Nếu Đảo Vàng là thánh đường của sự tự do, thì ngôi nhà của ông giáo ở phía cuối con đường mòn lại là một vùng đất đầy ma lực và cả sự sợ hãi đối với ba đứa chúng tôi. Đó là một ngôi nhà gỗ ba gian nằm ẩn mình dưới những tán nhãn cổ thụ xum xuê, quanh năm bóng râm che phủ khiến không gian lúc nào cũng có vẻ u tịch và huyền bí. Ông giáo không còn dạy học nữa, nhưng trong làng, người ta vẫn gọi ông bằng cái tên ấy với một sự kính trọng pha chút e dè.
Trong thế giới của thằng Tèo, ông giáo giống như một vị phù thủy già đang canh giữ chiếc rương chứa đựng mọi kiến thức của nhân loại. Còn với con Tí, ông là người nắm giữ bí mật của những loài hoa, vì vườn nhà ông lúc nào cũng thơm ngào ngạt mùi hoa lan, hoa huệ. Riêng tôi, tôi chỉ tò mò về những chồng sách cao ngất ngưởng mà tôi từng thoáng thấy qua ô cửa sổ khép hờ.
"Tao cá là trong những cuốn sách đó có bản đồ dẫn đến kho báu của người Chăm cổ."
Thằng Tèo thì thầm, tay nó đang vạch từng kẽ lá dâm bụt để quan sát tình hình bên trong sân nhà ông giáo. Hôm nay, "triều đình" của chúng tôi quyết định thực hiện một cuộc viễn chinh liều lĩnh: đột nhập vào thư viện của ông giáo để tìm hiểu xem người lớn giấu gì trong những trang giấy ấy mà lúc nào họ cũng trông đăm chiêu đến thế.
"Kho báu cái gì mà kho báu? Sách là để đọc chứ có phải bản đồ đâu." – Con Tí bĩu môi, dù đôi mắt nó cũng đang dán chặt vào cái bóng của ông giáo đang ngồi trầm mặc bên ấm trà.
"Thì chữ chính là bản đồ! Mày không thấy người lớn đọc sách xong là họ biết đủ thứ chuyện trên đời à? Họ biết tại sao sấm sét nổ, tại sao lúa lại trổ bông. Nếu mình biết được những thứ đó, mình sẽ là những hoàng đế thông minh nhất thế giới." – Tèo lý luận một cách đầy thuyết phục.
Kế hoạch được vạch ra. Con Tí có nhiệm vụ đứng ở cổng, giả vờ hái hoa dại nhưng thực chất là để canh chừng. Tôi và thằng Tèo sẽ lẻn qua lối vườn nhãn, leo qua cửa sổ gian buồng để tiếp cận "kho tàng".
Gió chiều thổi xào xạc qua những tán nhãn, mang theo mùi của vỏ cây khô và hương hoa cỏ dại. Chúng tôi rón rén bước đi, tim đập thình thịch trong lồng ngực. Cảm giác làm một điều gì đó "cấm kỵ" luôn khiến cho máu trong người trẻ con sôi sục hơn hẳn những trò chơi thông thường trên cánh đồng.
"Suỵt! Nhẹ chân thôi Tèo, mày đi như voi dẫm lá khô thế thì ông giáo nghe thấy mất." – Tôi nhắc nhở khi nghe tiếng chân nó "lạo xạo" trên lớp lá nhãn rụng.
"Tại cái dép tổ ong của tao nó cứ kêu 'phạch phạch' đấy chứ." – Tèo mếu máo nhưng cũng cố gắng đi bằng mũi chân.
Cuối cùng, chúng tôi cũng tiếp cận được bậu cửa sổ gỗ đã bạc màu thời gian. Tôi rướn người nhìn vào trong. Một mùi giấy cũ, mùi mực tàu và mùi gỗ mộc bốc lên, thanh tao và đầy quyền uy. Trên những kệ gỗ đóng thô sơ, hàng trăm, hàng ngàn cuốn sách nằm xếp lớp, gáy sách màu nâu đỏ, vàng ố hay xanh thẫm tạo nên một bức tường tri thức trầm mặc.
Thằng Tèo nhanh như một con khỉ, nó leo lên bậu cửa rồi nhảy tót vào trong. Tôi theo sau, cảm giác như mình vừa bước qua một cánh cổng thời gian để vào một vương quốc khác. Ở đây không có ánh nắng chói chang của Đảo Vàng, chỉ có những tia sáng nhạt nhòa xuyên qua kẽ lá, đậu lại trên những trang giấy đang mở rộng.
