Nắng chiều bắt đầu ngả sang màu vàng mật, hắt những tia sáng xiên khoai qua rặng tre xanh ngắt bao quanh làng. Lành lùa đàn trâu ra bãi chăn thả phía chân đê, nơi cỏ còn xanh mướt sau những cơn mưa rào rải rác mấy hôm trước. Từ xa, nó đã thấy bóng dáng thằng Đực và thằng Cò đang loay hoay cạnh một đống rơm khô vừa mới được tuốt lúa xong, khói trắng bắt đầu lảng bảng bốc lên giữa không trung.
Lành ơi! Mau lên, "trận địa" sắp sẵn sàng rồi! – Thằng Đực hét lớn, tay không ngừng quạt lấy quạt để vào đống lửa đang âm ỉ.
Lành vội vàng cho con trâu già ăn cỏ rồi chạy biến lại phía bọn bạn. Trên tay thằng Cò là một chiếc rổ tre nhỏ, bên trong đựng chừng chục củ khoai lang kén – loại khoai nhỏ xíu, chỉ bằng ngón chân cái nhưng thịt chắc và ngọt lịm. Đây là thành quả sau một buổi sáng cả lũ kéo nhau đi "mót" khoai ở bãi bồi ven sông sau khi người ta đã thu hoạch xong.
Có củi khô không? Đốt bằng rơm không thì nhanh tàn lắm, không đủ nhiệt cho khoai chín đâu. – Lành góp ý, đôi mắt sáng rực lên khi nhìn thấy mớ báu vật trong rổ.
Thằng Cò nhanh nhảu chạy đi lượm thêm mấy cành củi khô rơi vãi dưới gốc phi lao gần đó. Đám lửa bùng lên, rồi nhanh chóng lụi đi, chỉ còn lại một lớp tro nóng bỏng và những than hồng đỏ rực. Thằng Đực khéo léo dùng một cành cây nhỏ gạt lớp tro ra, xếp những củ khoai vào giữa rồi lấp tro lại thật kỹ.
Giờ thì đợi thôi. Đứa nào đụng vào trước là mất phần! – Đực ra vẻ đại ca, ngồi bệt xuống lớp rơm khô, mắt đăm đăm nhìn vào đống tro xám xịt.
Ba đứa trẻ ngồi vây quanh đống lửa, giữa không gian bao la của cánh đồng chiều. Mùi khói rơm rạ bắt đầu lan tỏa, nó không gắt như mùi khói bếp than ở phố, mà có cái vị ngai ngái của nhựa cỏ cây bị nung nóng, vị nồng nàn của đất và vị mặn mòi của mồ hôi. Khói vương lên quần áo, bám vào da thịt, tạo thành một thứ mùi đặc trưng mà sau này, dù có dùng loại nước hoa đắt tiền nào, Lành cũng không tìm lại được.
Trong lúc chờ khoai chín, thằng Cò bắt đầu kể chuyện ma ở gốc đa đầu làng, cái giọng thì thầm của nó cộng với tiếng gió xào xạc qua lá tre khiến cả bọn cứ sát lại gần nhau hơn. Nhưng rồi, mùi thơm ngọt lịm của khoai lang nướng bắt đầu len lỏi qua lớp tro, đánh tan mọi nỗi sợ hãi.
Thơm quá rồi! Chắc chắn là chín rồi! – Lành reo lên.
Thằng Đực cẩn thận dùng que củi bới từng củ khoai ra. Những củ khoai bây giờ đã khoác lên mình một lớp vỏ đen nhẻm, cháy sém, trông chẳng có gì hấp dẫn. Đực cầm một củ, vừa tung hứng trên đôi bàn tay vì nóng, vừa thổi phù phù. Nó bẻ đôi củ khoai, một làn hơi nước trắng xóa bốc lên, kéo theo hương vị bùi bùi, ngọt đậm đà xộc thẳng vào mũi.
Lớp ruột khoai vàng ươm hiện ra, mềm mịn và nóng hổi. Ba đứa trẻ chẳng đợi lâu hơn được nữa, mỗi đứa chộp lấy một phần, vừa ăn vừa xuýt xoa.
Ui chao, ngọt quá trời! Khoai mót có khác, ăn ngon hơn hẳn khoai mẹ mua ở chợ. – Thằng Cò vừa nhai vừa cười, để lộ hàm răng sún và cái mặt lấm lem tro bếp như một con mèo mướp.
Lành cầm củ khoai của mình, từ tốn bóc lớp vỏ cháy. Nó thích nhất là cái phần tiếp giáp giữa vỏ và ruột, chỗ đó hơi dai dai, đượm mùi khói và có vị ngọt đậm nhất. Cắn một miếng, cái vị nóng bỏng làm lưỡi nó tê tái nhưng ngay sau đó là cảm giác ngọt ngào tan chảy, lan tỏa xuống tận cổ họng. Trong cái khoảnh khắc ấy, dường như mọi mệt mỏi của buổi học sáng nay, cái nóng oi ả của buổi trưa đều tan biến hết.
Ăn xong rồi đứa nào đi hái quả mây với tao không? – Thằng Đực hỏi, miệng vẫn còn dính đầy than đen.
Đi chứ! Nghe nói bụi mây đằng sau đền bà Cô đang chín rộ lắm. – Cò hưởng ứng ngay lập tức.
Ba đứa trẻ bật dậy, quệt ngang miệng một cái rồi chạy ùa về phía rặng cây rậm rạp phía xa, bỏ lại sau lưng đống tro tàn vẫn còn vảng vất hơi ấm và làn khói mỏng manh. Đàn trâu vẫn lững thững gặm cỏ, tiếng chuông cổ trâu kêu "lăng keng" nhịp nhàng trong hoàng hôn.
Tuổi thơ của chúng nó chỉ đơn giản là thế. Không có những món đồ chơi hiện đại, không có tivi hay điện thoại, chỉ có những củ khoai cháy sém và mùi khói đồng hun đúc nên những tâm hồn trong trẻo. Những củ khoai ấy không chỉ làm no bụng đứa trẻ nghèo, mà còn ướp hương cho cả một miền ký ức, để sau này khi khôn lớn, giữa những bữa tiệc linh đình, Lành vẫn thấy lòng mình cồn cào mỗi khi chợt nhớ về mùi vị của tro tàn năm ấy.
Chiều muộn, bóng tối bắt đầu phủ xuống cánh đồng. Lành lùa trâu về, trong túi áo vẫn còn sót lại một củ khoai nướng nhỏ dành cho cái Mận. Nó mỉm cười, bước đi trên con đường làng quen thuộc, lòng thầm mong sao ngày mai nắng lại lên, để khói đồng lại được loang ra giữa tầng không.