Thế giới của chúng tôi ngày ấy vốn chỉ có hai màu cơ bản: màu xanh của lá tre, của mạ non và màu vàng của nắng, của lúa chín. Cho đến một ngày, cái màu đen trắng kỳ diệu xuất hiện trong chiếc hộp gỗ bóng loáng ở nhà ông giáo già đầu xóm, nó đã làm đảo lộn hoàn toàn định nghĩa về sự huy hoàng của vương quốc Đảo Vàng. Đó là chiếc tivi đầu tiên của làng.
Nó không to bằng cái rương đựng quần áo của bà nội, nhưng quyền năng của nó thì kinh khủng hơn bất cứ phép thuật nào mà thằng Tèo có thể tưởng tượng ra. Để được diện kiến cái hộp phát sáng ấy, chúng tôi phải trải qua một nghi thức còn trang trọng hơn cả lễ chào cờ buổi sáng ở trường: tắm rửa sạch sẽ, ăn cơm thật nhanh và quan trọng nhất là phải có một thái độ ngoan ngoãn đột xuất để bố mẹ cho phép "đi xem nhờ".
"Tao nghe nói trong cái hộp đó có những người tí hon sống ở trần gian."
Thằng Tèo vừa đi vừa nói, tay nó vẫn không quên chỉnh lại cái cổ áo sờn cũ đã được mẹ nó ủi phẳng phiu bằng bàn là than.
"Người tí hon gì mà lại biết hát chèo? Tao thấy trên đó có cả mấy con ngựa phi nước đại nữa, nếu là người tí hon thì ngựa chắc chỉ bằng con cào cào à?" – Con Tí vặn vẹo, nó hôm nay diện hẳn cái váy hoa nhí vốn chỉ dành cho dịp Tết.
"Thì đấy mới là phép lạ! Người lớn họ gọi đó là khoa học, nhưng tao nghĩ đó là một loại bùa chú." – Thằng Tèo khẳng định chắc nịch.
Tôi đi giữa hai đứa bạn, lòng đầy bồn chồn. Đối với tôi, chiếc tivi ấy giống như một cửa sổ thần kỳ nhìn ra một thế giới khác, nơi không có bùn đất bám vào gót chân và tiếng ếch kêu râm ran mỗi tối. Nhưng đồng thời, tôi cũng thấy có chút lo sợ. Nếu cái hộp đó chứa đựng cả thế giới, thì Đảo Vàng của chúng tôi liệu có trở nên nhỏ bé và tầm thường quá không?
Khi chúng tôi đến nơi, sân nhà ông giáo đã chật ních người. Người lớn thì mang theo ghế đẩu, trẻ con thì ngồi bệt xuống nền gạch mát lạnh. Mùi mồ hôi, mùi dầu gió của các bà cụ và mùi khói thuốc lào quyện lại thành một thứ không khí đặc quánh sự mong chờ. Chiếc tivi đặt trên cái kệ cao, được ông giáo lau chùi kỹ đến mức nó phản chiếu cả ánh đèn dầu leo lét.
"Yên lặng nào! Sắp bắt đầu rồi!" – Tiếng ông giáo vang lên đầy uy nghiêm.
Một tiếng "tạch" giòn giã. Màn hình bỗng hiện lên những hạt nhiễu trắng xóa như mưa phùn trên đồng, kèm theo tiếng xè xè như tiếng gió thổi qua rặng phi lao. Thằng Tèo nín thở, bám chặt lấy vai tôi. Rồi đột nhiên, một hình ảnh hiện ra. Những vệt đen trắng nhòe nhoẹt dần định hình thành khuôn mặt một người đàn ông đang nói chuyện.
Cả sân nhà im phăng phắc. Đến cả con chó già nhà ông giáo vốn hay sủa bậy cũng nằm phục xuống, mắt dán chặt vào cái hộp kỳ lạ.
"Kìa! Mày thấy không? Người tí hon hiện ra rồi kìa!" – Tèo thì thầm vào tai tôi, giọng nó run lên vì phấn khích.
Chúng tôi xem một chương trình văn nghệ. Những nghệ sĩ hát những bài ca về quê hương, về những cánh đồng, về những cuộc chiến đấu xa xôi. Dù chỉ là hai màu đen trắng, nhưng trong trí tưởng tượng của lũ trẻ, chúng tôi tự tô vẽ thêm màu đỏ cho lá cờ, màu xanh cho quân phục và màu hồng cho đôi má của cô ca sĩ.
