Trong thế giới của tôi, nếu bố là hiện thân của sức mạnh cơ bắp và những lo toan cơm áo, mẹ là sự tần tảo sớm hôm bên bếp lửa, thì ông nội lại giống như một gốc cây đại thụ trầm mặc, đứng sừng sững ở góc vườn. Ông không nói nhiều, giọng ông khàn đục như tiếng gỗ mục va vào nhau, và đôi bàn tay ông thì thực sự là một kỳ quan. Những ngón tay ông khẳng khiu, da dẻ nhăn nheo như vỏ cây xà cừ, nhưng lại ẩn chứa một sức mạnh kỳ lạ và sự khéo léo đến khó tin. Ông nội tôi không chỉ trồng cây, ông nuôi dưỡng những "gốc rễ".
Đối với ông, mọi thứ trên đời này đều bắt đầu và kết thúc từ bộ rễ. Ông thường ngồi trên chiếc ghế mây cũ kỹ dưới hiên nhà, mắt nhìn đăm đăm ra mảnh vườn xanh mướt, nơi những cây cam, cây bưởi và cả rặng chuối đang vươn mình trong nắng.
"Mùi này, con thấy cái cây kia không?" – Ông chỉ vào cây mít già ở cuối vườn, thân cây xù xì những vết sẹo của thời gian.
"Dạ thấy, cây mít đó quả to nhưng toàn nhựa thôi ông ạ."
Ông cười, những nếp nhăn trên mặt xô lại vào nhau thành một mạng lưới chằng chịt.
"Quả chỉ là phần thưởng thôi con. Cái làm nên cây mít đó là những cái rễ đang đâm sâu dưới lòng đất kia kìa. Đất càng cứng, rễ càng phải khỏe. Con người mình cũng thế, cái 'gốc' của con chính là lòng biết ơn và sự kiên nhẫn. Nếu con không có rễ, chỉ một cơn gió nhẹ cũng đủ làm con đổ gục."
Tôi ngồi xuống bên chân ông, đôi bàn tay bé xíu chạm vào đôi bàn chân nứt nẻ của ông. Những vết nứt ấy sâu đến mức tôi tưởng như có thể gieo một hạt lúa vào đó. Ông đã đi bộ trên mảnh đất này suốt bảy mươi năm, đôi chân ấy đã thấm đẫm vị mặn của mồ hôi và vị chát của phèn chua. Đối với tôi, những vết nứt ấy chính là những con đường dẫn về quá khứ, về cái thời mà làng quê này còn hoang vu và đói kém.
"Ông ơi, tại sao mình không trồng cây vào chậu cho nó sạch? Trồng dưới đất bẩn lắm, mỗi lần mưa là bùn đất bắn tung tóe."
Ông nội xoa đầu tôi, bàn tay ông có mùi hương của lá trầu và mùi khói bếp.
"Cái cây ở trong chậu là cái cây bị tù đày, Mùi ạ. Nó không được chạm vào hơi thở của đất mẹ, không được tự do vươn rễ đi tìm nguồn nước. Con thấy đấy, những cây trong chậu trông có vẻ đẹp, nhưng chúng yếu ớt lắm. Chúng sống dựa vào sự ban phát của con người. Còn những cái cây trong vườn nhà mình, chúng tự lập. Chúng biết cách chiến đấu với nắng hạn và bão tố."
Lúc đó, tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của hai chữ "tự lập". Tôi chỉ thấy ông nội dành cả ngày để chăm sóc những gốc cây. Ông có thể ngồi hàng giờ chỉ để tỉa đi một vài chiếc lá héo, hoặc dùng những thanh tre nhỏ để đỡ cho một mầm non vừa mới nhú. Ông đối xử với cái cây như đối xử với những người bạn già. Ông nói chuyện với chúng, thầm thì những câu chuyện mà chỉ có ông và đám lá xanh mới hiểu được.
Một buổi chiều, khi cơn mưa rào vừa dứt, để lại một bầu không khí ẩm ướt và mùi đất ngai ngái, ông nội rủ tôi ra vườn để "thăm rễ". Đó là một nghi lễ kỳ lạ. Ông dùng một chiếc xẻng nhỏ, khéo léo bới một ít đất ở gốc cây chanh lên.
"Nhìn này Mùi, đây là rễ tơ. Nó mỏng manh như sợi chỉ nhưng lại là thứ hút chất dinh dưỡng để nuôi cả cái cây to lớn kia đấy. Đừng bao giờ khinh thường những thứ nhỏ bé."
