Trong thế giới của tôi, tiền không có hình chữ nhật và cũng chẳng in hình những vị danh nhân nghiêm nghị. Tiền của chúng tôi có hình tròn, làm từ nắp chai bia được đập bẹt, hoặc là những chiếc lá mít vàng ruộm rơi đầy sau vườn nhà ông ngoại. Một chiếc lá mít tươi có giá trị tương đương với một viên kẹo mạch nha, còn một chiếc lá mít đã khô giòn thì thường bị "lạm phát" vì chúng quá dễ gãy.
Ngược lại, người lớn thường nhìn những tờ giấy màu xanh đỏ trong ví mình bằng một ánh mắt vừa sùng bái vừa lo âu. Họ gọi đó là "ngân sách", "thu nhập" hay "chi phí". Đối với tôi, đó chỉ là những tờ giấy không biết hát, không biết bay và chẳng thể dùng để xếp thành một con cào cào ra hồn.
Một buổi tối, tôi thấy ba ngồi bên bàn làm việc, xung quanh là một rừng những tờ giấy nhỏ xíu, trắng bệch, được gọi là "hóa đơn". Ba cầm chiếc bút chì, gõ liên tục lên trán như thể đang cố gắng xua đuổi một con ruồi vô hình.
"Ba ơi, sao ba lại nhìn mấy tờ giấy đó buồn quá vậy? Chúng nó mắng ba à?"
Ba ngước nhìn tôi, đôi mắt mệt mỏi sau cặp kính cận:
"Không Mùi ạ. Chúng không mắng ba, nhưng chúng bảo ba rằng ba phải đưa tiền cho chúng. Tiền điện, tiền nước, tiền học phí của con, tiền sửa cái mái tôn bị dột..."
Tôi cầm lấy một tờ hóa đơn tiền điện, lật qua lật lại:
"Nó có đòi nhiều lá mít không ba?"
Ba phì cười, một nụ cười pha lẫn sự chua chát:
"Nếu trả bằng lá mít được thì ba đã trồng cả một rừng mít trong nhà rồi. Tiếc là người ta chỉ nhận loại giấy có in số thôi."
Tôi nhìn cái mái tôn phía trên đầu. Nó vừa được sửa tuần trước sau trận bão. Lúc đó, tôi thấy chú thợ sửa mái tôn đứng trên cao, tay cầm búa gõ "chan chát" trông oai phong như một vị tướng. Tôi cứ ngỡ chú làm thế vì chú thích tiếng vang của kim loại, hóa ra chú làm thế là vì những tờ hóa đơn này.
"Vậy nếu con không đi học nữa, ba sẽ bớt được một tờ hóa đơn đúng không?" – Tôi đưa ra một giải pháp mà tôi cho là cực kỳ thông minh và có lợi cho cả đôi đường.
Ba kéo tôi lại gần, xoa cái đầu bù xù của tôi:
"Nếu con không đi học, ba sẽ có thêm một tờ hóa đơn khác mang tên 'Nỗi lo tương lai'. Tờ đó mới là tờ đắt nhất, Mùi ạ."
Tôi thở dài. Thế giới người lớn đúng là một mê cung của những sự lựa chọn tồi tệ. Họ luôn phải trả tiền cho một thứ gì đó để tránh một thứ khác đáng sợ hơn. Tại sao họ không thể sống như bầy kiến hay lũ chim sẻ? Chim sẻ chẳng bao giờ phải lo về tiền thuê tổ, và chúng cũng chẳng bao giờ bị cắt điện chỉ vì mải mê hót mà quên đóng phí.
Sáng hôm sau, tôi mang nỗi ưu tư về "hệ thống tài chính" sang kể cho thằng Tí Sứt. Nó đang ngồi trên cành cây khế, miệng nhai nhóp nhép một quả khế chua đến mức mắt nó híp tịt lại.
"Người lớn khổ quá mày ạ. Họ phải làm việc cả ngày chỉ để đổi lấy mấy tờ giấy, rồi lại đem mấy tờ giấy đó đưa cho người khác để được ở trong nhà của chính mình." – Tôi than vãn.
