Ngày "ánh sáng về làng" cuối cùng cũng đến vào một buổi chiều cuối thu hanh hao. Cả làng tôi xôn xao như ngày hội. Những người đàn ông gác lại việc đồng áng, trẻ con thì chạy rông khắp các ngõ nhỏ, mắt không rời những chú thợ điện trong bộ quần áo cam rực rỡ đang leo trèo trên những cột bê tông cao vút.
Cha tôi đã đóng sẵn một chiếc bảng gỗ nhỏ trên vách nhà, nơi cái bóng đèn tròn lủng lẳng chờ đợi. Cha đứng đó, tay cầm chiếc công tắc bằng nhựa trắng, vẻ mặt vừa hồi hộp vừa trịnh trọng như sắp thực hiện một nghi lễ thiêng liêng.
"Chuẩn bị nhé! Nghe nói loa xã vừa thông báo năm phút nữa là có điện đấy," cha nói, giọng vang lên đầy háo hứng.
Mẹ dừng việc thái rau lợn, lau vội đôi bàn tay vào tạp dề rồi đứng tựa cửa nhìn vào. Tôi và thằng Cò, cái Bình thì đứng chụm đầu ngoài sân, nín thở chờ đợi. Ánh hoàng hôn lúc này đã tắt hẳn, bóng tối bắt đầu phủ xuống rặng tre, nhưng cái bóng tối thường nhật ấy dường như đang run rẩy trước một thứ quyền năng mới sắp xuất hiện.
"Tách!"
Tiếng công tắc bật lên khô khốc. Một giây im lặng đến nghẹt thở, rồi đột nhiên, gian nhà chính bừng sáng. Thứ ánh sáng vàng vọt, tù mù của ngọn đèn dầu hỏa bấy lâu nay bỗng chốc bị quét sạch bởi một luồng sáng trắng xanh rực rỡ, mạnh mẽ đến mức làm tôi chói mắt, phải lấy tay che bớt lại.
"Sáng quá! Cha ơi, sáng như ban ngày thật này!" Tôi reo lên, nhảy cẫng giữa sân.
Thằng Cò và cái Bình cũng hò hét vang cả xóm. Ngoài kia, tiếng reo hò từ những nhà hàng xóm cũng rộ lên như tiếng sóng. Những quả cầu thủy tinh trên ngọn cột điện dọc triền đê đồng loạt tỏa sáng, vạch vào không gian những vệt sáng thẳng tắp, xua tan cái âm u tĩnh mịch vốn có của làng quê khi đêm xuống.
Nhưng giữa không khí náo nhiệt ấy, tôi chợt thấy bà nội vẫn ngồi im lìm trên chiếc chõng tre ở góc hiên. Bà không reo hò, cũng không chạy vào xem ánh sáng mới. Bà nhìn ra phía bóng tối còn sót lại dưới gốc cây vú sữa, tay vẫn chậm rãi đưa nhịp quạt mo cau.
Tôi lân la lại gần, ngồi xuống cạnh bà. Dưới ánh điện từ trong nhà hắt ra, mái tóc bạc phơ của bà lấp lánh như được phủ một lớp sương muối. "Bà ơi, có điện rồi, từ nay bà không phải mò mẫm khêu bấc đèn dầu nữa nhé!"
Bà mỉm cười, một nụ cười bao dung nhưng phảng phất chút buồn thương: "Sáng thì tốt thật con ạ. Nhưng cái ánh sáng này nó cứ... chói chang quá. Nó làm bà chẳng nhìn thấy bóng trăng trên sân gạch nữa."
Tôi nhìn theo hướng mắt bà. Quả thật, khi ánh đèn điện rực sáng, ánh trăng non mờ ảo của đêm cuối tháng trở nên nhạt nhòa, như bị đẩy ra xa tít tắp. Những bóng lá vú sữa nhảy múa trên mặt sân – cái "màu nắng đêm" mà tôi từng yêu thích – giờ đây bị nhòe đi dưới luồng sáng mạnh mẽ từ trên cột điện.
Tối hôm đó, cả nhà ngồi quây quần dưới ánh điện. Mẹ bảo từ nay làm việc muộn cũng chẳng lo hỏng mắt, cha bảo tối tối có thể đọc báo mà không cần nheo mắt nhìn khói đèn. Nhưng khi bữa cơm kết thúc, bà nội lặng lẽ đi vào buồng, mang ra chiếc đèn dầu hỏa cũ kỹ, mặt kính đã ám khói đen kịt. Bà cẩn thận rót thêm dầu, rồi dùng một que diêm thắp lên.
Ngọn lửa nhỏ bé, vàng đục run rẩy hiện ra giữa gian nhà đang sáng rực. Bà đặt chiếc đèn lên ban thờ ông, rồi lại mang một chiếc khác đặt cạnh gối nằm.
"Bà vẫn thích cái mùi dầu hỏa này," bà thủ thỉ. "Cái ngọn đèn này nó có hồn con ạ. Nó biết vui cùng người khi bấc đỏ, biết buồn cùng người khi dầu cạn. Ánh điện kia sáng thật đấy, nhưng nó cứ lạnh lùng làm sao."
Tôi nhìn ngọn đèn dầu của bà, rồi lại nhìn cái bóng đèn tròn trên trần nhà. Tôi nhận ra một điều mà một đứa trẻ chưa từng nghĩ tới: Sự tiến bộ mang đến sự tiện nghi, nhưng đôi khi nó cũng vô tình cuốn trôi đi những mảnh ký ức dịu dàng. Màu nắng của bà là màu nắng chưng cất trong những hũ mứt, và màu sáng của bà là màu vàng ấm của ngọn đèn dầu gắn bó suốt cả cuộc đời nhọc nhằn.
Đêm ấy, tôi nằm giữa sự giao thoa của hai luồng sáng. Ánh điện lọt qua khe cửa sổ rực rỡ và khô khốc, còn ánh đèn dầu của bà từ trong buồng hắt ra lại mềm mại, sóng sánh như mật. Tôi chợt thấy thương cái đèn dầu của bà, thương những ngày xưa cũ khi chúng tôi còn ngồi quanh ngọn lửa nhỏ nghe bà kể chuyện cổ tích.
Tôi chợt tự hỏi, khi làng mình hiện đại hơn, khi những tiếng loa phóng thanh bắt đầu át đi tiếng ve, tiếng sáo diều, liệu cái "màu nắng trong tim" của tôi có bị phai nhạt đi không? Tôi quay sang nhìn cái Bình đang ngủ say ở nhà bên cạnh qua khung cửa sổ. Dưới ánh điện, khuôn mặt nó hiện rõ nét thanh tú, nhưng tôi bỗng thèm thấy lại nó dưới ánh trăng mờ ảo của những ngày chưa có điện.
Tiếng dế mèn vẫn kêu rả rích dưới chân tường, nhưng dường như tiếng kêu của chúng có phần dè dặt hơn trước luồng sáng mới. Tôi nhắm mắt lại, cố gắng giữ lại trong đầu hình ảnh ngọn đèn dầu của bà – ngọn đèn đã soi sáng suốt tuổi thơ tôi trước khi "ánh sáng hiện đại" ập đến.