"Này Mùi, sao họ lại chui được vào đấy nhỉ?" – Con Tí kéo áo tôi, hỏi nhỏ – "Liệu họ có thấy mình đang ngồi đây nhìn họ không?"
"Chắc là không đâu." – Tôi trả lời theo logic trẻ con của mình – "Cái kính đó chỉ nhìn được một chiều thôi. Giống như lúc mình nhìn qua khe cửa ấy, mình thấy người ta nhưng người ta đâu có thấy mình."
"Thế thì họ đáng thương quá." – Tí thở dài – "Họ cứ phải đứng hát mãi trong cái hộp chật chội đó, trong khi chúng mình được ngồi ngoài sân thoáng mát thế này."
Lòng trắc ẩn của con Tí đôi khi làm tôi thấy buồn cười, nhưng cũng làm tôi phải suy nghĩ. Đúng là những người trong tivi thật đẹp, thật giỏi, nhưng họ không có được mùi thơm của hoa bưởi đang thoang thoảng trong gió đêm, cũng chẳng nghe thấy tiếng dế mèn đang tấu lên bản nhạc dưới chân tường. Họ sống trong một thế giới rực rỡ nhưng khô khốc.
Buổi chiếu phim kết thúc khi ông giáo tắt tivi vì "hết điện bình". Đám đông giải tán trong sự luyến tiếc. Mọi người vừa đi về vừa bàn tán xôn xao về những gì vừa thấy. Thằng Tèo, con Tí và tôi đi lững thững trên con đường làng ngập tràn ánh trăng. Trăng đêm nay to và sáng một cách lạ lùng, như thể nó đang cố gắng cạnh tranh sức hút với cái hộp đen trắng vừa rồi.
"Tao quyết định rồi." – Thằng Tèo bỗng nhiên phá tan sự im lặng – "Lớn lên tao sẽ không làm kỹ sư nữa. Tao sẽ làm người đứng sau cái tivi."
"Để làm gì? Để thu hình à?" – Tôi hỏi.
"Không, để thò tay vào trong đó, đưa cho mấy người tí hon một miếng kẹo mạch nha. Tao thấy họ hát hăng say thế chắc là khát nước và đói lắm."
Chúng tôi cười vang. Tiếng cười tan vào bóng tối của rặng tre. Nhưng khi đi ngang qua cánh đồng lúa – Đảo Vàng của chúng tôi – tôi bỗng khựng lại. Dưới ánh trăng, lúa không còn là màu vàng rực rỡ như ban ngày nữa. Nó chuyển sang một màu bạc mênh mông, huyền ảo và có chút gì đó đơn độc.
"Này chúng mày nhìn kìa." – Tôi chỉ tay về phía cánh đồng – "Cánh đồng đêm nay trông cũng giống cái tivi đen trắng của ông giáo nhỉ?"
Thằng Tèo nheo mắt nhìn, rồi gật đầu tán thưởng:
"Ừ nhỉ. Nhưng cái tivi này to hơn nhiều. Và nó còn có cả mùi hương nữa."
Con Tí chạy lên phía trước, nó xoay một vòng trên con đường đất, tà váy hoa tung bay như một cánh bướm đêm:
"Và trong cái tivi này, chúng mình chính là những người tí hon đang biểu diễn!"
Câu nói của con Tí làm tôi bừng tỉnh. Hóa ra, thế giới bên ngoài kia dù có rực rỡ và kỳ diệu đến đâu qua cái hộp gỗ của ông giáo, thì nó cũng chỉ là một sự phản chiếu. Còn cuộc đời của chúng tôi, với những đôi chân trần lem luốc, với những trận đòn roi và những bát cơm khoai độn, mới là thứ "phim" sống động nhất.
"Mùi ơi, mày nghĩ người lớn có thích xem tivi không?" – Tèo hỏi, giọng nó bỗng trở nên già dặn.
"Thì mày thấy đấy, cả làng kéo đến nhà ông giáo còn gì."
"Không, ý tao là... họ có thích xem cuộc đời của chính họ không? Nếu bây giờ có một cái tivi chiếu cảnh bố tao đang còng lưng cày ruộng, liệu bố tao có ngồi xem và khen hay không?"
Câu hỏi của thằng Tèo làm tôi đứng hình. Tôi hình dung ra cảnh bố mình ngồi trước màn hình, nhìn thấy chính mình đang mồ hôi nhễ nhại dưới cái nắng cháy da cháy thịt. Liệu bố có thấy đó là một cảnh phim đẹp? Hay bố sẽ tắt phụt tivi đi vì nó nhắc nhở bố về sự mệt mỏi?
