Sau vụ giải cứu thằng Hùng "Đô" bất thành bằng lý thuyết "hy sinh cho khoa học" (kết quả là nó vẫn bị cấm túc ba ngày và phải chép phạt một trăm lần câu "Em hứa sẽ không để kiến làm xao nhãng tư duy toán học"), chúng tôi nhận ra một sự thật phũ phàng: Vương quốc Đa Bang đang lâm vào khủng hoảng tài chính.
Nói một cách dễ hiểu theo ngôn ngữ của người lớn, chúng tôi đang "phá sản". Ngân khố của nhóm, vốn là một cái lọ thủy tinh đựng kẹo lạc đã trống rỗng, chỉ còn lại vài mẩu vụn đường và ba đồng tiền xu han rỉ mà đến cả bà bán bánh rán đầu ngõ cũng từ chối nhận. Trong khi đó, nhu cầu của chúng tôi thì tăng cao đột biến: thằng Tý cần mua một sợi dây cước mới để đi câu cá trê, cái Tí "Điệu" muốn có một dải ruy băng màu hồng cho con búp bê què chân, còn tôi thì khao khát sở hữu một tập giấy thủ công màu mè để gấp hạm đội tàu chiến.
Thế là, dưới gốc cây đa, một cuộc họp "thượng đỉnh" về kinh tế đã diễn ra.
"Chúng ta không thể cứ đợi tiền tiêu vặt từ ba mẹ được," thằng Tý mở đầu bằng giọng của một vị giám đốc đang đứng trước bờ vực giải thể công ty. "Tiền của người lớn là loại tiền có điều kiện. Muốn có nó, cậu phải quét nhà, phải nhổ tóc sâu, hoặc phải đạt điểm mười. Đó không phải là thu nhập tự do. Đó là tiền lương của sự khổ sai."
Cái Tí "Điệu" vừa tết tóc cho búp bê vừa thở dài: "Nhưng chúng ta thì làm được gì ra tiền? Chẳng lẽ lại đi bán vé số? Mẹ tớ bảo trẻ con đi bán vé số là dễ bị bắt cóc lắm."
Tôi nhìn lên cây ổi nhà ông nội, những quả ổi găng bắt đầu chuyển sang màu xanh nhạt, lấp ló sau những tán lá. Một ý tưởng táo bạo lóe lên trong đầu tôi — một ý tưởng mà nếu ba tôi biết được, chắc chắn ba sẽ bảo đó là "đầu cơ trục lợi".
"Chúng ta sẽ bán ổi!" tôi dõng dạc tuyên bố. "Ổi nhà ông nội tôi là loại ổi ngon nhất xóm. Chúng ta sẽ hái chúng, mang ra chợ ven đê và bán cho những người đi làm về muộn."
Thằng Tý "Mắt Tròng" vỗ đùi cái đét: "Thiên tài! Đó chính là kinh tế học dựa trên tài nguyên thiên nhiên. Nhưng vấn đề là... ông nội cậu có cho hái không?"
Tôi ngập ngừng. Ông nội rất hiền, nhưng ông có một nguyên tắc sắt đá về việc "để trái chín cây cho chim ăn". Ông bảo chim cũng cần phải sống, và tiếng hót của chúng là tiền thuê nhà mà chúng trả cho ông bằng âm nhạc. Nhưng đối với những cái bụng đang đói khát sự giàu sang của chúng tôi, tiếng hót của chim không thể đổi lấy dây cước hay ruy băng hồng được.
"Chúng ta sẽ mượn," tôi chữa cháy. "Chúng ta sẽ hái những quả mà chim chưa kịp ăn. Đó gọi là cứu hộ trái cây."
Thế là, chiến dịch "Cứu hộ ổi găng" chính thức bắt đầu. Chúng tôi chia người ra làm các bộ phận chuyên môn hóa: Tôi và thằng Hùng "Đô" (đứa vừa hết hạn cấm túc) chịu trách nhiệm leo trèo vì chúng tôi nhẹ và nhanh như sóc. Thằng Tý làm nhiệm vụ cảnh giới, còn cái Tí "Điệu" đảm nhận khâu hậu cần: lau sạch bụi bẩn trên quả và sắp xếp chúng vào một cái rổ nhựa sao cho trông hấp dẫn nhất.