Tí Sứt nhảy xuống đất, phủi bụi trên mông quần:
"Tại họ không biết cách tự tạo ra tiền đấy thôi. Tao vừa thành lập 'Ngân hàng Trung ương Gốc Khế'. Mày có muốn tham gia không?"
"Vốn điều lệ" của ngân hàng chúng tôi gồm có: một túi nilon đựng đầy nắp chai, một xấp lá mít loại một (không bị sâu đục) và năm viên đá cuội lấp lánh mà Tí Sứt cam đoan là "vàng ròng" chưa qua chế tác.
Chúng tôi quyết định tổ chức một cuộc "Đại hội tài chính" tại bãi đất trống sau nhà. Cái Tí Điệu cũng tham gia với vai trò là người kiểm soát thị trường. Nó mang theo một chiếc cân tiểu ly đồ chơi bằng nhựa màu hồng.
"Hôm nay, chúng ta sẽ định giá lại mọi thứ." – Thằng Tí Sứt tuyên bố hùng hồn – "Một cái kẹo kéo sẽ có giá là hai lá mít. Một lần mượn ná thun của tao là ba nắp chai. Và đặc biệt, ai muốn nghe Cu Mùi kể chuyện cổ tích phiên bản kinh dị thì phải trả một viên đá cuội."
Buổi họp chợ diễn ra vô cùng sôi nổi. Trong thế giới của chúng tôi, giá trị của món đồ phụ thuộc vào mức độ "thèm khát" của người mua chứ không phụ thuộc vào quy luật cung cầu khô khốc nào cả. Cái Tí Điệu sẵn sàng đổi cả một xấp lá mít chỉ để lấy một chiếc lông chim công màu xanh biếc mà tôi nhặt được ở chuồng gà nhà bác Tám (thực ra đó là lông con gà trống bị đột biến màu sắc, nhưng chúng tôi tin đó là lông công).
"Này, tao thấy tụi mình giàu hơn ba mẹ rồi đấy." – Cái Tí Điệu hớn hở đếm xấp lá mít trên tay – "Với đống này, tao có thể mua được cả một vương quốc."
"Vương quốc của mày có bán bảo hiểm không?" – Tôi hỏi, sực nhớ đến một tờ giấy khác trên bàn của ba.
"Bảo hiểm là cái gì?"
"Là thứ mà ba tao bảo là để phòng khi mình bị ốm hoặc bị tai nạn thì sẽ có tiền."
Thằng Tí Sứt bĩu môi:
"Đúng là người lớn lo xa quá hóa lú. Nếu bị ngã chảy máu, chỉ cần hái nắm lá nhọ nồi giã nát đắp vào là xong. Nếu bị ốm thì nằm ngủ một giấc. Tự nhiên lại phải đi mua một tờ giấy để hy vọng mình... bị xui xẻo để được nhận tiền. Chẳng phải là quá kỳ quặc sao?"
Chúng tôi đồng thanh gật đầu. Triết lý của trẻ con luôn ưu tiên sự hiện hữu của thực tại hơn là sự dự phòng cho những rủi ro mờ mịt. Chúng tôi thà dùng lá mít để làm nón đội đầu, làm thuyền thả trôi theo rãnh nước, còn hơn là cất chúng vào một cái hộp sắt và đợi đến lúc "có chuyện" mới mang ra dùng.
Đang lúc hăng say "giao dịch", chúng tôi thấy bà nội tôi đi ngang qua. Bà xách một chiếc giỏ mây, bên trong có vài bó rau muống và mấy quả cà pháo.
"Bà ơi! Bà có muốn đổi rau lấy tiền không ạ?" – Tôi chạy lại, chìa ra một nắm nắp chai bia sáng choang.
