từ bàn tay ba là thứ duy nhất không thay đổi giữa thế giới đầy biến động này:
"Nó dẫn đến tương lai của con, Măng ạ. Nó sẽ mang con đi học ở những ngôi trường to lớn, mang con đến những thành phố mà con từng thấy trên tivi. Nhưng dù con có đi xa đến đâu, hãy nhớ rằng con xuất phát từ dưới gốc dừa này. Con đường nhựa có thể làm con đi nhanh hơn, nhưng chính cái rễ dừa mới giữ cho con không bị ngã."
Tôi nhìn con đường, thấy nó như một con trăn khổng lồ đang uốn lượn qua xóm nhỏ. Nó là sự giải thoát, nhưng cũng là sự chia lìa. Những âm thanh của phố thị — tiếng còi xe, tiếng máy nổ, tiếng nhạc xập xình từ những quán nước mới mở ven đường — đang tạo thành một thứ ngôn ngữ mới mà chúng tôi phải học cách lắng nghe.
Dù vậy, mỗi khi gió chướng thổi về, mang theo mùi nồng của nước sông phù sa, tôi lại thấy những âm thanh ấy dịu đi. Trong cái tĩnh lặng hiếm hoi của đêm khuya, tôi vẫn nghe thấy tiếng lá dừa khô rụng xuống mái tôn "rầm" một cái, một âm thanh thô mộc nhắc nhở rằng thiên nhiên vẫn luôn ở đó, hiện hữu và bao dung.
Ngôi nhà mới của chúng tôi giờ đây có thêm những vị khách mới. Đó là những người lái xe dừng lại nghỉ chân, những người khách lạ ghé qua hỏi đường. Mẹ tôi bắt đầu mở một sạp hàng nhỏ bán nước dừa và bánh in ngay trước cửa nhà. Cuộc sống mưu sinh của gia đình tôi chuyển từ mặt sông lên mặt lộ. Ba không còn chèo đò, ông trở thành người thợ sửa xe, đôi bàn tay gân guốc giờ đây bám đầy dầu mỡ đen kịt thay vì nhựa cây dừa.
"Nghề nào cũng là nghề con ạ, miễn là mình sống bằng đôi tay mình." Ba thường nói vậy mỗi khi tôi giúp ông lau những chiếc chìa khóa vòng.
Chúng tôi đang học cách trở thành những "người phố thị" trong chính cái xóm nhỏ của mình. Chúng tôi học cách khóa cửa cẩn thận mỗi đêm, học cách không giật mình trước những tiếng động cơ gầm rú, và học cách giữ gìn những mảng xanh quý giá còn sót lại sau vườn.
Cái Tí giờ đã bắt đầu đi học ở ngôi trường mới ven quốc lộ. Nó mặc chiếc áo trắng tinh, quàng khăn đỏ, tung tăng đi trên con đường nhựa mà trước đây nó từng sợ hãi. Nó không còn khóc vì mất cây dừa nữa, vì nó đã có những người bạn mới, những trò chơi mới. Nhưng mỗi chiều đi học về, nó vẫn luôn ghé qua gốc mầm dừa sau nhà để tưới nước, hệt như một nghi lễ bí mật để giữ liên lạc với quá khứ.
Thế giới của tôi đang rộng mở ra. Những tiếng động của phố thị không còn làm tôi hoảng sợ, mà trở thành một phần của bản nhạc cuộc sống. Tôi nhận ra rằng, dù con đường có bằng nhựa hay bằng đất, dù ngôi nhà có bằng gạch hay bằng lá, thì trái tim con người mới là thứ quyết định sự ấm áp.
Ông nội tôi giờ đã yếu lắm. Ông không còn ra sân ngồi nữa mà nằm trên chiếc phản gỗ sát cửa sổ. Mỗi khi có chuyến xe khách chạy qua làm rung chuyển cả ngôi nhà, ông lại khẽ mở mắt, nhìn ra bầu trời xanh thẳm qua kẽ lá dừa.
"Măng... cây dừa mới... đã ra lá chưa con?" Giọng ông thào thào trong gió.
"Dạ rồi nội, nó xanh và đẹp lắm."
Nội mỉm cười, một nụ cười thanh thản. Có lẽ nội đã yên lòng khi biết rằng, dù phố thị có tràn về, dù âm thanh có ồn ào đến đâu, thì hạt mầm của sự tử tế và truyền thống vẫn đang âm thầm lớn lên trong lòng chúng tôi.
Tôi bước ra hiên, hít một hơi thật sâu cái không khí pha trộn giữa mùi khói xăng và mùi hương của hoa dừa đang trổ bông đâu đó trong gió. Một ngày mới bắt đầu, với những chuyến xe đầy ắp người và hàng hóa lướt qua. Tôi sẽ bước lên một trong những chuyến xe ấy để đi tìm tương lai, nhưng trong hành trang của mình, tôi sẽ luôn mang theo tiếng xào xạc của tàu lá dừa xưa, mùi bùn đất nồng nàn và bóng dáng của vị thần đứng nghiêng luôn dõi theo từng bước chân tôi đi.
Con đường nhựa này không chỉ mang tôi đi xa, nó còn là sợi dây nối kết tôi với nguồn cội. Bởi tôi biết, ở cuối con đường này, luôn có một mái nhà đỏ, một rặng dừa xanh và những con người sẵn sàng chờ đợi tôi trở về, dù phố thị có đổi thay đến nhường nào.
Cuộc sống vẫn tiếp diễn, hối hả và rực rỡ. Và tôi, đứa con của rặng dừa, đang sẵn sàng để hòa mình vào dòng chảy ấy, với một tâm hồn mang nặng phù sa và một trái tim luôn hướng về phía bóng râm bình yên của tuổi thơ.