Leo cây ổi là một nghệ thuật. Cành ổi rất dai nhưng cũng rất dễ trơn trượt. Tôi bám chặt đôi chân gầy gò vào thân cây, cảm nhận lớp vỏ nhẵn nhụi áp vào da thịt. Mùi lá ổi nồng nồng, chan chát quyện với mùi nắng chiều tạo nên một thứ hương vị của sự liều lĩnh.
"Kìa Mùi! Quả kia kìa, nó chín vàng rồi, đừng để nó rơi!" Thằng Hùng thì thầm từ cành bên cạnh.
Chúng tôi hái được khoảng hai mươi quả ổi găng to bằng nắm tay trẻ con. Cái Tí dùng vạt áo (dù sau đó sẽ bị mẹ mắng vì vết nhựa ổi không bao giờ giặt sạch) để lau cho những quả ổi bóng loáng lên. Nhìn cái rổ ổi xanh mướt, chúng tôi thấy mình giàu có vô cùng. Cảm giác sở hữu thành quả lao động đầu đời khiến chúng tôi tự tin đến mức quên mất rằng mình đang thực hiện một vụ "chuyển giao tài sản" trái phép.
Chúng tôi mang rổ ổi ra ngồi ở vệ đường đê. Thằng Tý bảo phải có khẩu hiệu thì khách mới chú ý. Nó lấy một mẩu than củi, viết lên mảnh bìa carton: "ỔI GĂNG SIÊU NGỌT - KHÔNG NGỌT KHÔNG LẤY TIỀN - GIÁ RẺ NHƯ CHO".
Người lớn đi ngang qua, ai cũng liếc nhìn bốn đứa trẻ mặt mũi lấm lem nhựa cây đang ngồi chụm đầu bên cái rổ. Một bà lão đi chợ về dừng lại, hỏi: "Ổi này ở đâu ra đấy mấy đứa? Có phải hái trộm không?"
Thằng Tý nhanh nhảu đáp, gương mặt tỉnh bơ như không có gì: "Dạ không bà ạ, đây là sản phẩm của dự án khởi nghiệp từ vườn nhà ông nội bạn cháu. Tụi cháu bán để gây quỹ... bảo vệ động vật ạ." (Nó nói dối không chớp mắt, vì nó coi con dế mèn và con búp bê của cái Tí đều là động vật cần bảo vệ).
Bà lão cười hiền hậu, mua hẳn năm quả với giá năm trăm đồng. Năm trăm đồng! Đối với chúng tôi lúc đó, tờ tiền giấy màu xanh nhạt ấy trông lộng lẫy hơn cả một kho báu. Chúng tôi cầm tờ tiền, truyền tay nhau hít hà cái mùi mực in mới tinh khôi xen lẫn mùi mồ hôi.
Nhưng kinh doanh không bao giờ là con đường bằng phẳng. Vị khách thứ hai là một chú trung niên đi xe máy. Chú dừng lại, cầm một quả ổi lên ngắm nghía rồi phán một câu xanh rờn: "Ổi nhỏ thế này mà bán giá đó á? Ra chợ mua một cân ổi mỡ chỉ mất ngần này tiền thôi. Trẻ con mà đã biết nói thách rồi."
Chú rồ ga phóng đi, để lại một làn khói bụi và sự tự ái tổn thương sâu sắc của bốn nhà kinh tế học nhí. Cái Tí "Điệu" mếu máo: "Ổi của mình ngon mà, sao chú ấy lại chê nhỏ?"
Thằng Tý đứng bật dậy, chống nạnh: "Đó là vì chú ấy không có tư duy giá trị cốt lõi. Chú ấy chỉ nhìn vào kích thước mà không nhìn vào tâm hồn của quả ổi. Ổi găng tuy nhỏ nhưng vị thơm nó đậm đà, không nhạt nhẽo như mấy quả ổi mỡ to đùng toàn nước kia."