Bà nội dừng lại, nhìn chúng tôi qua cặp kính lão trễ xuống tận mũi. Bà cười hiền hậu, nếp nhăn trên mặt bà như những đường chỉ thêu tỉ mỉ trên một tấm lụa cũ:
"Tiền của các cháu đẹp quá nhỉ. Nhưng rau này bà dành để nấu cơm tối cho cả nhà rồi. Hay là thế này, bà sẽ 'vay' các cháu một ít nắp chai này để làm trò chơi ô ăn quan nhé?"
"Dạ được ạ! Nhưng lãi suất là một quả chuối chín nhé bà!" – Thằng Tí Sứt nhanh nhảu mặc cả.
Bà nội cười khà khà, đồng ý ngay lập tức. Nhìn dáng bà đi khuất dưới bóng cây tre, tôi bỗng nhận ra rằng bà là người lớn "ít hỏng" nhất mà tôi biết. Bà không bao giờ than thở về hóa đơn, bà cũng chẳng bao giờ nhìn đồng hồ khi đang kể chuyện cho tôi nghe. Có lẽ khi người ta già đi đến một mức độ nào đó, họ lại quay trở lại làm trẻ con, bắt đầu thấy giá trị của một nắp chai bia cao hơn một tờ tiền giấy.
Buổi chiều hôm đó, khi đang dọn dẹp "ngân hàng" để về nhà, tôi nhặt được một tờ giấy nhỏ rơi ra từ túi quần của mình. Đó là một tờ biên lai siêu thị mà mẹ đã đưa cho tôi cầm hộ lúc sáng. Trên đó ghi: "Gạo: 200.000đ, Thịt: 150.000đ, Sữa: 120.000đ..."
Tôi nhìn tờ giấy, rồi nhìn sang xấp lá mít đang héo dần dưới nắng. Một sự so sánh khập khiễng nảy ra trong đầu tôi. Để có được gạo, thịt và sữa cho tôi lớn lên, mẹ đã phải đổi đi bao nhiêu sự hồn nhiên? Để có được những tờ biên lai này, ba mẹ đã phải bán đi bao nhiêu buổi chiều thảnh thơi ngồi ngắm kiến?
Tôi bỗng thấy những chiếc lá mít trong tay mình nặng trĩu. Chúng không chỉ là đồ chơi, chúng là biểu tượng của một đặc quyền mà chỉ trẻ con mới có: đặc quyền được coi thường vật chất.
Về đến nhà, tôi thấy mẹ đang ngồi nhặt rau ở hiên. Tôi đi lại gần, đặt xấp lá mít đẹp nhất lên đùi mẹ:
"Mẹ ơi, hôm nay con đi làm ở ngân hàng, con kiếm được chừng này tiền. Mẹ giữ lấy để trả tiền sữa cho con nhé."
Mẹ sững lại, nhìn xấp lá mít rồi nhìn tôi. Đôi mắt mẹ bỗng chốc long lanh nước. Mẹ không cười trêu chọc như mọi khi, mẹ chỉ kéo tôi vào lòng, hít hà mùi mồ hôi chua nồng trên cổ tôi:
"Cảm ơn Mùi. Đây là số tiền quý giá nhất mà mẹ từng nhận được. Với chừng này lá mít, mẹ nghĩ mình có thể mua được cả một mùa hè cho con đấy."
Tối hôm đó, tôi thấy mẹ kẹp xấp lá mít vào trong cuốn sổ tay nấu ăn của mẹ. Tôi biết, đó là cuốn sổ mẹ yêu quý nhất, nơi chứa đựng những "công thức hạnh phúc" của gia đình tôi.
Ba đi làm về, trông có vẻ vui hơn mọi ngày. Ba khoe với cả nhà rằng ba vừa được thưởng vì hoàn thành dự án sớm. Ba đưa cho mẹ một phong bì. Mẹ mỉm cười, nhưng tôi thấy mẹ vẫn thỉnh thoảng liếc nhìn về phía cuốn sổ nấu ăn nơi có những chiếc lá mít của tôi.
"Ba này," – Tôi lên tiếng khi cả nhà đang quây quần bên mâm cơm – "Con nghĩ là những tờ hóa đơn của ba cũng biết hát đấy."