"Kìa! Mày nhìn cuốn này xem, to như cái thớt ấy!" – Tèo chỉ vào một cuốn từ điển dày cộp – "Chắc cuốn này chứa tất cả những lời mắng mỏ trên thế giới, nên người lớn mới thuộc lòng như thế."
Tôi cầm lên một cuốn sách mỏng hơn, bìa có hình những con vật kỳ lạ. Tôi lật từng trang. Không phải là những con số chia cho số có hai chữ số khô khan ở trường, mà là những câu chuyện về những vùng đất xa xôi, về những con người có thể bay lên trời bằng thảm thần, về những hiệp sĩ chiến đấu với rồng để cứu công chúa.
"Tèo ơi, nhìn này! Có cả sách về những đứa trẻ đi lạc vào rừng xanh nữa."
Chúng tôi say sưa đến mức quên mất mình đang là những kẻ "xâm nhập bất hợp pháp". Thằng Tèo lật xem một cuốn về giải phẫu cơ thể người (mà nó cứ khăng khăng là sách dạy cách biến hình), còn tôi thì chìm đắm trong thế giới của những vần thơ. Có những câu thơ tôi chẳng hiểu gì, nhưng âm điệu của nó nghe du dương như tiếng sáo diều trên Đảo Vàng: “Lòng ta như cánh kiến, đậu trên cành hoa vông...”
"Tại sao họ lại giấu những thứ hay ho này kỹ thế nhỉ?" – Tèo thắc mắc – "Nếu tao là ông giáo, tao sẽ mang hết ra ngoài gốc đa cho cả làng cùng đọc, thay vì để chúng nó bám bụi ở đây."
"Vì người lớn nghĩ chúng mình chưa đủ tuổi để hiểu." – Tôi trả lời, tay vẫn vuốt ve mặt giấy nhám – "Họ nghĩ chúng mình chỉ nên biết về con trâu, cái cày và những bảng cửu chương. Họ sợ những giấc mơ trong này sẽ làm chúng mình không chịu ra đồng làm việc nữa."
Bỗng nhiên, một giọng nói trầm thấp, vang dội như tiếng chuông chùa vang lên ngay phía sau lưng:
"Thế các hoàng đế đã tìm thấy kho báu mình cần chưa?"
Tôi và thằng Tèo giật bắn mình, suýt nữa thì làm rơi cả chồng sách xuống đất. Ông giáo đã đứng đó từ lúc nào, trên tay vẫn cầm cái quạt nan, đôi mắt nheo lại sau cặp kính lão dày cộp. Trái ngược với sự sợ hãi tột độ của chúng tôi, gương mặt ông không hề có chút giận dữ. Ông nhìn chúng tôi như nhìn những đứa cháu đi lạc đường trở về nhà.
"Dạ... dạ... chúng cháu chỉ... chỉ muốn xem sách thôi ạ." – Thằng Tèo lắp bắp, mặt đỏ như gấc chín.
Ông giáo lững thững bước lại gần, ông cầm lấy cuốn sách trên tay tôi, nhẹ nhàng phủi đi lớp bụi mỏng:
"Muốn xem sách thì cứ đi cửa chính, sao lại phải leo cửa sổ làm gì cho cực? Sách sinh ra là để được đọc, chứ không phải để làm vật trang trí cho những căn phòng tối."
Ông kéo hai chiếc ghế gỗ lại, ra hiệu cho chúng tôi ngồi xuống. Rồi ông ra cửa gọi con Tí:
"Cái cô công chúa đứng canh cổng kia cũng vào đây đi, nắng cháy hết tóc bây giờ."
Con Tí lén lút đi vào, mặt nó tái mét vì tưởng sẽ bị ông giáo mắng một trận tơi bời. Nhưng không, ông giáo lại pha một ấm trà nhài thơm phức, rồi bưng ra một đĩa bánh in trắng tinh.
"Các cháu biết không, Đảo Vàng của các cháu rất đẹp, nhưng thế giới trong những cuốn sách này còn rộng lớn hơn thế nhiều." – Ông giáo vừa nói vừa chỉ tay lên những kệ sách – "Nó chứa đựng những tâm hồn của những người đã sống cách đây hàng trăm năm. Khi cháu đọc một cuốn sách, là cháu đang trò chuyện với một người bạn ở một thời đại khác."
"Thế trong này có dạy cách làm cho lúa không bao giờ hết màu vàng không ạ?" – Thằng Tèo ngây ngô hỏi.