Tôi nhìn quả ổi còn lại trong rổ, chợt thấy nó giống hệt chúng tôi. Nhỏ bé, không bắt mắt, thường xuyên bị người lớn đánh giá thấp chỉ vì vẻ ngoài "chưa lớn". Người lớn luôn thích những thứ to lớn: nhà to, xe to, chức vụ to. Họ quên mất rằng những thứ nhỏ nhất thường lại là những thứ chứa đựng nhiều tinh túy nhất. Một quả ổi găng có thể chứa cả mùa hè của một đứa trẻ, trong khi một quả ổi mỡ to đùng có khi chỉ chứa đầy sự nhạt nhẽo của một quy trình công nghiệp.
Đến cuối buổi chiều, chúng tôi bán hết rổ ổi và thu về được gần hai ngàn đồng. Sau khi trừ đi "chi phí cơ hội" (là những vết trầy xước trên chân tôi và nỗi lo sợ bị ông nội phát hiện), chúng tôi chia nhau mỗi đứa năm trăm đồng.
Chúng tôi kéo nhau ra tiệm tạp hóa của bà Năm ở đầu xóm. Đó là khoảnh khắc huy hoàng nhất trong tuần. Với năm trăm đồng trong tay, tôi thấy mình có quyền lực như một ông hoàng. Tôi có thể chọn giữa mười viên kẹo cao su, một xấp giấy thủ công, hay một con quay gỗ.
Nhưng khi đứng trước quầy hàng, cái cảm giác "có tiền" bỗng dưng biến mất, thay vào đó là một sự cân nhắc đầy đau đớn. Khi tiền do chính tay mình "làm ra" (dù là hái trộm từ vườn ông), việc tiêu nó trở nên khó khăn hơn nhiều so với việc tiêu tiền xin của mẹ.
"Tớ sẽ không mua ruy băng nữa," cái Tí bất ngờ lên tiếng. "Tớ sẽ mua một túi hạt giống hoa mười giờ để trồng quanh gốc cây đa của nhóm mình."
Thằng Hùng "Đô" cũng ngập ngừng: "Tớ... tớ sẽ mua một ổ bánh mì cho con Lu. Dạo này nó gầy quá, chắc vì mẹ tớ toàn cho nó ăn cơm thừa với rau."
Còn tôi, tôi nhìn xấp giấy thủ công đầy màu sắc mà mình hằng mơ ước, rồi lại nhìn sang phía rặng cây nơi nhà ông nội. Tôi nhớ lại ánh mắt của ông khi nhìn những ký ức bay về như cánh diều.
"Tớ sẽ mua một gói trà mạn cho ông nội," tôi nói, giọng hơi run. "Tớ hái ổi của ông mà chưa xin phép, tớ thấy trong lòng nó cứ... chua chua như quả khế lúc nãy."
Thằng Tý "Mắt Tròng" nhìn tất cả chúng tôi, rồi nó khẽ mỉm cười — một nụ cười không có sự láu cá thường ngày. Nó cầm số tiền của mình, mua một cái đèn pin nhỏ xíu. "Tớ mua cái này để chúng mình có thể thám hiểm gầm giường hiệu quả hơn. Nhưng mà, kế hoạch của mọi người đều hay cả."
Hóa ra, kinh tế học của trẻ con cuối cùng không dẫn đến sự tích lũy tài sản, mà lại dẫn đến sự sẻ chia và lòng hối lỗi. Chúng tôi học được rằng đồng tiền có một ma lực kỳ lạ: nếu bạn dùng nó cho bản thân, nó sẽ hết ngay lập tức; nhưng nếu bạn dùng nó cho người khác, nó dường như sẽ tồn tại mãi mãi dưới một hình thức nào đó — như là màu hoa mười giờ sắp nở, như là cái đuôi ngoáy tít của con Lu, hay như là chén trà thơm ngát của ông nội.
Tối hôm đó, tôi mang gói trà đến biếu ông. Ông nội nhìn tôi, nhìn gói trà, rồi nhìn xuống đôi chân đầy vết nhựa ổi của tôi. Ông không mắng. Ông chỉ thở dài một hơi dài, cái thở dài không phải vì buồn, mà là vì thấu hiểu.
"Mùi này," ông vừa pha trà vừa nói, khói bốc lên cay nồng. "Ổi găng năm nay ngọt hơn mọi năm, nhưng nếu con hái sớm quá, chim nó sẽ buồn đấy. Lần sau, nếu muốn làm 'nhà kinh tế', hãy hỏi ông một tiếng. Ông sẽ chỉ cho con quả nào đã chín hẳn, quả nào cần để lại để làm giống."
