Nếu bạn hỏi một đứa trẻ ở vùng quê này rằng ngày nào là ngày náo nhiệt nhất trong năm, có lẽ nó sẽ không trả lời là ngày Tết, cũng chẳng phải ngày rằm tháng Tám rước đèn ông sao. Đối với tôi và đám bạn, ngày trọng đại nhất, ngày mà "vị thần đứng nghiêng" trước hiên nhà quyết định ban phát lộc lành, chính là ngày hái dừa. Người lớn gọi đó là kỳ thu hoạch, nhưng với trí tưởng tượng của tôi, đó là ngày cây dừa "đẻ" trái – một cuộc sinh nở kỳ vĩ và đầy kịch tính diễn ra ngay trên đỉnh đầu của chúng tôi.
Sáng hôm ấy, bầu trời cao vời vợi và xanh ngắt như thể vừa được ai đó dùng khăn lụa lau sạch bóng. Gió từ dòng sông phía trước thổi vào từng đợt, mang theo vị mặn mòi của nước lớn và mùi thơm của lúa chín từ cánh đồng xa. Ông nội tôi dậy sớm hơn thường lệ, ông đi vòng quanh gốc dừa, dùng bàn tay gầy guộc vỗ vỗ vào thân cây sần sùi như vỗ về một người bạn già.
"Hôm nay dừa khô nhiều lắm rồi, phải hái thôi không nó rụng trúng đầu lũ nhỏ thì khốn."
Lời tuyên bố của nội giống như một hồi kèn lệnh vang lên khắp xóm. Chẳng mấy chốc, thằng Tèo sún và thằng Hùng còi đã có mặt, mắt đứa nào đứa nấy sáng rực như đèn pha. Chúng tôi đứng xếp hàng dưới gốc dừa, cổ ngước lên cao đến mức mỏi nhừ, nhìn những buồng dừa nặng trĩu đang lủng lẳng giữa tầng không.
Người giữ vai trò quan trọng nhất trong buổi lễ hôm nay không phải là tôi, cũng chẳng phải ông nội, mà là chú Sáu – người thợ hái dừa khét tiếng của vùng. Chú Sáu là một người đàn ông có làn da màu đồng hun, bắp tay cuồn cuộn như những rễ cây đại thụ và đặc biệt là đôi bàn chân có những ngón cái choe ra, bám đất cực kỳ chắc chắn. Chú đến nhà tôi với một chiếc nài – một sợi dây thừng bện bằng xơ dừa chắc chắn – và một con dao rựa sắc lẹm giắt bên hông.
"Chú Sáu ơi, cây dừa nhà cháu cao lắm đấy, chú có sợ không?" Cái Tí đứng nép sau lưng tôi, lo lắng hỏi.
Chú Sáu cười khà khà, hàm răng trắng bóng nổi bật trên khuôn mặt sạm nắng:
"Sợ gì chứ Tí? Cây dừa này với chú là anh em cột chèo mà. Nó cho chú chỗ bám, chú cho nó bớt nặng vai, đôi bên cùng có lợi."
Nói đoạn, chú Sáu tròng chiếc nài vào hai bàn chân, rồi bằng một động tác thuần thục đến kinh ngạc, chú bắt đầu leo. Chú không leo như cách chúng tôi leo cây ổi, cây mận – tức là ôm lấy thân cây mà bò. Chú leo theo kiểu "nhún", mỗi lần nhún là cơ thể chú lại bật lên một đoạn dài trên thân dừa nghiêng nghiêng. Nhìn từ dưới lên, chú Sáu trông giống như một con thằn lằn khổng lồ đang chinh phục ngọn tháp vinh quang.
"Cố lên chú Sáu! Sắp tới rồi!" Thằng Tèo hét lên, hai tay nó khum lại làm loa.