"Tao nghĩ là không." – Tôi trầm ngâm – "Người lớn xem tivi để quên đi cuộc đời thực. Còn trẻ con mình xem tivi để mơ về một cuộc đời khác."
Chúng tôi tiếp tục bước đi. Đêm ở đồng quê yên tĩnh đến mức có thể nghe thấy tiếng hạt sương rơi trên lá sen. Những ngôi nhà đã bắt đầu tắt đèn, chỉ còn ánh trăng soi rõ con đường mòn.
Cái tivi của ông giáo từ hôm đó đã trở thành một cột mốc trong trí nhớ của chúng tôi. Nó đánh dấu cái thời điểm mà thế giới của chúng tôi bắt đầu nứt ra một khe hở nhỏ để những âm thanh và hình ảnh từ phương xa tràn vào. Chúng tôi bắt đầu biết đến những thành phố lớn, những ngôi nhà cao tầng và những con người mặc vest thắt cà vạt.
Nhưng kỳ lạ thay, sau những giờ phút đắm mình trong thế giới đen trắng ấy, chúng tôi lại quay trở về với Đảo Vàng với một tình yêu nồng nàn hơn. Vì trong tivi, không ai có thể ngửi thấy mùi lúa chín, không ai có thể chạm tay vào lớp bùn mát lạnh, và không ai có thể cảm nhận được cái ấm áp của bàn tay bạn bè khi cùng nhau chạy trốn trận đòn của bố.
Vài tuần sau, thằng Tèo nảy ra một ý tưởng "thiên tài" khác. Nó nhặt một cái khung cửa sổ cũ bị hỏng, đem về dựng giữa đống rơm.
"Đây là chiếc tivi của riêng chúng ta!" – Tèo tuyên bố.
Nó bắt con Tí chui vào sau cái khung cửa để đóng vai ca sĩ, còn tôi thì có nhiệm vụ... tạo nhiễu. Tôi cầm một nắm rơm khô, tung liên tục trước khung cửa để tạo ra hiệu ứng xè xè như cái tivi nhà ông giáo.
"Quý vị và các bạn thân mến, sau đây là chương trình ca nhạc đặc sắc của vương quốc Đảo Vàng!" – Thằng Tèo dùng một cái ống tre làm micro, dõng dạc giới thiệu.
Con Tí bắt đầu hát. Nó hát bài về con chim sáo, bài về đôi bạn thân đi học. Giọng nó trong trẻo, cao vút, bay qua đỉnh đống rơm, len qua những rặng tre và hòa vào tiếng gió đồng. Tôi tung rơm đến mỏi cả tay, nhưng lòng thấy vui lạ lùng.
Đó là chiếc tivi hay nhất mà tôi từng được xem. Màn hình của nó không phải là kính, mà là cả một bầu trời xanh ngắt. Diễn viên của nó không phải là người tí hon, mà là con Tí với cái mũi còn dính nhọ nồi. Và âm thanh của nó không phải phát ra từ cái loa rè, mà là từ tâm hồn của những đứa trẻ chưa hề biết đến sự dối lừa.
"Này Tèo, mày thấy tao hát có hay không?" – Con Tí dừng lại, hỏi từ sau "màn hình".
"Hay hơn cả cô ca sĩ hôm trước!" – Tèo khen nức nở – "Chỉ có điều là màn hình nhà tao hơi nhiều bụi rơm quá, làm tao hắt xì liên tục."
Chúng tôi lại cười. Trò chơi "tivi rơm" ấy kéo dài suốt cả mùa hè. Qua cái khung cửa sổ cũ ấy, chúng tôi nhìn thế giới một cách tập trung hơn. Chúng tôi thấy bà cụ hàng xóm đi ngang qua với đôi quang gánh trĩu nặng, thấy con bò đang nhẩn nha gặm cỏ, thấy những cánh diều chao lượn trên cao. Mọi thứ hiện lên trong cái khung gỗ ấy bỗng trở nên có giá trị như một tác phẩm nghệ thuật.
Hóa ra, vẻ đẹp của cuộc sống không nằm ở chỗ nó có màu sắc hay đen trắng, nó nằm ở cái khung mà chúng ta dùng để quan sát nó. Nếu bạn nhìn bằng trái tim của một đứa trẻ, thì một đống rơm cũng có thể là một vương quốc, và một cái khung cửa sổ hỏng cũng có thể là một rạp chiếu bóng vĩ đại nhất trần gian.