Tôi nhìn những sợi rễ trắng muốt, bám chặt vào những hạt đất đen. Tôi chợt nhớ đến thằng Hải "Sún" và cái Tí. Chúng tôi cũng nhỏ bé như những sợi rễ này, nhưng chúng tôi chính là những người đang lớn lên để sau này gánh vác cả gia đình.
"Ông nội ơi, thế rễ của con ở đâu ạ?"
Ông nội dừng tay, nhìn tôi bằng đôi mắt đục mờ nhưng đầy tinh anh.
"Rễ của con nằm ở ngôi nhà này, ở mảnh vườn này, và ở những bữa cơm có tiếng cười của bố mẹ. Sau này con đi xa, dù con có bay cao như cánh diều mùa gặt, thì những cái rễ này vẫn sẽ giữ con lại. Nó nhắc con nhớ con là ai, con từ đâu đến."
Câu nói của ông làm tôi thấy bùi ngùi. Tôi nhìn quanh ngôi nhà ngói năm gian, nhìn bức tường vôi đã bong tróc, nhìn cái chum nước rêu phong dưới gốc cây cau. Mọi thứ đều cũ kỹ, nhưng qua lời ông, chúng bỗng trở nên thiêng liêng như một phần xương thịt của chính tôi.
Ông nội không chỉ dạy tôi về cây cối, ông còn dạy tôi về cách nhìn cuộc đời. Có lần, tôi bị điểm kém môn tập viết vì chữ quá xấu, tôi về nhà khóc sướt mướt và định xé nát quyển vở. Ông nội đã nắm lấy tay tôi, dẫn tôi ra hiên nhà.
"Con nhìn xem, cái cây này phải mất bao nhiêu năm mới ra được quả ngọt? Nó có bao giờ nản chí khi gặp sâu bọ hay sương muối không?"
"Dạ không ạ."
"Viết chữ cũng vậy. Mỗi nét chữ con đặt xuống giống như con đang gieo một hạt mầm. Nếu hôm nay gieo chưa đẹp, thì mai mình gieo lại. Quan trọng là con không được bỏ mảnh đất của mình. Nếu con bỏ cuộc, mảnh đất tâm hồn con sẽ chỉ mọc toàn cỏ dại thôi."
Tôi lau nước mắt, cầm lại cây bút chì. Tôi bắt đầu viết lại, chậm rãi hơn, tỉ mỉ hơn. Tôi tưởng tượng mỗi nét móc, nét cong là một cái rễ đang đâm vào trang giấy trắng. Và lạ kỳ thay, tôi không còn thấy ghét môn tập viết nữa. Tôi thấy mình như một người nông dân đang canh tác trên những dòng kẻ ô ly.
Mùa thu hoạch vàng ngoài đồng đã gần kết thúc. Những gồi rơm đã được chất cao thành đống trong sân. Ông nội tôi thường ra ngồi cạnh đống rơm, tay cầm chiếc tẩu thuốc cũ. Khói thuốc bay lên, hòa cùng mùi rơm thơm nồng, tạo nên một khung cảnh tĩnh mịch như trong một bức tranh cổ.
"Mùi này, con có biết vì sao rơm lại thơm không?"
"Vì nó là lúa chín phơi khô ạ?"
"Đúng một nửa thôi. Nó thơm vì nó chứa đựng cái nắng của cả một mùa hè, chứa đựng hơi thở của gió và cả sự hy sinh của cây lúa. Cây lúa đã dâng hiến tất cả hạt vàng cho con người, chỉ còn lại cái thân gầy guộc này. Nhưng ngay cả khi chỉ còn là rơm rạ, nó vẫn tiếp tục sưởi ấm cho căn bếp, làm ổ cho con lợn con gà, và cuối cùng lại trở về làm phân bón cho đất. Đó là vòng đời của sự tận hiến."
Tôi nằm dài trên đống rơm, cảm giác mềm mại và ấm áp bao phủ lấy cơ thể. Tôi nhắm mắt lại, nghe tiếng ông nội kể về những mùa màng ngày xưa, về những năm tháng chiến tranh đói kém mà người ta phải ăn cả rễ cây để sống qua ngày. Qua lời ông, sự nghèo khó không còn đáng sợ, nó hiện lên như một phép thử để con người biết yêu thương nhau hơn.
Ông nội tôi giống như một cuốn từ điển sống về lòng nhân hậu. Có lần, một người hàng xóm sang mượn gạo nhưng lại lỡ tay làm vỡ cái bình gốm cổ của ông – món đồ duy nhất ông còn giữ lại từ thời trẻ. Tôi cứ ngỡ ông sẽ giận lắm, nhưng ông chỉ mỉm cười, điềm tĩnh nhặt từng mảnh vỡ rồi bảo:
"Đồ vật vỡ thì có thể thay, nhưng tình nghĩa xóm giềng mà nứt mẻ thì khó hàn gắn lắm. Coi như cái bình này đã hoàn thành sứ mệnh của nó rồi."