Càng lên cao, bóng chú Sáu càng nhỏ dần, hòa vào màu xanh của những tàu lá. Khi chú đã yên vị trên ngọn, tay bám vào bẹ dừa chắc chắn, chú rút con dao rựa ra. Một cảm giác hồi hộp bao trùm lấy cả đám trẻ. Đây chính là khoảnh khắc chúng tôi mong đợi nhất.
"Tránh ra xa! Dừa rơi đấy!"
Tiếng chú Sáu vọng xuống từ tầng mây. Chúng tôi dạt ra xa, mắt vẫn không rời khỏi ngọn cây. "Phựt!" – tiếng dao chém vào cuống dừa khô giòn giã vang lên. Một trái, hai trái, rồi cả một buồng dừa đại thụ rơi tự do trong không trung.
"Bịch! Bịch! Bịch!"
Những trái dừa chạm đất tạo nên những âm thanh trầm đục, làm rung chuyển cả mặt đất dưới chân chúng tôi. Mỗi lần có một buồng dừa rơi xuống, thằng Hùng còi lại nhảy cẫng lên như thể nó vừa lập được một chiến công vĩ đại. Đất bụi bay mù mịt, mùi xơ dừa khô và mùi nhựa cây mới bị cắt tỏa ra thơm nồng.
Nhìn những trái dừa nằm chỏng chơ trên sân, tôi bỗng thấy một sự chiêm nghiệm lạ kỳ. Mới lúc nãy thôi, chúng còn ở trên đỉnh cao, được gió hát ru và được nắng ôm ấp. Vậy mà chỉ cần một nhát dao của chú Sáu, chúng đã phải lìa cành, rơi xuống mặt đất bùn lầy này để thực hiện sứ mệnh cuối cùng: mang lại ngọt ngào cho con người.
"Ba ơi, sao cây dừa lại cho nhiều trái thế mà nó không giữ lại trái nào cho nó hết ạ?" Tôi chạy lại gần ba, người đang bận rộn thu gom những trái dừa vào một chỗ.
Ba dừng tay, nhìn tôi bằng ánh mắt hiền từ:
"Cây cối nó không tham lam như con người đâu Măng. Nó sống là để dâng hiến. Nó hút nhựa đất, đón nắng trời để kết tinh thành trái ngọt cho mình. Nó chỉ giữ lại cái gốc và niềm tin là mùa sau nó sẽ lại cho trái tiếp thôi."
Tôi nhìn cây dừa, bỗng thấy nó vĩ đại hơn cả những vị thần trong sách vở. Nó đứng đó, chịu đựng nắng mưa, chẳng đòi hỏi gì ngoài một chút nước mương và tình yêu của ông nội, vậy mà nó lại hào phóng tặng cho chúng tôi tất cả những gì nó có. Người lớn thường nói về "lòng tốt", nhưng có lẽ lòng tốt chân chính nhất chính là lòng tốt của cây dừa – cho đi mà không bao giờ tính toán nợ nần.
Buổi thu hoạch dừa hôm ấy biến thành một ngày hội nhỏ của xóm. Những người hàng xóm đi ngang qua đều dừng lại, người thì phụ gom dừa, người thì đứng tán chuyện. Mẹ tôi bưng ra một rổ khoai lang luộc thơm lừng và một bình nước trà xanh đá lạnh ngắt để đãi mọi người.
"Ăn miếng khoai đi chú Sáu, vất vả quá!" Mẹ niềm nở.
Chú Sáu tu một hơi sạch sành sanh ly nước, lau miệng cười:
"Vất vả gì đâu chị, được hái dừa cho nhà mình là vui rồi. Cây dừa này nó 'hiền', leo lên thấy lòng dạ cũng thênh thang."
Khi những buồng dừa khô đã yên vị trong góc kho để đợi lái buôn đến mua, chú Sáu mới hái xuống cho đám trẻ chúng tôi vài trái dừa xiêm xanh mướt, vỏ mỏng dính và đầy ắp nước. Ông nội lấy con dao nhỏ, khéo léo gọt lớp vỏ bên trên, lộ ra phần sọ dừa trắng tinh. Ông đục một lỗ nhỏ rồi đưa cho cái Tí trước.