Nhưng cũng chính trong mùa hè ấy, tôi bắt đầu nhận ra một sự thay đổi thầm lặng. Bố tôi không còn ngồi uống trà với ông nội nhiều như trước. Bố hay sang nhà ông giáo để xem tin tức. Bố bắt đầu nói về việc "đi làm ăn xa", về những thành phố nơi cái tivi không phải là thứ hiếm hoi và cuộc sống không chỉ có lúa và bùn.
"Mùi này, nếu một ngày bố đi xa, con có buồn không?" – Bố hỏi tôi vào một tối khi hai bố con ngồi hóng mát trước sân.
Tôi nhìn bố, rồi nhìn ra cánh đồng đang chìm trong bóng tối.
"Thế bố có mang theo cái tivi không?" – Tôi hỏi một câu ngô nghê.
Bố cười, xoa đầu tôi, bàn tay bố nhám thô nhưng ấm áp vô cùng:
"Không, bố đi để kiếm tiền mua cho nhà mình một cái tivi riêng. Để con không phải đi xem nhờ nữa."
Tôi im lặng. Lúc đó tôi chưa hiểu rằng, để đổi lấy cái hộp đen trắng ấy, bố sẽ phải rời xa màu xanh của lũy tre và màu vàng của Đảo Vàng. Tôi cũng chưa hiểu rằng, khi cái tivi thực sự xuất hiện trong ngôi nhà của mình, thì những buổi tối cả làng tụ tập nhà ông giáo, những câu chuyện phiếm dưới ánh trăng và cả trò chơi "tivi rơm" của chúng tôi cũng sẽ dần biến mất.
Sự tiến bộ thường đi kèm với cái giá của nó: sự cô đơn của mỗi gia đình sau những cánh cửa đóng kín, nơi mỗi người dán mắt vào màn hình của riêng mình.
"Con không cần tivi đâu bố." – Tôi thì thầm, nhưng bố đã vào nhà từ lúc nào.
Tiếng dế mèn lại vang lên, đều đặn và kiên nhẫn. Tôi nằm xuống sân gạch, dùng đôi bàn tay nhỏ bé tạo thành một cái khung hình chữ nhật hướng lên bầu trời. Ngôi sao Bắc Đẩu hiện ra chính giữa "màn hình" của tôi. Nó lấp lánh, kiêu hãnh và hoàn toàn miễn phí.
Đó là chương trình yêu thích nhất của tôi. Và tôi biết, dù sau này có sở hữu bao nhiêu chiếc tivi hiện đại đi chăng nữa, tôi cũng sẽ không bao giờ tìm lại được cái cảm giác hồi hộp, cái mùi khói thuốc lào và sự ấm áp của những bờ vai bạn bè trong sân nhà ông giáo giáo ngày ấy.
Bởi vì tấm vé vào "Rạp chiếu bóng tuổi thơ" chỉ được bán một lần duy nhất, và người ta không bao giờ thối lại tiền thừa bằng những năm tháng đã qua.
Ngày hôm sau, tôi kể cho thằng Tèo và con Tí nghe về việc bố tôi sắp đi làm xa. Thằng Tèo im lặng hồi lâu rồi bảo:
"Vậy thì trước khi bố mày đi, chúng mình phải tổ chức một buổi biểu diễn thật lớn trên Đảo Vàng. Chúng mình sẽ làm một cái tivi bằng cả cánh đồng lúa luôn!"
Và thế là, chúng tôi lại bắt đầu một cuộc viễn chinh mới. Những nỗi lo âu của người lớn có thể đang bao trùm lên ngôi làng, nhưng dưới chân đống rơm và trên mặt ruộng lúa, lũ trẻ chúng tôi vẫn đang bận rộn xây dựng những tượng đài của riêng mình – những tượng đài được xây bằng rơm rạ, bằng tiếng cười và bằng niềm tin tuyệt đối rằng màu vàng của cánh đồng này sẽ là vĩnh cửu.
Cuộc sống vẫn tiếp diễn, như dòng nước mương vẫn chảy đều đặn vào ruộng. Chúng tôi, những vị hoàng đế tí hon, vẫn đang mải mê với những giấc mơ đen trắng của mình, mà không hề hay biết rằng mặt trời của tuổi thơ đang dần xế bóng phía sau rặng tre.