Tôi cúi đầu, cảm thấy mình nhỏ bé hơn cả một mét linh năm phân. "Ông biết hết rồi ạ?"
Ông nội cười, rót cho tôi một chén trà nhỏ: "Ông chưa bao giờ già đến mức quên mất mùi nhựa ổi trên áo của một đứa trẻ vừa đi 'khởi nghiệp' về đâu."
Tôi nhấp một ngụm trà. Nó đắng chát ở đầu lưỡi nhưng lại ngọt hậu ở cổ họng. Giống như việc trưởng thành vậy. Có những lúc chúng ta làm sai, chúng ta phải trả giá bằng sự sợ hãi và hối hận, nhưng cuối cùng, vị ngọt của sự tha thứ và những bài học rút ra mới là thứ đọng lại lâu nhất.
Đêm hôm đó, dưới gầm giường, tôi nghe tiếng dế mèn gáy vang hơn thường lệ. Thằng Tý bật thử cái đèn pin mới mua, vệt sáng quét qua những góc tối, làm hiện lên những viên bi ve lấp lánh như những hành tinh xa xôi.
"Mùi này," Tý thì thầm. "Mày có nghĩ là sau này lớn lên, chúng mình vẫn sẽ đi bán ổi cùng nhau không?"
Tôi im lặng một lúc rồi đáp: "Tớ không biết. Nhưng tớ nghĩ lúc đó chúng mình sẽ không còn leo trèo giỏi như bây giờ nữa. Người lớn có cái bụng to và cái lưng đau, họ không hợp với cành ổi găng đâu."
"Vậy thì chúng mình hãy hái thật nhiều ổi khi còn có thể," Tý kết luận bằng một câu triết lý quen thuộc.
Chúng tôi chìm vào giấc ngủ với giấc mơ về những cánh đồng đầy hoa mười giờ và những chú chó Lu mập mạp. Ở thế giới của chúng tôi, sự giàu có không được tính bằng con số trong tài khoản ngân hàng, mà được tính bằng số lượng những bí mật chúng tôi chia sẻ và những lần chúng tôi cùng nhau bước qua nỗi sợ hãi.
Người lớn có thể cười nhạo những đồng tiền lẻ của chúng tôi, nhưng họ sẽ không bao giờ hiểu được cái cảm giác cầm năm trăm đồng đi mua một gói trà biếu ông nó vĩ đại đến nhường nào. Đó là một giao dịch mà ở đó, chúng tôi không chỉ trao đổi tiền lấy hàng hóa, mà chúng tôi đang trao đổi sự thơ ngây lấy lòng trắc ẩn.
Và ngày mai, khi mặt trời lên, chúng tôi sẽ lại là những đứa trẻ cao một mét, bận rộn với những dự án mới, những phát kiến mới dưới gốc cây đa. Bởi vì cuộc đời này, đối với chúng tôi, vẫn là một ngôi trường rộng lớn mà ở đó, mỗi quả ổi rụng đều là một chương sách về đạo đức, và mỗi vết nhựa trên áo đều là một dòng nhật ký của niềm vui.
Bạn thấy đấy, làm nhà kinh tế học không khó. Cái khó là làm sao để giữ được sự lương thiện khi đã có tiền trong tay. Và ở độ cao một mét linh năm phân ấy, chúng tôi đã hoàn thành bài học kinh tế đầu đời của mình một cách xuất sắc nhất có thể: bằng cách tiêu sạch số tiền mình có để đổi lấy những nụ cười của người khác.
Hóa ra, đó mới là công thức đầu tư sinh lời nhất trên thế gian này.
Tôi khép mắt lại, cảm nhận hơi ấm từ cái đèn pin nhỏ xíu của thằng Tý vẫn còn tỏa ra đâu đó trong căn phòng. Mùi trà của ông nội vẫn còn quẩn quanh. Thế giới này thật tươi đẹp, và tôi thì thật may mắn vì vẫn chưa phải lớn lên để hiểu về "lạm phát" hay "suy thoái". Đối với tôi, chỉ cần ổi còn chín và bạn bè còn ở đây, thì vương quốc của chúng tôi vẫn sẽ mãi mãi thịnh vượng.