"Nè, uống đi con. Nước dừa nhà mình là ngọt nhất vùng đấy."
Cái Tí cầm trái dừa bằng hai tay, hút một hơi thật dài rồi thở phào nhẹ nhõm:
"Ôi, mát quá nội ơi! Giống như có cả một cơn mưa đang chảy trong bụng con vậy."
Đến lượt tôi và thằng Tèo. Nước dừa xiêm có vị ngọt thanh tao, không gắt như đường hóa học mà dịu dàng như lời ru của mẹ. Cái vị ngọt ấy thấm vào từng tế bào, xua tan đi cái nóng gay gắt của buổi trưa hè. Sau khi uống hết nước, nội lại bổ đôi trái dừa ra để chúng tôi nạo lấy phần cơm dừa trắng muốt, béo ngậy. Chúng tôi dùng chính cái vỏ dừa làm thìa, xúc từng miếng cơm dừa dẻo quánh, nhai một cách ngon lành.
Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt nhận ra giá trị của sự chờ đợi. Chúng tôi đã chờ đợi hàng tháng trời, nhìn những trái dừa lớn lên từ những bông hoa nhỏ xíu, để rồi đổi lại là một buổi trưa sảng khoái như thế này. Đời người có lẽ cũng giống như kỳ thu hoạch dừa, phải trải qua những ngày nắng cháy, những đêm bão bùng, mới có được những "trái ngọt" xứng đáng.
Thế nhưng, ngày cây dừa "đẻ" trái không chỉ toàn niềm vui. Khi lái buôn đánh ghe đến bến sông trước nhà để thu mua dừa, tôi thấy ba và ông nội đứng tần ngần bên đống dừa khô. Người lái buôn – một người đàn ông bụng phệ, mặc chiếc áo sơ mi hoa lòe loẹt – bắt đầu dùng một chiếc gậy sắt nhọn hoắt đâm vào từng trái dừa để kiểm tra.
"Dừa năm nay hơi nhỏ đấy ông cụ ạ. Giá không được cao đâu."
Ông nội khẽ thở dài, tay ông vân vê vạt áo:
"Thôi thì tùy chú. Được bao nhiêu hay bấy nhiêu, miễn là đủ tiền mua gạo cho mấy đứa nhỏ qua mùa thắt."
Nhìn cảnh tượng đó, lòng tôi bỗng thắt lại. Những trái dừa mà chúng tôi nâng niu, những trái dừa mà cây dừa lão đã mất bao công sức để tạo thành, giờ đây bị người ta đem ra cân đong đo đếm bằng những đồng tiền ít ỏi. Trong mắt người lái buôn, dừa chỉ là hàng hóa. Trong mắt chúng tôi, dừa là linh hồn của ngôi nhà.
Tôi chạy ra đứng bên cạnh ba, khẽ nắm lấy bàn tay to lớn của ông:
"Ba ơi, sao mình không để dừa lại ăn mà phải bán đi ạ?"
Ba nhìn đống dừa đang được người ta vác xuống ghe, giọng ba trầm buồn:
"Mình ăn thì ngon miệng lúc này thôi con, nhưng bán đi thì con mới có áo mới để mặc, cái Tí mới có thuốc để uống khi ốm. Cây dừa hái trái xuống cũng là để cứu mình đấy thôi."
Lại một lần nữa, bài học về sự dâng hiến hiện lên rõ mọt thất. Cây dừa dâng hiến cho con người, và người lớn lại mang cái thành quả ấy dâng hiến cho tương lai của chúng tôi. Một vòng tròn của sự hy sinh cứ thế lặp đi lặp lại dưới mái nhà tranh này, âm thầm và bền bỉ như nhịp chảy của dòng sông ngoài kia.