Ông giáo mỉm cười, một nụ cười chứa đựng cả một bầu trời chiêm nghiệm:
"Không có phép thuật nào làm cho lúa mãi vàng cả, Tèo ạ. Nhưng sách dạy chúng ta cách giữ lấy màu vàng ấy trong trái tim mình, ngay cả khi mùa đông kéo đến và cánh đồng chỉ còn trơ rạ xám. Đó chính là sức mạnh của chữ nghĩa."
Chiều hôm đó, nhà ông giáo không còn là một nơi đáng sợ nữa. Nó biến thành một lớp học đặc biệt nhất mà chúng tôi từng tham gia. Không có bảng đen, không có phấn trắng, chỉ có tiếng lá nhãn xào xạc và giọng đọc trầm ấm của ông giáo về những cuộc phiêu lưu của chàng Robinson trên đảo hoang, về nỗi buồn của những nhân vật trong những truyện ngắn xưa cũ.
Chúng tôi ngồi nghe, mắt chữ O miệng chữ A. Hóa ra, thế giới ngoài kia còn bao la hơn cả cánh đồng sau làng. Có những đại dương xanh ngắt mà nước của nó mặn chát chứ không ngọt như nước mương. Có những ngọn núi cao vút chạm đến tận mây xanh mà cây tre nhà tôi chỉ là một cái tăm so với chúng.
"Ông ơi, tại sao bố cháu lại không đọc sách?" – Tôi bất chợt hỏi – "Bố cháu lúc nào cũng chỉ đọc báo để xem giá lúa và tin tức thời tiết thôi."
Ông giáo im lặng một hồi lâu, ông nhìn ra phía cánh đồng nơi hoàng hôn đang bắt đầu nhuộm đỏ những ngọn cây:
"Vì bố cháu đang bận viết một cuốn sách khác, Mùi ạ. Đó là cuốn sách về cuộc đời, về sự hy sinh để nuôi nấng cháu. Có những người đọc sách để hiểu đời, nhưng cũng có những người dùng cả đời mình để làm nên những trang sách cho người khác đọc. Bố cháu thuộc nhóm thứ hai."
Câu nói của ông giáo làm tôi lặng đi. Tôi nhớ đến những vết chai sần trên tay bố, nhớ đến cái dáng đi liêu xiêu dưới nắng chiều. Hóa ra, mỗi bước chân của bố trên bùn lầy của Đảo Vàng đều là một chữ cái, mỗi giọt mồ hôi rơi xuống là một dấu phẩy, và sự trưởng thành của tôi chính là chương hay nhất mà bố đang cố công biên soạn.
"Thế còn chúng cháu thì sao ạ?" – Con Tí hỏi, giọng nó nhỏ nhẹ – "Chúng cháu đang làm gì ạ?"
"Các cháu đang là những người thưởng thức." – Ông giáo cười hiền hậu – "Tuổi thơ là thời gian duy nhất các cháu được phép đọc sách mà không cần phải lo lắng xem ngày mai giá thóc tăng hay giảm. Hãy tận hưởng đi, vì khi cánh cửa của thế giới người lớn mở ra, những trang giấy này sẽ trở nên nặng nề hơn rất nhiều."
Trước khi chúng tôi ra về, ông giáo cho phép mỗi đứa mượn một cuốn sách. Thằng Tèo chọn cuốn có hình những con tàu vượt biển (nó bảo để sau này chế tàu đi tìm người ngoài hành tinh). Con Tí chọn một tập thơ về các loài hoa. Còn tôi, tôi chọn cuốn truyện về một cậu bé sống trên một hòn đảo nhỏ giữa đại dương.
"Nhớ giữ gìn sách cẩn thận nhé. Sách cũng biết đau nếu bị gấp mép hay làm bẩn đấy." – Ông giáo dặn dò khi tiễn chúng tôi ra đến cổng dâm bụt.
Ba đứa tôi đi về trên con đường mòn, mỗi đứa ôm khư khư cuốn sách trong ngực như ôm một báu vật. Đảo Vàng đêm nay dường như có một vẻ đẹp khác. Dưới ánh trăng, cánh đồng lúa không chỉ là một nơi để chơi đùa, mà nó hiện lên như một trang sách khổng lồ đang chờ chúng tôi khám phá.
"Này, tao thấy mình bắt đầu... thông thái lên rồi đấy." – Thằng Tèo hếch mũi lên trời – "Bây giờ tao nhìn cái xe đạp của bố tao, tao không chỉ thấy cái xích hay cái lốp nữa, mà tao thấy cả một hành trình vạn dặm."
"Còn tao," – Con Tí tiếp lời – "Tao thấy bông hoa súng dưới ao không chỉ là màu tím nữa, mà là một linh hồn đang chờ đợi được đưa vào thơ."