Tôi nhìn cách ông ứng xử và thầm nghĩ, có lẽ ông nội đã gieo cái rễ của sự bao dung quá sâu vào lòng đất rồi, nên không điều gì có thể làm ông lay chuyển.
Những ngày cuối năm, khi gió mùa đông bắc bắt đầu thổi về, mang theo cái lạnh tê tái làm những gốc cây trong vườn rùng mình rụng lá, ông nội thường yếu hơn. Ông ngồi trong nhà nhiều hơn, đôi bàn tay run rẩy đưa bát nước trà lên môi. Nhưng ánh mắt ông vẫn hướng ra phía cửa sổ, dõi theo những cái cây mà ông đã dành cả đời để chăm sóc.
"Ông ơi, ông có sợ khi những cái cây rụng hết lá không ạ?"
Ông mỉm cười, giọng thì thầm như hơi thở:
"Không đâu con. Lá rụng là để cây nghỉ ngơi, để nó dồn sức mạnh xuống bộ rễ. Đến mùa xuân, nó sẽ lại đâm chồi nảy lộc mạnh mẽ hơn. Con người ta cũng vậy, đôi khi phải trải qua mùa đông của cuộc đời để biết quý trọng mùa xuân."
Tôi nắm lấy bàn tay ông, thấy nó lạnh buốt nhưng tâm hồn tôi lại thấy ấm áp vô cùng. Những bài học của ông không nằm trong những trang sách bóng bẩy, chúng nằm ở dưới đất, ở trong rơm rạ, và ở trong chính cách ông sống qua mỗi ngày.
Ông nội tôi là mùa thu hoạch vàng thực sự của gia đình. Những hạt vàng mà ông để lại cho chúng tôi không phải là thóc lúa trong bồ, mà là những chiêm nghiệm về "gốc rễ". Nhờ có ông, tôi hiểu rằng để bay cao, con người cần phải biết đứng vững. Để thành công, con người cần phải biết khiêm nhường. Và để sống hạnh phúc, con người cần phải biết yêu thương cả những thứ nhỏ bé nhất dưới chân mình.
Sau này, khi tôi đã rời xa làng quê, bước đi trên những con đường nhựa bằng phẳng của phố thị, đôi lúc tôi vẫn cảm thấy lòng mình trống trải. Những lúc đó, tôi lại nhắm mắt lại, tưởng tượng mình đang đứng trong mảnh vườn của ông nội, chân trần chạm vào đất ẩm. Tôi cảm nhận được những cái rễ của ký ức đang vươn lên, quấn lấy trái tim mình, mang theo hơi ấm của mùi rơm rạ và giọng nói khàn đục của ông.
"Đừng quên cái rễ của mình nhé, Mùi."
Tiếng ông vẫn văng vẳng bên tai, giúp tôi vượt qua những cơn giông bão của cuộc đời người lớn đầy rẫy những cạm bẫy. Tôi hiểu rằng, dù thế giới có thay đổi bao nhiêu, dù máy gặt có thay thế cái liềm, dù nhà cao tầng có mọc lên thay thế những gian nhà mái ngói, thì những giá trị về "gốc rễ" mà ông nội dạy vẫn sẽ luôn trường tồn.
Đêm nay, tôi lại mơ thấy ông nội đang đứng giữa cánh đồng lúa chín vàng. Ông không còn phải chống gậy, đôi chân ông lướt nhẹ trên những bông lúa uốn câu. Ông nhìn tôi, nụ cười rạng rỡ như ánh nắng ban mai.
"Mùa thu hoạch vàng đến rồi con ạ!"
Tôi chạy về phía ông, và dưới chân chúng tôi, hàng triệu triệu cái rễ đang kết nối lại với nhau, tạo thành một mạng lưới sự sống bền chặt, ôm lấy cả làng quê, ôm lấy cả tuổi thơ tôi vào lòng.
Ông nội đã đi vào cõi vĩnh hằng như một chiếc lá rụng về cội, nhưng những cái rễ mà ông đã gieo vào tâm hồn tôi thì sẽ mãi mãi xanh tươi, tỏa bóng mát cho cả cuộc đời tôi sau này. Mỗi khi tôi nhìn thấy một cái cây cúi đầu trước gió, tôi lại thấy bóng dáng ông, trầm mặc, bao dung và tràn đầy tri thức của đất mẹ.
Mùa thu hoạch vàng của trái tim tôi, bắt đầu từ những gốc rễ xù xì ấy.