Khi chiếc ghe chở đầy dừa rời bến, để lại những gợn sóng lăn tăn trên mặt nước đục, sân nhà tôi bỗng trở nên trống trải lạ thường. Chỉ còn lại những mảnh xơ dừa vụn và bóng cây dừa lão vẫn đứng đó, nghiêng mình soi bóng xuống sông. Nó trông có vẻ nhẹ nhàng hơn sau khi đã trút bỏ gánh nặng, nhưng cũng có vẻ đơn độc hơn.
"Anh Măng, cây dừa hết trái rồi, nó có buồn không?" Cái Tí đứng cạnh tôi, mặt buồn thiu nhìn lên ngọn dừa trống trải.
"Không đâu Tí. Nó đang nghỉ ngơi để chuẩn bị cho một lứa mới đấy. Nội bảo cây dừa không bao giờ ngừng sinh nở, miễn là mình vẫn còn thương nó."
Chúng tôi nhặt những mảnh vỏ dừa còn sót lại, bày ra trò chơi mới. Thằng Tèo dùng vỏ dừa làm thuyền, thả xuống mương nước cho chúng trôi bồng bềnh. Tôi thì dùng xơ dừa bện thành một con búp bê cho cái Tí. Những phế phẩm của buổi thu hoạch lại trở thành những món đồ chơi vô giá trong tay chúng tôi.
Buổi chiều dần buông, khói bếp từ nhà hàng xóm bắt đầu bay lên, quyện với mùi bùn đất quê hương. Ông nội ngồi dưới gốc dừa, tay cầm chiếc điếu cày, mắt nhìn về phía chân trời nơi mặt trời đang lặn xuống như một quả cầu lửa khổng lồ.
"Nội ơi, sang năm cây dừa lại đẻ nhiều trái như thế này nữa nội nhé?"
Nội gật đầu, làn khói thuốc trắng đục bao quanh gương mặt phúc hậu của ông:
"Chừng nào đất này còn màu mỡ, chừng nào sông này còn chảy, thì cây dừa vẫn đứng đó cho mình trái ngọt, con ạ. Chỉ sợ lòng người thay đổi, chứ cây cối nó chung thủy lắm."
Tôi tựa đầu vào thân dừa, cảm nhận lớp vỏ thô ráp chạm vào da thịt mình. Một cảm giác bình yên lạ kỳ lan tỏa khắp cơ thể. Tôi thầm cảm ơn vị thần đứng nghiêng vì đã không bỏ rơi chúng tôi, vì đã luôn hào phóng dâng hiến tất cả những gì tốt đẹp nhất.
Ngày cây dừa "đẻ" trái kết thúc bằng một bữa cơm tối có món thịt kho dừa béo ngậy của mẹ. Đó là phần thưởng dành cho cả nhà sau một ngày lao động vất vả. Trong ánh đèn dầu leo lét, tôi thấy nụ cười trên môi ba, thấy ánh mắt lấp lánh của mẹ và cái miệng đầy mỡ của cái Tí. Những nhọc nhằn của việc mưu sinh dường như tạm thời lùi xa, nhường chỗ cho niềm hạnh phúc giản đơn của sự đoàn viên.
Thế giới của tôi là vậy đó – đơn sơ, mộc mạc và gắn liền với từng nhịp thở của thiên nhiên. Những bài học về sự cho đi và nhận lại, về lòng biết ơn và sự nhẫn nại, tôi không học được từ những cuốn sách giáo khoa khô khan, mà tôi học được từ chính cây dừa trước hiên nhà.
Dòng sông ngoài kia vẫn vỗ về bờ đất, mang theo những giấc mơ của đám trẻ quê nghèo. Và cây dừa lão, với bóng hình đứng nghiêng duyên dáng, vẫn mãi là biểu tượng của sự che chở và dâng hiến trong trái tim tôi. Ngày mai, nắng sẽ lại lên, và một chu kỳ mới của sự sống lại bắt đầu trên ngọn dừa cao tít tắp, nơi những mầm xanh đang âm thầm vươn lên để chuẩn bị cho những kỳ thu hoạch tiếp theo của cuộc đời.