Tôi không nói gì, chỉ cảm nhận cái hơi lạnh của giấy sách thấm qua lớp áo mỏng vào da thịt. Tôi nghĩ về ông giáo, về những kệ sách đầy bụi và về cuộc đại náo đầy bất ngờ này. Hóa ra, việc leo cửa sổ đôi khi lại là cách tốt nhất để mở ra một cánh cửa khác trong tâm hồn.
Tối hôm đó, dưới ánh đèn dầu leo lét, tôi bắt đầu đọc những trang đầu tiên của cuốn sách. Những con chữ nhảy múa trước mắt tôi, dẫn dắt tôi đi xa hơn cả rặng tre, xa hơn cả những thửa ruộng thân thuộc. Tôi thấy mình đang đứng giữa biển khơi, nghe tiếng sóng vỗ rì rào và cảm nhận vị mặn của muối trên môi.
Nhưng khi ngước mắt nhìn lên, tôi thấy bố tôi vẫn đang ngồi ở bàn bên cạnh, tỉ mẩn mài lại cái liềm để sáng mai đi gặt sớm. Tiếng đá mài chạm vào thép nghe "ken két", đều đặn như nhịp tim của cánh đồng.
Tôi chợt nhận ra một triết lý trẻ thơ mới: Sách dạy chúng ta cách bay lên cao, nhưng thực tế lại dạy chúng ta cách đứng vững trên mặt đất. Cả hai đều quan trọng như nhau. Nếu không có sách, chúng ta sẽ chỉ là những kẻ bò trên mặt đất mà không biết bầu trời rộng lớn thế nào. Nhưng nếu không có thực tế, chúng ta sẽ bay đi mất và chẳng bao giờ biết đường quay về với hơi ấm của mái nhà mình.
"Bố ơi, bố có muốn con đọc cho bố nghe một câu chuyện không?" – Tôi hỏi nhỏ.
Bố dừng tay mài, nhìn tôi với ánh mắt đầy ngạc nhiên và trìu mến:
"Câu chuyện gì hả con? Có chuyện về cách làm cho lúa không bị sâu không?"
"Dạ không, chuyện về một cậu bé sống trên đảo hoang ạ."
Bố cười, lau tay vào vạt áo rồi ngồi xuống cạnh tôi:
"Được, con đọc đi. Để xem cậu bé ấy có khổ bằng bố con mình trên Đảo Vàng này không."
Giọng đọc của tôi vang lên giữa gian nhà nhỏ, hòa vào tiếng dế mèn đêm khuya. Bố tôi ngồi nghe, thỉnh thoảng lại gật đầu tán thưởng. Trong khoảnh khắc đó, tôi thấy thế giới của sách và thế giới của bố hòa làm một. Đảo Vàng không còn là một nơi chật hẹp nữa, nó đã trở thành một phần của đại dương mênh mông qua những câu chữ.
Đêm đó, tôi mơ thấy mình cùng thằng Tèo và con Tí đang lái một con tàu bằng giấy báo, vượt qua những con sóng lúa vàng rực để đi tìm hòn đảo của riêng mình. Trên tàu, chúng tôi mang theo rất nhiều sách, và ông giáo đang đứng ở bến cảng, vẫy cái quạt nan chào tạm biệt.
Sáng hôm sau thức dậy, tôi thấy thế giới dường như trong trẻo hơn. Tôi hiểu rằng, dù sau này vương quốc của chúng tôi có biến mất, dù cánh đồng có bị đô thị hóa thành những khối bê tông vô hồn, thì những gì chúng tôi đã đọc, đã mơ và đã sống sẽ mãi mãi nằm lại trong một ngăn bí mật của trí nhớ – ngăn dành riêng cho những vị hoàng đế biết đọc sách.
"Mùi ơi! Ra gốc đa chơi đi! Tao tìm thấy một cuốn sách khác của ông nội tao rồi!" – Tiếng thằng Tèo gọi vang đầu ngõ.
Tôi vội vàng cất cuốn sách của ông giáo vào ngăn bàn, rồi chạy biến ra cửa. Cuộc đời vẫn đang tiếp diễn, và chúng tôi – những đứa trẻ của Đảo Vàng – vẫn đang tiếp tục viết nên những trang sách của chính mình bằng những đôi chân trần và trái tim không bao giờ ngừng mơ mộng.
Ông giáo nói đúng, chúng tôi là những người thưởng thức vĩ đại nhất, vì chúng tôi biết biến mỗi giây phút vụng dại thành một kiệt tác của ký ức.