Ba ngạc nhiên dừng đũa:
"Hát thế nào hả con?"
"Nó hát bài 'Mái nhà che nắng mưa', bài 'Cơm ngon canh ngọt' và cả bài 'Mùi được đi học vui'. Chỉ là ba bận lo lắng quá nên ba nghe thành tiếng mắng thôi."
Cả ba và mẹ đều lặng đi. Không gian trong gian bếp nhỏ bỗng trở nên đặc quánh một niềm xúc động khó tả. Ba nhìn tôi, rồi nhìn mẹ, rồi ba phá lên cười – một điệu cười giòn tan, không còn chút áp lực nào của công việc:
"Đúng rồi! Mùi của ba nói đúng quá. Hóa ra bấy lâu nay ba là một thính giả tồi tệ. Từ mai, ba sẽ học cách nghe chúng hát."
Đêm đó, tôi nằm trong ngăn kéo kỉ niệm của mình (theo nghĩa đen là tôi chui xuống gầm giường để kiểm tra kho báu), tôi nghe thấy tiếng ba mẹ trò chuyện rì rầm ở phòng ngoài. Không còn những tiếng thở dài, không còn những tiếng tính toán chi ly. Chỉ còn tiếng cười và tiếng lật trang của cuốn sổ nấu ăn.
Tôi lấy một chiếc nắp chai, dùng một hòn đá nhỏ gõ vào nó. "Coong... coong...". Âm thanh thanh mảnh vang lên trong đêm vắng. Tôi tự hỏi, nếu mọi người trên thế giới này đều trả tiền bằng nắp chai và lá mít, liệu chiến tranh có kết thúc không? Liệu người ta có thôi không còn ghét bỏ nhau chỉ vì ai có nhiều giấy hơn ai không?
Có lẽ là có. Vì lá mít thì mùa nào cũng rụng, và nắp chai thì ai cũng có thể tìm thấy ở quán nước đầu đình. Sự giàu có sẽ trở nên công bằng, và ai cũng có quyền được "giàu" nếu họ chịu khó đi nhặt nhạnh những niềm vui nhỏ bé xung quanh mình.
Thằng Tí Sứt chắc giờ này đang mơ về một kho tiền bằng đá cuội. Cái Tí Điệu chắc đang mơ về một vương quốc đầy lông công. Còn tôi, tôi mơ về một ngày mà ba tôi không cần phải đeo đồng hồ, mẹ tôi không cần phải cầm biên lai, và cả nhà tôi sẽ cùng nhau đi hái lá mít để "mua" một chuyến du hành đến tận cùng của sự hồn nhiên.
Bên ngoài cửa sổ, ánh trăng bạc đổ xuống vườn, soi rõ những chiếc lá mít vẫn đang âm thầm rụng xuống. Chúng nằm đó, kiên nhẫn đợi đến sáng mai, khi "Ngân hàng Trung ương Gốc Khế" mở cửa, để lại được trở thành những tờ tiền đầy quyền năng trong tay những vị vua không ngai của xóm nhỏ.
Thế giới này, thực ra không cần nhiều hóa đơn để vận hành. Nó chỉ cần những chiếc lá mít biết hát và những đứa trẻ biết tin vào điều đó.
Tôi nhắm mắt lại, tay vẫn nắm chặt viên bi "Mắt Mèo". Trong đầu tôi vang lên một giai điệu lạ lùng – giai điệu của những tờ hóa đơn đã được tôi chuyển thể thành nhạc thiếu nhi.
"Hóa đơn tiền điện là ánh sáng đêm thâu... Hóa đơn học phí là sách vở thơm màu..."
Tôi chìm vào giấc ngủ với một nụ cười thỏa nguyện. Ngày mai, tôi sẽ bảo thằng Tí Sứt nâng giá lá mít lên một chút, vì mẹ tôi bảo chúng là "quý giá nhất". Mà cái gì mẹ bảo thì chắc chắn là chân lý, còn đúng hơn cả những con số trên tờ hóa đơn của ba.